Qazaq tilin qalaı oqytamyz?

Joba jetekshisi, fılologııa ǵylym­darynyń doktory, Qyzdar pedagogıka­­lyq ýnıversıtetiniń professory Tynysh­tyq Ermekovanyń aıtýynsha, qazaq tilin oqytý baǵdarlamasynda sabaq­tastyq jetpeıdi. Zertteýler barysynan anyqtalǵanyndaı, memlekettik tildi árqaısysy óz baǵdarlamasy negizinde oqytyp keledi.

«Respýblıkada qazaq jáne ózge tilde bilim beretin mektepterde, balabaqsha, kolledj, joǵary oqý oryndarynda oqý­shylar memlekettik tildi qalaı meń­ge­rip jatqandyǵy aýqymdy zertteýdi qajet etedi. Osy jolǵy saýalnama nátı­je­sinde júıesizdikten týyndap otyrǵan bir­qatar jaıtqa kóz jetkizdik. Elimizde qazaq tilin oqytý barysy, oqý-ádistemelik ke­shenderdiń jetispeýshiligi baıqalady. Av­tor­lar kóziniń maıyn taýysyp jaz­ǵany­men, qazaq tilin oqytýǵa baılanys­ty gram­matıkalyq materıaldardy berý jú­ıesi de úlken máselege aınalyp otyr. Jańar­tylǵan baǵdarlamanyń kemshi­ligi de osy jaıttarǵa qatysty. Desek te baǵ­dar­lamanyń utymdy tustarynyń bar ekenin aıta ketken abzal», deıdi professor.

Jańartylǵan bilim baǵdarlamasy qoldanysqa engennen bergi aralyqta muǵalimder, sarapshylar tarapynan syn-eskertpeler áli kúnge aıtylyp kele­di. Ásirese mamandardy ulttyq maz­mundaǵy pánderdi oqytýdaǵy olqy­lyqtar alańdatady. Al baǵdarlama durys bolmaıynsha, sapaly oqýlyq jazyl­maıtyny anyq. Osy oraıda ǵalymdar eli­mizde oqýlyqtaný ǵylymynyń de kenje qalǵanyn jıi tilge tıek etedi.

Memlekettik tildi damytý ınstıtýty júrgizgen saýalnama nátıjesinde belgili bolǵandaı, oqýshylardyń ádebı tildiń normalaryn jetik meńgermeýi, jazylymdaǵy qateler, kitap oqýdyń azaıyp ketkeni, mektepterdegi tildik jaǵdaıat, baǵdarlamadaǵy kemshilikter, oqý-ádistemelik keshenderdiń, elektron­dy resýrstardyń jetkiliksizdigi, mek­tep­terdegi materıaldyq-tehnıkalyq jet­kiliksizdigi aıqyn kórinis berip otyr. Mektepte muǵalimge júkteletin qosymsha jumystar da alańdaýshylyq týǵyzady. Al qazaq tilin oqytýda gram­matıkalyq materıaldardy berý júıesi úlken máselege aınalǵan. Osy oraıda professor Tynyshtyq Ermekova jańartylǵan baǵdarlamaǵa sáıkes res­pon­dentterdiń 40 paıyzǵa jýyǵy – shıyr­shyq ádisin, 70 paıyzǵa jýyǵy gram­­matıkalyq materıaldardyń deń­geı­lep berilýin qoldaıtynyn alǵa tartty. «Al jalpy maqsat – álemdik deń­­geıdegi tildi meńgerýdiń A1 deńgeıi­nen S2 bir deńgeıine jetý deıtin bol­saq, bilim berý baspaldaqtarynyń óz aldyna qoıǵan maqsaty bolýy kerek. Baǵdarlamalardyń barlyǵy osy sabaqtastyq deńgeıinde ári qaraı órbip, ıaǵnı alǵa jyljý úshin jeńilden kúr­deli úrdiske ótý zańdy­lyǵy saqtalǵan­da ǵana balabaqshany, orta mektepti bitir­gen balalardyń memle­kettik tildi meń­gerýi óz deńgeıinde bolatyny sózsiz», dedi professor.

Osy oraıda til janashyry, Memle­kettik tildi damytý ınstıtýtynyń at­qa­rýshy dırektory, fılologııa ǵy­ly­my­nyń kandıdaty Bıjomart Qa­pal­bek «Qazaq tiliniń maqsaty – saýat­ty jazý, sóıleýge úıretý, lıngvıs­tıka­lyq bilim berý, ádebıettik ulttyq dúnıe­tanym qalyptastyrý deıtin bol­saq, oqýshylardy birinshiden, durys sóı­leýge, odan keıin baryp saýatty jazýǵa úıretý qajet. Sóıleý daǵdysy arqyly oqýshynyń da, til úırenýshilerdiń de sóıleýi qalyptasady. Sony birinshi kezekke qoıyp, durys sóılemegen kezde grammatıka arqyly túzep otyrýy­myz qajet» degen pikirin ortataǵa sal­dy. Sondyqtan atalǵan ınstıtýt ta­ra­pynan júzege asyp jatqan joba til úırenýdegi ozyq ádister men kemshi­likterdi anyqtaýǵa baǵyttalyp otyr. Jobaǵa qatysty ótip jatqan semınarlarda pedagogter qazaq tili men áde­bıetin oqytýdyń ozyq úlgilerimen bólisip, qaıtkende memlekettik tildi óz deńgeıinde sapaly oqytamyz degen saýal tóńireginde pikir almasýda.

