Tuńǵysh ulttyq ǵylymı mektep

IV ǵa­syr­daǵy óner men fılosofııa­nyń perıpatetıka mektepteri jóninde ­aı­ty­­lady. Musylman Renessansy tu­­syn­da jalpy dúnıe júzindegi eń alǵash­qy ýnı­­versıtetter ashylyp, solardyń irge­­sin­de ǵylymı mektepter paıda boldy. Ábý Nasyr ál-Farabı – Musylman re­nes­sansy kórnekti ókilderiniń biri. Ǵy­ly­mı mektepterdiń keń qanat jaıýy Batys Eýropa Renessansymen de baılanysty.

Osy dáýirlerden bastap bizdiń zama­nymyzǵa deıin ǵylymı mektepterdiń ózindik erekshelikteri qalyptasty. Soǵan oraı, onyń negizgi belgilerin mazmundaýǵa bolarlyq. Biz óz maqsatymyzǵa oraı osy tusta birqatar hrestomatııalyq máse­lelerdi qaıtalap baıandaýǵa tıispiz.

Árbir eleýli ǵylymı qubylys sııaq­ty ǵylymı mektepke tán birqatar erek­shelik bar.

Birinshiden, ǵylymı mektep bolý úshin ortaq ıdeıa, taqyryp jáne kóz­qarastar júıesin ustanatyn ǵyly­mı qaýym­das­tyq­tyń jáne onyń kóshbas­shy­synyń bolýy.

Ekinshiden, ortaq ádisnamadan óris­teıtin ǵylymı prınsıpteri men krı­te­rıı­leri bolady jáne olardyń sabaq­tastyǵy, birligi meılinshe saqtalady.

Úshinshiden, negizgi maqsattan óris­tep ǵylymı mektepke ortaq zertteý qun­­dylyqtary qalyptasady jáne saq­talady.

Tórtinshiden, ádette ǵylymı mektep ókilderi ortaq ǵylymı problematıkany sheshýde óte belsendi, sebebi olar ózde­riniń ıdeıasyn taratýǵa asa yntaly bolyp keledi.

Besinshiden, ǵylymı mektep ókil­deri ǵylymı progreske úles qosady, sol arqy­ly ádisnamany jetildiredi, ulttyń ǵylymı oılaý deńgeıin jańa sapalyq deńgeıge kóteredi.

Altynshydan, mektep ǵylymı áleýeti óte joǵary jáne adamı qasıetterge baı tulǵanyń tóńiregine toptasady.

Jetinshiden, mundaı mektepter negi­zinen ǵylymnyń qalyptasý kezeńine ­tán, ádette ǵylymnyń damyǵan dáýirin­de ǵy­­­lymı mektepterdiń ádisnamalyq usta­­­­­nym­dary, ǵylymı ádisteri kópke ortaq ­bolyp, mekteptiń yqpaly baıqala bermeıdi.

Izashar kóshbasshy

Joǵaryda atalǵan birneshe sıpattyń barlyǵyn derlik Ahmet Baıtursynuly ǵylymı mektebiniń ónboıynan tabamyz. Máselen, Ahmet Baıtursynuly jáne onyń izbasarlary ortaq ǵyly­mı-aǵartýshylyq ıdeıada, kózqarasta boldy, olardyń eńbekterindegi ǵyly­mı prınsıpteri de uqsas edi, ǵylymı qun­­dy­lyqtar da sabaqtasyp jatty, olar­dyń belsendiligi az ýaqyttyń ishinde mańyz­dy ǵylymı-pedagogıkalyq sharýa tyndy­rýynda, olardyń eńbekteri qazaq qoǵa­my úshin úlken progressıvti qadam bol­dy, qazaq qoǵamynda ǵyly­mı oılaýdyń ­dás­túri qalyptasty. Sony­men Aqań izbasarlary úshin ǵylymı kóshbas­shy ǵana emes, adamgershiligi zor tulǵa da edi. Mine, osyndaı ǵylymı mektepke tán negizgi qasıetterdiń bar­lyǵy alǵashqy qazaq oqymystylaryna tán bolǵandyqtan jáne olar kóshbasshynyń tikeleı ustazdyǵyn kórgendikten biz Aqańdy ǵylymı mekteptiń negizin salýshy tulǵa retinde baǵalaımyz.

