Kópvektorlyq saıasat – strategııalyq qajettilik

Astana sammıti alǵash ret Memleket basshylary Keńe­siniń otyrysy jáne «ShYU +» kezdesýi formatynda ótedi. So­nymen qatar arab álemi elderi basshylarynyń sammıtke qaty­sýy – tarıhı oqıǵa.

2001 jyly «Shanhaı bestigi» bazasynda uıymdastyrylǵan ShYU áskerı maqsattar men min­detterdi kózdemeı, jıyrma jyl­dan astam ýaqyt boıy ha­lyq­­aralyq yntymaqtastyqqa, aı­maqtaǵy beıbitshilikti, tu­raq­ty­lyq pen qaýipsizdikti qol­daý­ǵa, ekonomıkalyq jáne gýma­nı­­tarlyq yntymaqtastyqty da­mytýǵa baǵyttalǵan ashyq uıym boldy.

Elimiz – memlekettik jáne ulttyq múddelerin eskere oty­ryp, álemniń barlyq der­lik eli­men teń jáne dostyq qarym-qaty­nas ornata alǵan mem­leketterdiń biri. Kóp­vektorly syrtqy saıasaty­myz álemge óziniń balamasy joq ekenin, suranysyn dálel­deıdi. Elimiz jahandyq jáne óńirlik qaýipsizdikti nyǵaı­týǵa, daǵdarystardy retteýge, má­denıetaralyq dıalogke jáne or­­nyqty damý maqsattaryna qol jet­kizýge eleýli úles qosyp keledi.

2023 jyly syrtqy saıa­sı qyzmet elimiz úshin óte qar­qyndy jáne nátıjeli boldy. Jyl boıy Prezıdent Qasym-Jomart Toqaev Qytaıǵa memlekettik saparmen, resmı saparlarmen Birikken Arab Ámirlikterine, Vetnamǵa, Ger­manııaǵa, Qytaıǵa, jumys sapar­larymen Túrkııa, Saýd Ara­bııa­sy, Tájikstan, Reseı, AQSh, Qyrǵyzstan, Be­larýs, Ázerbaı­jan, BAÁ elderine bar­dy. Saparlar barysynda memleket úshin strategııalyq mańyzy bar sharttar men memorandýmdar jasaldy.

Qazaqstan Ortalyq Azııa memleketterimen jan-jaqty yntymaqtastyqty damytýdy jalǵastyrdy. Saýda-ekono­mı­kalyq, ınvestısııalyq, kólik-kommýnıkasııalyq, sý-ener­­getıkalyq jáne gýmanı­tar­lyq salalardaǵy óńirlik ózara is-qı­myly keńeıip jatyr. Ortalyq Azııa bestigi «OA+» halyqaralyq seriktestermen yntymaqtastyq formatyn joǵary deńgeıde aıtarlyqtaı nyǵaıtty, sonyń ishinde Qytaı jáne AQSh-pen birqatar kezdesý ótkizdi. Astanada ótken Túrki memleketteri uıy­mynyń mereıtoılyq sam­mı­ti Ortalyq Azııa, Ázerbaı­jan men Túrkııanyń baýyrlas ha­lyq­tarynyń saıası, ekono­mı­kalyq jáne mádenı ózara is-qımylyn jańa deńgeıge kóteretin Túrki álemin odan ári ıntegrasııalaýǵa baǵyttalǵan baǵyttyń myzǵymastyǵyn taǵy da kórsetti.

Elimiz ózimizde de, búkil álemde de ekonomıkalyq, saıası jáne mádenı jaǵdaıǵa oń áser etetin dıalog alańdaryn, forýmdardy, sammıtter men keńesterdi uıymdastyrýshy retinde búkil álemge belgili. Sonymen qatar, túrli halyqaralyq uıym­dar men alıanstarǵa tóraǵalyq etýi­miz elimizge óz pi­ki­riniń álem­dik qoǵamdastyq deń­geıinde eske­riletindeı túrli jahandyq bastamalar usynýǵa múmkindik beredi. «Kópjaqty dıalogti nyǵaıtý – turaqty beıbitshilik pen damýǵa umtylý» taqyrybynda «ShYU +» kez­de­sýin ótkizý de osynyń jar­qyn dáleli.

Keıingi jyldary jahandyq polıarızasııa kúsheıip, geosaıa­sı shıelenis, ekonomıkalyq teńsizdik jáne mádenı aıyrma­shylyqtar sııaqty ártúrli for­­malarda kórindi. Bul úrdis ha­lyq­aralyq yntymaqtastyqqa ke­dergi keltirip qana qoımaıdy, sonymen qatar qaqtyǵystardy kúsheıtedi jáne jahandyq damýǵa zııan tıgizedi. Bul tur­ǵyda, ásirese Ortalyq Azııa sııaq­ty strategııalyq mańyz­dy aı­maqtardaǵy elderdiń osy bó­liný kúshterine qarsy turý­dyń tıimdi strategııalaryn zert­teýi óte mańyzdy. Sondaı stra­te­gııalardyń biri – kóptegen álemdik derjavalarmen, aı­­maqtyq qurylymdarmen teń­des­ti­rilgen ózara árekettesýdi kóz­deıtin kópvektorlyq tásil. Sonymen qatar Shanhaı ynty­maqtastyq uıymy sııaqty uıym­dar múshe memleketter arasyn­daǵy yntymaqtastyq pen tu­raqtylyqty nyǵaıtýda sheshýshi ról atqarady.