Osy oraıda qazaq tilin tereńdetip oqytatyn birden-bir mamandandyrylǵan Abaı atyndaǵy mektep-ınternat dırektory Jeńiskúl Núsipjan «Qazaq tili álemde maǵynasy kóp, sınonımdik tirkesi mol, sóıleý stıli sulý, erekshe til. Qoldanysy az demesek, tilimiz­diń qudireti erekshe. Olaı bolsa, memle­kettik tildi oqytý úlken izdenisti, shy­ǵar­mashylyqpen barynsha jumys isteý­di talap etedi» dep atap ótti. Táji­rıbeli ustaz, sondaı-aq jaǵymdy kór­set­kishtermen qosa tereńdetilgen baǵdar­lamaǵa sáıkes birinshiden, oqýlyqtar­dyń bolmaýy, ekinshiden, leksıkalyq taqyryptarǵa arnalǵan mátinderdiń júıesizdigi, úshinshiden, 10-11-synypqa arnalǵan leksıkalyq taqyryptardyń ǵylymılyǵy ári kúrdeliligi, tórtinshiden, keıbir oqý maqsattarynyń taqyrypqa saı kelmeıtindigine qatysty máselelerdi alǵa tartty.

Semınar barysynda ádebı tildiń normalaryndaǵy júıelilikke toqtal­ǵan Talǵar aýdanyndaǵy №36 jalpy bilim berý mektebiniń dırektory, qazaq tili men ádebıeti páni muǵalimi, fılologııa ǵylymdarynyń magıstri Gúljanat Toqtybaeva 7-synypta týyndy sózder, etistik túrleri sııaqty mańyzy joǵary taqyryptar qamtylmaı qalǵanyn qa­per­ge alyp, qazaq tilin oqytýda sabaq­tastyqtyń bolýy mańyzdy ekenin aıt­­sa, tildi oqytýda jańashyldyqqa, ár­túrli ádis-tásilderge nazar aýdardyń ma­ńyzyna toqtalǵan Almaty oblysy, Tal­ǵar aýdany №39 jalpy bilim beretin orta mekteptiń qazaq tili men ádebıeti pániniń muǵalimi Aıdana Ramazan búgin­de tildik jaǵdaıat qazaq mektepterin­de sapalyq, baǵalyq turǵydan alǵanda kóńil kónshitpeıtinin qaperge aldy. Onyń aıtýynsha, oqýshylardyń sózdi qoldanýda tildiń qyzmeti, kórkemdigi jaǵynan arta qoımaǵany baıqalady. Muǵalimder sabaq barysynda sóıleý áreketiniń tórt túri, onyń ishinde aıtylym daǵdysyna mán bere otyryp, barlyq ádisti qoldanǵanymen, oqýshylar úzilis kezinde kóbine orys tilinde sóılesedi, «parazıt», jargon sózderdi kóp qoldanady. Sondyqtan da oqýshylardyń fýnsıonaldyq saýat­tylyǵyn, shyǵarmashylyq qabiletin jeke jáne topta jumys isteýge úıretý búgingi kúnde ózekti másele bolyp otyr.

Osy pikirdi quptaı kelip, Q.Ábdiǵulov atyndaǵy №34 orta mektep-gımnazııa­nyń qazaq tili men ádebıeti pániniń muǵa­limi Gúlbaqyt Maldybekova «Saýatty jazý úshin oqýshy durys sóıleı bilý kerek. Búginde balalardyń sóıleý daǵdysy­nyń jutań ekeni baıqalady. Qazaq tili men ádebıet pániniń bilim mazmunynda birlestikti saqtaý mańyzdy. Oqýshylar júıeli sóıleýde, kórkem oıyn jet­ki­zýde, sıntaksıstik qurylymdarda, ási­rese, esse jazý barysynda kóp qate jibe­redi», deıdi ol. Sheber pedagog­tiń piki­rinshe, jahandanýdyń eń basty qaýpi – ulttyq qundylyqtar daǵdarysy. Álem sıfrlanǵan saıyn oqýshylar­­dyń da kitapqa qyzyǵýshylyǵy tómen­dep barady. Al tildi saqtaýdaǵy basty qarýy­myz – ulttyq ádebıet pen tarıhı shy­ǵarmalar. Kórkem shyǵarmany bala­lardyń qyzyǵyp oqýy pedagogtiń izdenisine, sheberligine baılanysty. Osy oraıda G.Maldybekova shyǵarmanyń kórkemdigin sezdirip, estetıkasynan nár alyp oqytý maqsatynda joǵary synyp oqýshylarymen birlesip, «Abaı joly» epopeıasy negizinde avtorlyq baǵdarlama ázirlegen. Oqýshysy Serik Álımen birlesip ár tomǵa qatysty qu­rastyrylǵan túsindirme sózdikten keıin oqýshylardyń romandy oqýǵa qul­­shynysy arta bastaǵan. Tájirıbeli ustaz­dyń aıtýynsha, shyǵarmany túsi­nip oqy­ǵan bala ǵana ádebı oramdardy túsine alady. Al tildi damytýda qazaq tili men áde­­bıetin mazmundastyra oqyt­qan mańyzdy.

Qyzdar ulttyq pedagogıkalyq ýnı­ver­sıtetiniń 2-kýrs magıstranty Gúl­nara Andıjanova qazaq tilin elektron­dy resýrstar arqyly oqytýdyń tıim­diligi týraly aıtty. Professor Jámıla Otarbekovanyń jetekshiligimen jazyl­ǵan zertteý jumysynda 5-synypta qazaq tilin toǵyz deńgeı boıynsha elektrondy resýrs arqyly oqytý ádistemesin taldap bergen sarapshy «Digital» qazaq tili keńistiginiń múmkindigin sóz etti.

ALMATY