Jalpy, Ahmet Baıtursynulyn «ult ustazy» deýdiń máni osy ǵylymı mektep máselesimen de tikeleı oraılas deý­ge bolarlyq. Álbette, Aqańnyń álipbı túzýi, til jáne oqý quraldaryn jazýy, sóıtip, tutas ulttyń saýattanýyna jol ashýy ony ulttyq alǵashqy ustazy deń­geıine kóterse, ǵylymı mekteptiń basynda turýy osy mártebeli ataq pen dańq­ty bekite túsedi. Osy oraıda, Muhtar Áýezovtiń: «Aqań ashqan qazaq mektebi» degen dál tarıhı sózi osy eki maǵynany da tolyq qamtıdy.

Ahmet Baıtursynuly qazaq ǵyly­mynyń tarıhynda úsh salanyń basynda turady. Olar: til bilimi, ádebıettaný jáne ádisteme salalary. Bul salalar ár­qaısysy ǵylymnyń derbes túrleri jáne sonymen birge ózara tyǵyz baılanysty. О́ıtkeni til – sóz óneriniń negizi, ádisteme osy aldyńǵy ekeýin úıretýdiń amaldary men tásilderinen turady. Ult ustazy eń aldymen ǵylymnyń osy úsh salasyna bardy desek, onyń jaýaby ońaı. Birinshiden, til adam balasyna eń jaqyn rýhanı qubylys. Ol ári tabıǵattan adamǵa berilgen úlken nyǵmet, ári adamdardy ujymdastyratyn qundylyq. Aqań aıtqandaı, «adamdyq belgisiniń zory». Sondyqtan tildi zertteıtin ǵylym da adamǵa jaqyn tanym túri. Iаǵnı tildiń tabıǵatyn taný arqyly adamdy da, qoǵamdy da tanýǵa bolady. Ekinshiden, qazaq sııaqty otarshyldyq jaǵdaıdaǵy halyqty saqtaıtyn eń negizgi ulttyq atrıbýttardyń biri – til. Olaı bolsa, tilge qaýip tónse, tutas ultqa qaýip tónedi. Aqań qaıratker retinde osyny tereń sezindi. Al ádebıetke kelsek, qazaq sııaqty halyqtyń qoǵamdyq minberi de, saıası minberi de sóz óneri edi. Sonymen birge jazba mádenıeti qalyptaspaǵan qazaq sııaqty halyqtyń fılosofııasy da, tarıhy da, moraldyq-etıkalyq qundylyqtarynyń da qazynasy – sóz óneri. Iаǵnı Ahmet Baıtursynuly til men sóz ónerin zertteý jáne onyń ǵy­lymyn qalyptastyrý arqyly tutas halyqtyń ózin tanydy hám ózine tanytty. Al ádisteme qosymsha ǵylym esepti aldyńǵy ekeýin ıgertýshi, tanytýshy rólinde boldy.

Taǵy da ilgeridegi pikirimizdi qaıta­lasaq, sol kezeńdegi qazaqtyń jaǵdaıyn­da Aqań birden monografııa jazbas edi. Sebebi eń aldymen qalyń qazaqty sa­ýattandyrý mindeti turdy. Ol úshin oqý quraldary qajet. Sóıtip, ol «Oqý quraldary» men «Til quraldaryn» ­jazyp, qazaq tiliniń tabıǵaty qamty­lyp, onyń ǵylymı júıesi jasaldy. Sóı­tip, ol pánnen ǵylymǵa bardy. «Áde­bıet tanytqyshy» da osyndaı oqý qura­ly. Al ádistemelik kózqarastary onyń «Baıanshy» sııaqty kitaptarynan jáne maqalalarynan baıqaldy.

