Kollajdy jasaǵan – Amangeldi Qııas, «EQ»
«Zamanyna qaraı – adamy» degende aıtarym, bizder táýelsizdik zamanynda naryqtyq (lıberaldyq) qatynastardy quryp jatqan demokratııalyq akme qoǵamda (ıaǵnı aqylǵa syıymdy) ómir súrip jatyrmyz. Mundaı qoǵamdy tek adal azamattyń qurýy, árıne, tabıǵı jaǵdaı.
Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaev máseleni dóp basyp, osyndaı tujyrymǵa kelgeni – qup alatyn jaǵdaı. Demek azamattar zamanǵa saı bolýy kerek. Adamyna saı zamany degenge kelsek, másele kóleńkeli. Ol jeke bastyń áńgimesine aýysyp ketýi ábden múmkin. Hakim Abaı «Árkimdi zaman súıremek, Zamandy qaı jan bılemek?», degen edi. HH–HHI ǵasyrlarda zamandy bılegen tulǵa bolǵan joq. Abaı osy shýmaqta: «Zamanǵa jaman kúılemek, Zamana ony ılemek», deıdi. Ázirshe osylaı bolyp turǵany. Ár zamannyń óz adamy bar. Adal azamat bolý úshin qoǵamda, memlekette adaldyq bolýy kerek.
Keńes zamanynda da adal degen sóz jıi aıtyldy. Mysaly, adal kommýnıst, adal pedagog. Biraq sosıalızm kezindegi qandaı adaldyq? Árıne, tabıǵatynan taza, izgilikke yntaly jandar sosıalıstik qoǵam kezinde de kóp boldy, biraq olardyń senimi kommýnıstik ıdeıaǵa negizdeldi. Sondyqtan adal kommýnıst degen daýly máselege aınaldy. Mysaly, sosıalızm kezinde Nıkolaı Ostrovskııdiń «Qurysh qalaı shynyqty?» degen shyǵarmasy úlgi – etalonǵa aınalyp edi. Pavel Korchagın óz isiniń «áýlıesi» atandy. Bul fanatızmge negizdelgen dúnıetanym bolatyn.
Adal azamat bolý úshin, joǵaryda aıtylǵandaı, qoǵamdyq, tarıhı keńistik qajet, qazirgi qoǵamda adal azamat bolýǵa barlyq jaǵdaı bar deýge bolady. Maqsat – táýelsizdikti máńgilik etetin qoǵam qurý isi, árıne, adal azamatty tabıǵı túrde qajet etedi.
Adal azamat degen kim? Ony qalaı anyqtaımyz? Árıne, adal azamatty anyqtaýdyń vektorlary mol, áleýmettanýshylar bul máseleni túpkilikti, tereń zertteıdi dep oılaımyn. Meniń aıtarym: adal azamat – eń aldymen, eshkimge qııanat jasamaıtyn izgilikti tulǵa.
Osy tusta oıyma parsy patshasy Naýsherýanǵa qatysty bir tarıhı oqıǵa túsip otyr. Ol ańda júrip, kıik atyp alady. Etti asyp jemekshi bolǵanda, tuz bolmaıdy. Sonda patsha qyzmetkerin kórshi aýylǵa tuz ákelýge jiberedi. Qyzmetshisi ketip bara jatqanda, qaıta shaqyryp alyp: «Tuzdy tegin alma, tuz bergen adamǵa onyń aqysyn tóle», deıdi. Sonda ýáziri «Shymshym tuz bir tıynǵa tatymaıdy», deıdi. Sonda ýázirine Naýsherýan: «Basshy alsa, bir almany baǵa bermeı, qosshy qurtar almanyń túp-tamyryn», deıdi. Tártipti basshynyń ózi buzsa, onyń qol astyndaǵylar odan asyp túsetini shyndyq.
«Men alsam eldiń jalǵyz jumyrtqasyn,
Kesersiń myń taýyqtyń sender basyn.
Súıte-súıte ashylyp arandaryń,
Aǵyzarsyń bul eldiń qandy jasyn».
Bul jerde basshy ádiletti bolý kerek degen ıdeıa aıtylǵan. Jemqorlyq ta bılikke qatysty.
El aralap júrgen kezde adal azamat degenge qatysty meni bir oı mazalaı beredi. Qudaıǵa shúkir, qazir kásipkerler qatary ósip keledi. Solarmen suhbattasyp otyrǵanda sanama Aleksandr Pýshkınniń «Dýbrovskıı» romanyndaǵy Troekýrovtyń obrazy qabattasa beredi.
Jańa baılyqqa qoly jetken aǵaıyndardyń sózderi nyq, minezderi de tikteý. Baıqaımyn, otyrǵan jerlerinde ózderinniń ǵana aıtqanyn unatady. Qysqasy, Troekýrovtyń minezderi kórinip qalady. Bul – qaýipti jaǵdaı. Bulardan qalaısha adal azamattar shyǵady degen oıǵa qalamyn.
Troekýrovtar zańǵa da qatysty ańǵarylyp qalady. Mysaly, Parlament shyǵarǵan zań jaqsy, suryptalǵan, saraptalǵan, biraq onyń oryndalýy barysynda qosymsha akt, erejeler jasalyp, sybaılas jemqorlyqqa jol ashylady, tipten keıbir mınıstrlik deńgeıindegi erejeler, zań túgili, Konstıtýsııalyq qaǵıdalarǵa qaıshy kelip jatatyny bar. Ony sheberlikpen jasap júrgen Troekýrovtar ma degen oıdamyn. Oılanatyn másele.
Túrkistanda ótken Ulttyq quryltaı otyrysynda Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaev nıet týraly jaqsy tujyrym jasady. Prezıdent «Adal azamat qalyptasýy úshin nıet tazalyǵy qajet» dedi. Tamasha sóz. Nıet tazalyǵy – ádilettik. Hakim Abaı: «Jáne súı haq joly dep ádiletti» degen. Ádilettilik degen – memlekettiń dini bolýy kerek. Bul jóninde Júsip Balasaǵun «Qutty bilik» degen teńdesi joq shyǵarmasynda tamasha aıtqan. Ádilettilik memlekettiń dini ári dińgegi bolýy úshin qanaǵat qajettiligin Júsip Balasaǵun shyǵarmasynda áldeneshe ret qaıtalap aıtqan.
«Qanaǵat – adal azamattyń erkindigi.
Adal azamattyń qyzmeti – ıgilik.
Adal azamattyń sanasy – izgilik.
Adal azamattyń dúnıetanymy –
ádilettilik».
Ǵarıfolla ESIM,
akademık, jazýshy
