Kollajdy jasaǵan – Almas MANAP, «EQ»
Eń áýeli Qýandyq shyǵarmashylyǵymen tanystyǵym jaıly aıta keteıin. Qaısybir jyly «Qazaq ádebıeti» gazetinen «Adam» atty áńgimeni oqyp, tańǵaldym. Aýǵanstan soǵysynyń aqyry, keńestik ómirdiń búrkeýli shyndyǵy shyǵarmada kórkemdik deńgeıge jetken. Biraq áńgime shyǵysymen avtordyń basy daý-damaıǵa qaldy, gazet betinde qalamgerdi «kinálaǵan» maqalalar shoǵyry jaryq kórdi. Qarsy maqalalar jazyldy, avtordy tereń de bilimdi oqyrmandary arashalap, aqtap aldy. Avtordyń oqyrmandar júregine jol taýyp, birden baýrap alýynyń syry nede? Eń bastysy, búgingi zamannyń surqyltaı beınesi men esirik harakterin ádebıetimizge eldiń aldy bop, alǵashqylardyń biri bop alyp kelýinde der edik. Al mynaý qoǵamdyq formasııa aýysqan kezeńde jaryq kórgen jınaǵy keshegi sosıalıstik zaman men búgingi táýelsiz tirshiliktiń shyndyǵyn kórkem kestelegen shyǵarmalar. Sondaı-aq Aýǵan soǵysy men BAM-ǵa barǵan qazaq jastarynyń ómiri, jeltoqsanshylar taǵdyry da qamtylǵan. Kitapqa tórt hıkaıat pen on bes shaqty áńgime toptastyrylǵan. Kitap ataýyn alǵan «Saıabaqtaǵy klassıkalyq áýen» dep atalǵan áńgime de osynaý jańa ómirdiń beınesi. Osy áńgimede búgingi dendep ketken korrýpsııa indeti de zeınetker kózi arqyly tarazyǵa túsedi. Adamzat alańsyz tynysh ómir súrý úshin qolyń taza bolý kerek degen avtorlyq konsepsııa áńgimeniń ón boıynan kózge uryp tur. Sondaı-aq «Arqa», «Kúzgi syn», «Doıby oınaǵan eki áıel», «Ittiń tisin julǵan kún» deıtin áńgimelerinen búgingi qazaq áńgime janrynyń bıik beleske kóterilgenin aıtar edik. Beıimbet Maılın men Saıyn Muratbek salǵan súrleýdi qalamgerdiń jańasha jańǵyrtyp kele jatqandyǵy anyq baıqalady. Áńgime – shaǵyn da shymyr ári qytymyr janr. Ol qaıtymy tez, kóp aldynda az sóılep, kóp is tyndyratyn bolymdy kisini elestetedi. Bir romannyń aıtaryn bir áńgimemen jetkizýge tyrysyp júrgen Qýandyqtyń izdenisterin quptaımyz.
Osy kitaptyń betashary «Dúrbi» hıkaıatynan biz ózgeriske ushyraǵan ómirimizdiń keıipkerin kóremiz. Ol biraz jyl elden tysqary júrip, qaıta oralǵanda byt-shyty shyqqan qurylysqa kezigedi. AHBK opyrylyp, ornynda jalǵa berilgen jataqhana tur. AHBK aýyldan kelgen qazaq qyzdarynyń ómir mektebi, jumysshy taby ókilderiniń qara shańyraǵy bolsa, qaıta qurýmen birge onyń qabyrǵasy qulap, qur orny ǵana qalǵan. Joldybaı esimdi jigit – jaraly qoǵamnyń bolashaǵynan úmit kútken ádemi órnektelgen ádebı beıne. Qoǵamymyzdyń basyna túsken qaıta qurý dep atalǵan ultqa jasalǵan essiz zorlyqty beınelegen shyǵarma kóp emes, bul sonyń biregeıi. «Naǵyz qalamger keshegini de emes, erteńdi de emes, búgindi jazý kerek», demeı me Pýshkın? Búgindi jazý da, aıtý da ońaı emes. Zaman jekemenshiktiń zamany bolǵanymen, kitap halyqtiki. Oqyrman shyǵarmadan atoı sap aıqaılaǵan adamdar men zamannyń ıleýine búgilgen qońyr tirshilikti kóredi, ıaǵnı ózin-ózi tanıdy. Shyǵarma osynysymen qundy.
Uly Otan soǵysy týraly shyǵarma mezgildiń aýanyna oraı jazylyp bitken be desek, júıesin tapsa, áli de maıyn tamyzyp jazýǵa bolady eken. «Beldik satqan» hıkaıatyn oqyǵanda túıgenimiz – avtor qazaq aýlynyń ozyq ónegesin atyń óshkir soǵyspen astastyra otyryp jaqsy ashqan. Soǵyspen bastalǵan aýyl ómiri búgingi jańa Qazaqstanmen jalǵasady, ózi bala jasynan taza, qazaqy aýylda ósken jazýshy aýyldyq minez-qulyqty, adamı jyly shýaqty, eldikti eljireı jetkizip, kórkem kestelegen. Adamdarǵa jetispeıtin qaıyrymdylyqqa zárý kezimizde bul hıkaıat qazaq prozasyndaǵy keıingi jyldarda jazylǵan erekshe bir shyǵarma der edim.