Qazirgi ýaqytta kópvek­torlyq – syrtqy saıasattyń quraly ǵana emes, sonymen qa­tar halyq­ara­lyq arenadaǵy strategııa­lyq qajettilik. Álem­­dik derja­va­lar­men baıla­nys pen yntymaq­tastyqtyń ashyq arnalaryn qol­daı otyryp, elder óz qaýipsiz­digin, eko­no­mıkalyq ósýdi jedeldete jáne halyqaralyq arenada kelis­sózder kúshin arttyra alady.

Tarıhı turǵydan álemdik memleketter arasynda teńdes­tirilgen qarym-qatynasta bolǵan elimiz úshin kópvektorlyq onyń syrt­qy saıasatynyń negizi bolyp qala beredi. Mundaı tásil bizge she­teldik ınvestısııalardy tartýǵa, tehnologııalarmen almasýǵa, iri halyqaralyq pikirtalastarda daýys berý quqyǵyn alýǵa múm­kindik berdi. Osylaısha, óziniń egemendigin nyǵaıtyp, jahandyq yqpalyn keńeıte tústi.
О́sip kele jatqan jahandyq polıarızasııa jaǵdaıynda ShYU qaqtyǵystarǵa emes, dıalog pen konsensýsqa basymdyq beretin kópjaqtylyqtyń úlgisi bola alatyny sózsiz. ShYU-nyń terrorızmge qarsy kúres, shekara qaýipsizdigi jáne esirtkiniń zańsyz aınalymyna qarsy kúres salasyndaǵy bastamalary óńirlik turaqtylyqty uıymdastyrýǵa nıetti ekeniniń aıǵaǵy. ShYU múshe memleketterge aımaqtyq ıntegrasııa men órkendeý úshin ómirlik mańyzy bar ınfraqurylymdyq jobalar, energııa resýrstaryn barlaý jáne saýda kelisimderi boıynsha yntymaqtastyq múmkindikterin usyna otyryp, ekonomıkalyq yntymaqtastyqtyń negizin qamtamasyz etedi.

Qazirgi jahandyq land­shaft­ta kópvektorlyqty qabyl­daý, ShYU sııaqty kóp­jaq­­ty uıymdardy nyǵaıtý polıa­rızasııanyń áserin azaıtýdy kózdeıtin elder úshin mańyzdy. Polıarızasııa úrdisine qarsy turý birneshe negizgi strategııa­ny qamtıtyn keshendi tásildi qajet etedi. Birinshi kezekte elder barlyq memleket jáne ha­lyq­aralyq uıymmen syrtqy qa­ty­nastardy damytý jolymen bir áripteske, uıymǵa, blokke táýel­dilikpen baılanysty táýekel­derdi azaıtý jóninde sharalar qabyldaýy qajet. Osylaısha, Qazaq­stan­nyń úlgisi boıynsha syrtqy saıasattyń kópvektorlyǵy men ártaraptandyrylýyna kóshý kerek.

BUU, ShYU, EO, ASEAN bas­qa da halyqaralyq uıymdar men platformalardy damytý jáne qoldaý janjaldardy retteýge, dıplomatııalyq dıalogti ilge­riletýge jáne kópjaqty ıns­tıtýttardy nyǵaıta otyryp, halyqaralyq kúsh-jigerdi úıles­tirýge yqpal etedi.

Elaralyq qarym-qatynasta ashyq jáne jan-jaqty dıalog júrgizý kerek. Joǵary deńgeıdegi turaqty kezdesýler men dıplomatııalyq arnalardy paıdalaný tek jaqsy qarym-qatynas ornatýǵa yqpal etedi jáne qaqtyǵystardyń paıda bolýyna jol bermeıdi.

Ekonomıkalyq jáne qaýip­­siz­dik salasyndaǵy yn­ty­­maq­tastyq polıarızasııa deń­geıiniń aıtar­lyqtaı tómen­deýine, turaqty jáne beı­bit qatynastardyń saq­ta­lýyna yqpal etedi. Sonymen qa­tar ShYU halyqtar arasyn­daǵy túsinistik pen qurmetke, shıe­lenisti azaıtýǵa, bar taptaý­ryndardy joıýǵa yqpal etetin birlesken bilim berý jáne mádenı almasý jobalaryn qosý úshin kún tártibin keńeıtýi kerek.

Osy baǵyt boıynsha táji­rıbe Qytaı men Qazaqstan arasyndaǵy qarym-qatynasta qalyptasqan. «Bir beldeý, bir jol» bastamasyn jáne basqa da jobalardy iske asyrý, elderge erkin barý úshin jaǵ­daı jasaý, mádenı orta­lyq­tardy ózara ashý, tabysty ekonomıkalyq, kóliktik-logıs­tıkalyq jáne basqa da ózara is-qımyl oń nátıje beredi.

Elimiz basqa memleketter ara­syndaǵy qatynastardy nyǵaı­tý boıynsha belsendi jumys júrgizip keledi. О́t­ken sessııa barysynda ǵana Parlament Sena­tynyń depýtattary qylmystyq ister boıynsha kómek kórsetý, vıza­syz rejim belgileý, halyq­ara­lyq kólik tasymaldaryn damytý, balyq aýlaý sýbsıdııala­ry jáne t.b. salalardaǵy halyq­ara­lyq shart­tardy, hattamalardy, keli­sim­derdi ratıfıkasııa­laý týra­­ly 40-tan astam Qazaqstan Res­pýb­lıkasynyń zańyn maquldady.

Sammıt halyqaralyq qaty­nas­tarǵa jańa serpin berip, alǵa qoıylǵan mindetterge qol jet­kizýde, álemniń turaqty jalpy formýlasyn qalyptastyrýda óziniń eleýli nátıjesin beredi dep sanaımyz.

Ǵalıasqar SARYBAEV,
Senat depýtaty,
Halyqaralyq qatynastar, qorǵanys jáne qaýipsizdik komıtetiniń múshesi