Mazmuny men máni

Ulttyq til bilimi men ádebıettaný­dyń negizin qalaýshy degende biz ony tuń­ǵysh izashar ádisnamashy ǵalym retinde de aıryqsha baǵalaǵanymyz jón. Sebebi «ǵylymnyń negizin salýshy» uǵymy­­nyń ózi jalpy jańa, tyń ıntellektýal­dyq áreket bola otyryp, obektini, quby­lysty belgili bir maqsatty jáne júıeli ádisterdiń negizinde zerttegenin tanyta­dy. Osy oıdan jáne bir qorytyndy jasaý­ǵa bolarlyq. Eger ony izashar ádisnama­shy ǵalym dep tanysaq jáne basqalar­ǵa úlgi darytsa, dástúr qalyp­tas­tyrsa, onda ǵylymı mektep jó­nin­de de áńgime aıtýdyń reti bar. Iаǵnı ǵylymı mektep degenimizdiń ózi izashar ádisnamashy ǵa­lym­nyń ǵylymı tájirıbeleriniń ózi­nen keıin­gilerge áseri. Taratyńqyrap aıtsaq, Ahmet Baıtursynuly­nyń ǵylymı úl­gisi odan keıingi ǵalymdar­dyń eńbek­te­rinde jalǵasyp, damytylyp ortaq ǵy­lymı maqsatty oryndap, sol ǵylymı baǵytty tolyqtyrdy. Budan shyǵatyn tujy­rym: ǵylymı mektep bolý úshin belgi­li bir ǵylymı ádister dástúr­ge aına­­lyp, ádisnama qalyptasyp, jal­ǵas­tyrý­shy­lar­dyń eńbekterinen kórinis tabýy qajet.

Ahmet Baıtursynulyn ǵylymı mektep uǵymymen baılanystyrǵanda, onyń birneshe aspektisin aıtýǵa tıispiz.

Birinshiden, Ahmet Baıtursynuly­nyń oqymystylyq kózqarastary oqý­lyqtardan óristep, pedagogıka men ǵy­lymnyń túıisinde jasalǵandyqtan biz onyń mektebin «ǵylymı-pedagogıkalyq mektep» dep ataǵanymyz jón. Bul mektepke Aqańnyń lıngvıstıkalyq ili­min tikeleı jalǵastyrǵan E.Omarulyn, lıngvıs­tıkalyq-pedagogıkalyq dástúrin jal­ǵastyrǵan T.Shonanulyn jáne onyń nusqaýymen jáne dástúrimen oqý­lyqtar jazǵan H.Dosmuhamedulyn, M.Dýlat­ulyn, J.Aımaýytulyn, M.Jumabaevty, J.Kúderındi, t.b. jatqyzýǵa bolady.

1912 jyly Orynborda jaryq kórgen «Oqý quraly. Ýsýl sotıe jolymen tártip etilgen qazaqsha álippe» kitaby. Bizdiń oıymyzsha, Ahmet Baıtursynulynyń tuńǵysh oqýlyǵy bolýmen birge jańa ǵylymı baǵyttyń da negizin salǵan eńbek. Ol qazaqtyń ǵylym men bilim, jalpy mádenıet tarıhyndaǵy úlken ıntellektýaldyq sekiris boldy. Biz kóbi­nese Aqańnyń «Qyryq mysal», «Masa» jınaqtaryn qazaq ádebıetindegi úlken jańalyqtar retinde qaraımyz. Bul taza ádebı-estetıkalyq úderis aýqymynda óte durys ta. Degenmen bizdiń oıymyzsha, jalpy qazaq tarıhy úshin Aqań eńbek­teri ishinde atalǵan «Oqý quralynyń» ma­ńyzy asa aıryqsha. Sebebi osy eńbegi ar­qyly tutas halyqtyń qolyna álipbı sııaq­ty óz tiliniń tabıǵatyna tikeleı negiz­delgen jazý quralyn ustatty. Jal­py, jazýdyń paıda bolýy adamzat úshin ári mádenı, ári tarıhı zor tóńkeris bolsa, Ahmet Baıtursynulynyń ulttyq álip­bıi de osyndaı aıryqsha renessans­tyq qubylys. Soǵan oraı biz Aqań­nyń oqý quralyn poetıkalyq jınaqtar­dyń qaı-qaısysynan da joǵary qoıamyz. Eger poetıkalyq jınaqtar qazaq oıynyń, tur­mysynyń, tarıhynyń, adamnyń ári obekt, ári sýbekt retindegi tanymy men seziminiń kórkem shejiresi bolsa, al jazý quraly solardyń barlyǵyn saq­taıtyn jáne jetkizetin, sonymen birge qoǵamdyq ómirdiń barlyq salasyna tutas mádenı ilgerileý ózgerisin ákele­tin aıryqsha oqıǵa. Sondyqtan da Ahmet Baıtursynuly álipbı jáne qazaq tili­niń emle erejelerin, zańdylyqtaryn jasaý arqyly tutas ult úshin órkenıettiń jańa betin ashty, jańa bıigin baǵyndyrdy. Bul shyn máninde mádenıet, órkenıet quraly boldy.

