Ǵylym kýlti qalaı ornyǵady? Búgingi ǵalym men ǵylym ólshemin qalaı qalyptastyramyz? Akademııa dástúrinen alar taǵylym qaısy?
Iá, Ǵylym akademııasy – shyn negizinde 90-jyldarǵa deıin Ǵylym mınıstrligi rólin atqardy. Quramyndaǵy 43 ǵylymı ınstıtýt pen ortalyq zamanaýı ǵylym maqsatyn sátimen júzege asyrdy.
Mysaly, qazir gýmanıtarııa salasyna kelsek, bes avtor qosylyp shyǵarǵan Scopus maqalasy «keremet dúnıe» sanalady. Mańdaı termen jazylatyn monografııanyń nemese shań basqan qoljazba murany kommentarıımen ázirleýdiń bási odan áldeqaıda tómen. Tipti ol ǵylymı eńbek sanatyna enbeı de jatady. Árıne, bul – qam jeıtin másele... Sonda akademııanyń irgetasyn qalaǵandar ǵylymda jaratylystaný-tehnıkalyq baǵyt pen gýmanıtarlyq baǵyttyń ólshemi ár qıly bolatynyn oılamady deısiz be? Oılaǵanda qandaı!
Bizdińshe, myna sýretti qazir ýnıversıtet pen zertteý mekemeleriniń mańdaıyna bolmasa da, kórneki jerine ilip qoıý kerek.
Jalpy, bizde Akademııa ashý máselesi 1932 jyldan qolǵa alynǵan. Sol jyly 8 naýryzda KSRO Ǵylym akademııasynyń Qazaqstan bazasynan zoologııa jáne botanıka sektoryn qurý týraly sheshim qabyldanyp, onyń tóraǵalyǵyna akademık A.Samoılovıchti, músheligine akademık B.Keller men professorlar S.Asfendııarov pen M.Tólepovti bekitedi. 1938 jyly qarashada bul baza fılıalǵa aınalady. Munda 100 maman, sonyń ishinde 17 ǵylym doktory men kandıdaty qyzmet istepti. «Ár istiń qaıyry bar» degendeı, soǵys kezinde ortalyq qalalardan Almatyǵa ǵalymdar evakýasııalanǵanda, qaıratker Nurtas Ońdasynov pen ǵalym Qanysh Sátbaev Qazaqstannyń jeke akademııasyn qurý máselesin kóteredi. Ázirlik týraly respýblıka úkimeti 18.08.1944 jyly qaýly qabyldaıdy. Tóraǵasy – N.Ońdasynov, orynbasarlary – N.Skvorsov, J.Shaıahmetov, A.Zavelev, Q.Sátbaev – quramy jalpy 18 adamnan turatyn komıssııa qurylady. Jumys sátimen júrip, 1945 jyly 1 naýryzda respýblıka úkimetiniń basshysy N.Ońdasynov pen KSRO Ǵylym akademııasynyń prezıdenti V.Komarov odaq basshylyǵyna «Qazaqstan jeke Ǵylym akademııasyn ashýǵa saqadaı saı» dep esep beredi. Sol zamannyń tártibine saı KSRO Halkom 26.10.1945 jyly Qazaq KSR ǴA-syn uıymdastyrý týraly qaýly shyǵaryp, 1946 jyly 1 maýsymnan bastap respýblıka Ǵylym akademııasy jumysyn bastaıtynyn atap kórsetedi.
Árıne, búginde Almatyǵa sán berip turǵan Akademııanyń alyp ári myzǵymas ǵımaraty bir kúnde nemese bir jylda tura salmaǵan. Oǵan qanshama kúsh-jiger, aqyl-parasat, qyrýar qarjy jumsaldy. Myna sýret sol sáttiń birin ańǵartady. Foto-jádiger Qanekeńniń jeke arhıvinde saqtalypty. Irgetastyń aǵash qalyby ústinde úsh tulǵa tur. Olar: sol kezdegi úkimet basshysy Nurtas Ońdasynov, akademııa prezıdenti Qanysh Sátbaev, arhıtektor Nıkolaı Prostakov. Qasynda bir ınjener esep berip turǵandaı. Nurtas Dándibaıuly plashy men shilápisin shopyryna bergen de, qolyna kúrek ustap alǵan. Qurylys ınjeneri onyń suraǵyna jaýap qatyp jatsa kerek. Qanysh Imantaıuly ári oılanǵany, ári qýanǵany baıqalady. Sýrettiń túsirilgen ýaqyty – erte kóktem (26.04.1951). Qanekeń jeńildeý makıntosh pen shilápi kıgen... Irgetas úshin qazylǵan shuqyrlardan Almatynyń úlken qoıtastary da kórinedi.
Akademııanyń bastapqy arhıtektory áıgili Alekseı Shýsev edi. Biraq joba keıin tolyqtyrylyp, túzetilgen. Nıkolaı Prostakov bastap, aıaqtaǵan joba qurylysy 1957 jyly turǵyzylyp bitti. Bul – akademııanyń birinshi bóliginiń irgetasy. Ekinshi bóliginiń qurylysy 1972–1981 jyldary júrgizilgen. Sóıtip, ol elimizdegi myzǵymas tarıhı-monýmentaldy ǵımartqa aınaldy.
Ǵylym qara shańyraǵy irgetasyn saıasat pen ǵylymı salada ary da, qoly da taza tulǵalardyń qalaǵanyn umytpaýǵa tıistimiz.
Aıtýǵan Dosbı