Halyqtyń ómirin, turmysyn, bolmysy men adamı kelbetin, qoǵamdyq damý úderisin ádebıettegi áıel beınesi arqyly da baıqaýǵa bolady. Qýandyq Túmenbaı áńgimelerindegi áıel beınesi Beıimbet Maılın nemese Júsipbek Aımaýytov jazatyn áıel qaýymynan múlde bólek. О́ıtkeni bul – XXI ǵasyrdyń áıeli, emansıpasııanyń shyrqaý shegine jetip, femınızm saltanat qurǵan dáýirde ómir súrip otyrǵan áıelder. Osy jerde «Temir aıaq» áńgimesin erekshe atar edik. Bir aıaǵyn kombaın mújip jep qoıǵan kelinshek eńbekten qaıtpaıdy. Onyń boıynda qazaqy rýh bar, kóp bala taýyp, ana bolýdan da tartynbaıdy. Al «Voleıbolshy áıeldiń aq súti» áńgimesinde ult namysy úshin sharq uryp, oıyn úzilisinde ǵana sábıin emizgen áıelmen bettesemiz. Jazýshy shyǵarmashylyǵyndaǵy áıelder beınesi – ár alýan, ár tıpti, bir-birine múlde kereǵar páktik pen ańǵaldyqtyń shyńyna shyqqan áıelder galereıasy.
Býnınniń «Jeńil kúrsinisi», Chehovtyń «Qanden ertken kelinshegi», Beıimbettiń «Shuǵanyń belgisi» men «Kúlpashyndaǵy» názik lırızm Qýandyq úshin úırenýdiń uly mektebi sekildi. «Ashylyp-jabylǵan esiktegi» kórshilerine bıikten qaraıtyn keshegi sheneýnik – búgingi aıaq tirer búdiri joq zeınetker áıel, «Jer men kóktiń arasyndaǵy» ushqysh kúıeýin taǵatsyzdana kútken Shıegúl, «Jóıt bergen sarymsaqtaǵy» musylman dinin moıyndaǵan Olga Abramqyzy, «Shemishkedegi» qazaqty qulaı súıgen káris qyzy Frosıa – este qalar obrazdar, oqyrman júregin jaýlaǵan áıel beıneleri. Al orys ádebıetinde uryny, buzyq pen alaıaqty Astafev pen Shýkshın jaǵymsyz ári jaǵymdy etip beınelep, adam tabıǵatyna tereń boılasa, «Qońsydaǵy» qyzmettiń quly Surapbergen, «О́mir ǵoıdaǵy» Aýǵan soǵysyna qatysyp, úısiz-kúısiz Abaı eskertkishiniń tuǵyryn meken etken Jylqybek, «Atýǵa buıyrylǵan adamdaǵy» beıbit zamanda ulttyq namysyna tıgeni úshin bir orysty óltirip, jeltoqsanshylarǵa ólim jazasyn keskende eńkildep jylaǵan Jumabaı – umytylmas ulttyq beıneler. Qaı kezdesý, qaı suhbat bolmasyn, oqyrmandar avtordan osylar týraly syr tartyp, saýal qoıady. Bular – bizdiń prozamyzdaǵy sátti somdalǵan obrazdar.
Jazýshynyń kredosy – shyndyq jáne shyndyq. Ádette shyndyq ashy keledi, shyndyqty aıtqan adamnyń kópke jaǵýy ekitalaı. Máselen, «Bóten» hıkaıaty qoǵamnyń keseldi máselesin kóteredi, shyǵarmada muń men baqyt jelisi qatar óriledi. О́zge ulttan týǵan bótenniń esimi Jalǵas boldy, bir sózben aıtqanda, mıgrasııalyq ekspansııa máselesi bizdi oılandyrady. Bul jáıt shyǵarmada ońdy sheshimin tapqan. Bizdiń jalǵasymyz ózge ult ókili bola ma degen saýal árkimniń júregin syzdatpaı qoımaıdy.
Qalamgerdiń taǵy bir qasıeti – baıandaýdaǵy ustamdylyq, qysqalyq, tipti qysqa áńgimeniń ózine birneshe taǵdyrdy syıǵyza sıpattaý. «Erkek» atty áńgimede ıntrıga da, dramatızm de bar. Osy jerde mahabbat pen keshirim taqyryby tereń qozǵalady. Qoǵamdyq formasııanyń aýysýy men mádenı paradıgmalardy bastan keshirgen zamanda biz tek asyraýshy emes, qoly taza erkekti kórgimiz keledi. Áńgimeniń bas keıipkeri Torybaı – túrme kórgen pende, ol ózine tartpaǵan jany da, táni de taza perzent ósirý úshin janyn shúberekke túıgen bir bolmys.
Japon taqyrybyna kezinde uly Muhań barǵan eken, osy kezeńde sol eńbekkesh elden keıipker jasap júrgen de osy Qýandyq. «Toqal tamnyń tóbesi» áńgimesinde ózimiz pir tutyp júrgen japon jurtynyń mınótti uqyptap jumsaǵan tııanaqty ómir saltyn qazaqy kóńilmen astastyra sýrettese, «Hıbaksýıa» men «Robottyń soty» shyǵarmalarynda úlkendi syılaý men sulý tabıǵatty qor qylmaý sıpattary kórkemdik deńgeıde sýretteledi.
Qýandyq Túmenbaı – keńestik qazaq ómiriniń de, táýelsizdik alǵan ótpeli kezeń men qazirgi XXI ǵasyr ádebıetiniń de belgili ókili. Osynshama qaıshylyqty kezeńderge kýá bolyp kele jatqan jazýshynyń shyǵarmalary jaqsylyqtyń, adamgershilik pen rýhanı qundylyqtardyń qorǵaýshysy ári kórinisi der edik. Atalǵan kitap Memlekettik syılyqqa laıyq dep baǵalaımyz.
Qoıshyǵara SALǴARAULY,
jazýshy, Memlekettik syılyqtyń laýreaty