Ahmet Baıtursynulynyń osy eńbe­ginen bastap qazaq tarıhynda tuńǵysh ret ǵylymı mekteptiń negizi qalana bastady. Álipbı túzý, tildiń emle erejelerin jasaý dál «Oqý quralynan» keıin arnaly dástúrge aınalyp, onyń shákirtteri Eldos Omaruly, Teljan Shonanuly taǵy da basqa Alash oqymystylarynyń eńbekterinde tolyqtyryldy. 1930 jyly latyn álipbıine, 1940 jyly kırıll álipbıine kóshkende de Ahmet Baıtursynulynyń álipbı túzýdegi, onyń emle erejelerin jasaýdaǵy ǵylymı-ádistemelik tájirıbeleri negizge alyndy, áli de alyna bermek. Qazirgi qazaq orfografııasynda da Aqańnyń ǵylymı ádisnamasynyń izi saırap, jalǵasyn taýyp keledi. Basqasha bolýy múmkin emes. Eger ol múmkin desek, onda bizge qazir­giden júıesi men qurylymy basqa taǵy da bir qazaq tili kerek bolady.

Ekinshiden, Ǵylymı mektep ókilderi ádette ǵylymdy ómirge jaqyndatyp, onyń praktıkalyq sıpatyna ekpin beredi. Sondyqtan da ǵylymı mektep ókilderiniń eńbekteri negizinen ómirsheń. Ahmet Baıtursynuly jáne onyń izbasarlary qazaq tarıhyn­da ári ǵylymı, ári ǵylymı-praktıkalyq dás­túrdiń negizin berik qalyptastyrdy. Bul ǵylymı mekteptiń ereksheligin onyń kóshbasshysynyń muǵalim, ádis­ker, ádis­namashy bolǵany anyqtady. Eger, A.Baı­tursynulynyń nemese shákirt­teri­niń oqýlyqtaryna qarasaq, olar­dyń ǵylymı oılaryndaǵy uqsastyqty, tiliniń qarapaıym, jınaqy, únemdi ekenin ańǵaramyz. Sonymen birge, mun­daı eńbekterde erejeler men mysal­dar óte proporsıonaldy túrde beril­geni aıryqsha baıqalady, bul olar­dyń myqty logıkasyn tanytady. Tutas ǵy­lymı mekteptiń osyndaı bas­ty ereksheligi – ulttyq ǵylym tiliniń qa­lyp­tasýyna da tikeleı áser etti. Bizdiń oıy­myzsha, osyndaı ǵylymı til shamamen qazaq tiliniń ǵylymı stılinde 1970 jyldardyń ortasyna deıin tán bolyp keldi. Odan keıin bizdiń ǵylymı stılde orys tilinen tikeleı aýdarylǵan, oryssha oılanyp qazaqsha qurylǵan sóı­lemderdiń tasqyny bastaldy. Sóıtip, ol birte-birte ǵylymı-uǵymdyq júıeni ózgertti. Qazirgi kezdegi mektep, JOO oqýlyqtaryndaǵy túsiniksiz mátinderdiń paıda bolýyna osy faktor tikeleı áser etti. Qazaq tiliniń tabıǵatyn búldirý úderisi búginderi tipti órshidi. Osy ret­te tilimizdi saqtaý úshin Ahmet Baı­tursynuly bastaǵan alǵashqy oqy­mys­tylardyń ǵylymı oıdy berý dástúrine oralýymyz kerek. Bul degenińiz, tili­mizdiń tabıǵı tuma qaınaryna oralý degen sóz. Álbette, ýaqyt ozdy, zaman óz­gerdi desek te, ulttyq oılaýdyń bastaýynan ajyramaǵanymyz abzal.

Úshinshiden, Ahmet Baıtursynuly­nyń ǵylymı ıdeıalarynyń jáne qaǵı­dattarynyń, uǵymdyq-termındik júıe­siniń keńinen jalǵasyn tabýy. Bul arada ǵylymı mektep pen ǵylymı dástúr jónin aıtpaqpyz. Qazaq til biliminde ol meı­linshe keńirek kórinedi. Ony tilshi ǵa­­lymdar aıtyp ta, jazyp ta júr. Eger qa­­zaq ádebıettaný ǵylymyna kelsek, Ahmet Baıtursynuly ádebı-teorııalyq eńbek­­terin jalǵastyrǵan E.Ysmaıylov, Q.Juma­lıev, Z.Qabdolovtardy ataýǵa bolady.

Ádebıettanýdaǵy ǵylymı mekteptiń negizi 1926 jyly Qyzylordada jaryq kórgen «Ádebıet tanytqysh» oqýlyǵy­nan bastalady. Bul oqýlyq shákirtterge ádebı qubylystardy, negizgilerin atap aıtsaq, ádebı shyǵarmany, onyń syr-sıpatyn, ádebı úderisti uǵyndyratyn ǵana qural emes, ol sonymen birge mol ádisnamalyq qabaty tereń aıryqsha ǵy­lymı-teorııalyq eńbek.

Eger qazaq ádebıettaný ǵylymynan mektep izdegimiz kelse, ondaı uǵymǵa meılinshe jaýap beretini Beısenbaı Kenjebaevtyń ádebıet tarıhyn dáýir­leýge jáne júıeleýge baılanysty ǵylymı mektebi. M.Joldasbekov, M.Ma­ǵaýın, R.Nurǵalı, A.Qyraýbaeva, taǵy da elimizge tanymal qanshama ǵa­lymdar – professor B.Kenjebaev ǵyly­mı mek­tebiniń ókilderi. Bul ǵylymı mek­teptiń ókilderin biriktiretin basty ereksheligi – kórnekti ádebıettanýshynyń ádebıet tarıhynyń ǵyly­mı negizdemesin jasaýy, shákirt­teri arqyly tujyrymdamasyn júzege asyrylýy. Sonyń nátıjesinde, HVIII ǵasyrdan bas­talyp kelgen qazaq ádebıetiniń tarıhy ǵylymı dáleldi túrde tereńdetilip IV-V ǵasyrlarǵa deıin jyljytyldy.

Dıssertasııa sany ólshem be?

Osy arada qazir keń etek alǵan bir másele jóninde aıta ketken durys sııaqty. Ol «ǵylymı mektep» sııaqty úlken uǵymdy ońdy-soldy jónsiz qoldanýǵa baılanysty. Ásirese bul qazaq fılologııasynda úrdiske aınaldy. Keıbir ǵalymdardyń esimderin atap, olardy ǵylymı mekteptiń basy etkimiz keledi. Ásirese mereıtoılarda ǵylymı mektep úlestirýshilik tipti kóbeıdi. Bizdiń oıymyzsha, dıssertasııalarǵa jetekshi bolý, ǵylymı kadrlardy daıyndaý ǵylymı mekteptiń negizin salýshy degendi bildire bermeıdi. Dıssertasııalyq keńester belsendi jumys istegende qanshama sapasyz jumystardyń qorǵalǵanyna bárimiz kýámiz. Tipti, til bilimi men áde­bıettanýda birer jylda ondaǵan kan­dıdattyq, doktorlyq dıssertasııa­lar qorǵatqan qanshama professor, aka­demıkterdi bilemiz. Shynyn aıtý kerek, keıde ǵylymı jetekshilerdiń ózderi de sol jumystardy oqymaıtyn. Endeshe, «olardyń barlyǵynyń ǵylymı mek­tebi bar» dep aıtý qanshalyqty durys. «Ǵylymı mektep» Aqań sııaqty asa iri oqymystylardyń eńbegimen, qajyr-qaıratymen, kisilik bolmysymen kelgen úlken, mártebeli uǵym. Onymen oınaýǵa bolmaıdy.

Alash zııalylary ulttyq murat pen rııasyz eńbek turǵysynan keńestik ǵa­lymdarǵa qaraǵanda qoǵamnyń qaı sala­synda bolsyn, onyń ishinde, máde­­nıet pen ǵylymda kósh ilgeri tur­dy. Olar Alash qozǵalysy dáýirinde shynyq­qan,synalǵan, qalyptasqan murattas, pikirles zııaly ujym. Sondyqtan da tutas osy býyn qazaq mádenıeti men ǵylymynyń jańa jarqyn betterin ashyp, jalpy mádenıette, onyń ishinde, ádebıet pen ónerde jáne ǵylymda úlken dástúrli, ómirsheń ádebı, mádenı, ǵylymı mektep qalyptastyrdy.

Aqańnyń ǵylymı mektep qalyp­tastyrýyna erekshe daryn­dyly­ǵymen qatar keńestik kezeńde laýa­zymdyq qyzmette bolýy da oń yqpal etkenin bilemiz. Bul tusta Ahmet Baıtur­syn­uly­nyń Halyq aǵartý komıssary bolýy, Akademııalyq ortalyqqa jetekshilik etýi de ǵylymı mektepti qalyptastyrýǵa tikeleı yqpal etkeni túsinikti.

Ahmet Baıtursynulynyń ǵylymı dástúrleri jóninde sóz etkende jáne bir máselege nazar aýdarǵan jón. Ol Aqańnyń til bilimi, ádebıettaný jáne ádisteme ǵylymdarynyń negizin salýmen birge, óziniń shákirtteri arqyly ulttyq jaratylystaný ǵylymynyń da týýy men qalyptasýyna yqpaly. Sondyqtan biz «jalpy ulttyq ǵylymnyń negizin salýshy» desek, onyń tarıhı eńbegine tolyq baǵa bere alamyz.

Ǵylymı mektep, ádette qabileti erekshe, uıymdastyrýshylyq beıimi joǵary adamgershil tulǵanyń mańa­ıyna toptasatyn zertteýshilerdiń qa­ýym­dastyǵy. Ǵylymı mekteptiń kósh­basshysy jańashyl ıdeıalardyń qozǵaý­shy kúshi jáne sony iske asyrýdyń ba­ǵyt­tary men tásilderin anyqtaıtyn kórnekti oqymysty tulǵa. Oǵan ózimizde de mysaldar barshylyq. Aıtalyq, Q.Sát­baev, Á.Marǵulan, О́.Jáýtikov, S.Zı­manov, J.Ábdildın sııaqty kórnekti ǵalymdardyń ǵylymı dástúrleriniń shákirt­terinen jalǵasyn tabýy, eń bas­tysy olardyń ortaq ǵylymı problemalardy birlesip sheshýi.

Alash kósemi, ult ustazy, tálimger oqymysty retindegi tulǵasy Ahmet Baıtursynulynyń adamı qasıetter­men selbesip, tuńǵysh ulttyq ǵylymı mekteptiń negizin salýyna, mańaıyna shákirtteri men izbasarlarynyń toptasýyna yqpal etti. Aqańnyń adamı tulǵalyq qasıetteri M.Dýlatulynyń, E.Omarulynyń, M.Áýezovtiń jáne taǵy da basqa zamandastarynyń maqa­lalarynan aıqyn ańǵarylady. Bizdiń oıymyzsha, búgingi ǵylymı qaýymǵa Alash oqymystylarynyń ǵylymı ustanymdary men dástúrleri ǵana emes, kisilik qasıetteri de úlgi bolmaǵy ıgi. Qazir qazaq ǵylymyna ádil, ashyq báseke qajet. Ǵylym tóńiregindegi usaq áńgimeden, qaısybir múddelerge quryl­ǵan topshyldyqtan, obektıvti syndy kótere almaıtyn shamshyldyqtan ary­lyp, shynaıy ǵylymı orta qalyp­tas­ty­ratyn ýaqyt keldi. Ahmet Baıtur­syn­uly­nyń, jalpy Alash zııalylary­nyń ustazdyq, ǵalymdyq tulǵasy, ómiri men shyǵarmashylyǵy bizdi osyǵan úndeıdi.

Erbol TILEShOV,
Ǵylym jáne joǵary bilim mınıstrligi Til saıasaty komıtetiniń tóraǵasy