Foto: Aqorda
- Aı basynda Astanada ótken Shanhaı yntymaqtastyq uıymy sammıtiniń álemdik saıası arenadaǵy salmaǵy qandaı?
- Búginde álemdik geosaıasattaǵy haos jaǵdaıynda Shanhaı yntymaqtastyq uıymynyń saıası arenadaǵy salmaǵy orasan artyp kele jatqandyǵy anyq baıqalady.
Batys elderi men Reseı arasyndaǵy geosaıası teketires nátıjesinde II dúnıejúzilik soǵystan keıin qalanǵan álemdik tártiptiń irgetasy shaıqatylýda. Birikken ulttar uıymy, halyqaralyq quqyq normalary qaqtyǵysty retteýge qaýqarsyz. Osyndaı geosaıası silkinister kezeńinde ShYU-nyń Eýrazııa aımaǵynda turaqtylyq, beıbitshilikti, qaýipsizdikti qamtamasyz etýde róli óte mańyzdy.
Uıym óz jaýapkershiligi aıasynda turaqtylyq pen qaýipsizdikti saqtaý isine, álemdik ekonomıkany damytýǵa, mádenıetter men órkenıetter dıalogyn keńeıtýge yqpal jasap otyr.
- Halyqaralyq uıymnyń bastapqy qurylý tarıhy shekaradaǵy beıbitshilikti bekemdeý edi. Uıymnyń osy baǵyttaǵy ustanymy oryndalyp kele me?
- Iá, ShYU-nyń negizgi maqsaty memleketterdiń shekara aımaǵynda áskerı kúshterin qysqartý, shekara aımaǵynda áskerı senim sharalaryn kúsheıtý bolatyn. Qysqasha ǵana tarıhqa kóz júgirter bolsaq, 1960 jyldardan bastap KSRO men QHR arasyndaǵy qarym-qatynas asa kúrdeli jaǵdaıda boldy. 1969 jyly KSRO-nyń Damansk aralynda, Semeı oblysyndaǵy Jalańashkól kóliniń mańaıynda KSRO men QHR áskerleri arasynda qarýly qaqtyǵys bolyp, eki taraptan da júzdegen jaýyngerdiń qaza tapqany málim.
Shekaralyq qaqtyǵystar KSRO men QHR arasyndaǵy saıası-áskerı ahýaldy kúrdeli jaǵdaıda ustap turdy. 1991 jylǵa deıin KSRO men QHR arasynda shekarany bekitý týraly kelisim bolǵan emes. Qazaqstan 1991 jyly táýelsizdigin alǵanda KSRO-dan qalǵan osyndaı aýyr qamytty qosa arqalaýǵa týra keldi. KSRO ydyraǵannan keıin Reseı men QHR arasyndaǵy qarym-qatynas qaıta jylydy. Ortalyq Azııanyń táýelsiz respýblıkalary úshin shekaralarynyń naq irgesindegi iri kólemdegi QHR áskeri úlken qaýip bolatyn. Sondyqtan 90-shy jyldardan bastap shekara mańynda áskerı kúshter sanyn qysqartý baǵytynda kóp jumys júrgizildi. Qytaı tarapy da Ortalyq Azııanyń jańadan táýelsizdik alǵan respýblıkalarymen beıbit, saýda-ekonomıkalyq qarym-qatynas ornyqtyrýǵa múddeli boldy.
Osylaısha 1996 jyly Reseı, Qytaı, Qazaqstan, Qyrǵyzstan jáne Tájikstan basshylary «Shekara aımaqtarynda áskerı saladaǵy senim sharalary týraly» Shanhaı kelisimine qol qoıdy. Sol kezde atalǵan uıym «Shanhaı bestigi» dep ataldy. 1997 jyly Máskeýde «Shekara aımaǵynda qarýly kúshterdi ózara qysqartý týraly» kelisimge qol qoıyldy. 2001 jyly uıymǵa О́zbekstan tolyqqandy múshe bolyp engennen bastap «Shanhaı yntymaqtastyq uıymy» degen resmı ataýǵa ıe boldy.
ShYU-nyń Hartııasynda kórsetilgendeı uıymnyń negizgi basymdyqtary - óńirlik qaýipsizdikti qamtamasyz etý, terrorızmge, ekstremızmge jáne esirtkiniń zańsyz aınalymyna qarsy kúres, ekonomıkalyq kooperasııany, eń aldymen kólik, saýda jáne ınvestısııalyq salalarda tereńdetý, sondaı-aq gýmanıtarlyq baılanystardy keńeıtý bolyp tabylady.
- Qazaqstan tóraǵalyǵy tusyndaǵy uıymnyń mazmundy mindeti men jetistigi týraly ne aıtýǵa bolady?
- Qazaqstan ShYU-nyń negizin qalaýshy memleketterdiń biri retinde uıymnyń qurylýynyń alǵashqy kúnderinen bastap onyń qyzmetine belsendi qatysyp keledi. Osy kezeńde uıymnyń negizgi salalardaǵy qyzmetin jandandyrý úshin barlyq kúsh-jigerin jumsap, 150-den astam is-shara ótkizildi.
Qazaqstan tóraǵalyǵy kezeńinde 60 jańa qujat qabyldandy. Atap aıtqanda, esirtkige qarsy strategııa, ekonomıkalyq yntymaqtastyq strategııasyn iske asyrý jospary, qorshaǵan ortany qorǵaý salasyndaǵy kelisim, energetıkalyq yntymaqtastyqty damytý strategııasy syndy qujattar asa mańyzdy.
Uıymǵa múshe jáne baqylaýshy memleketterdiń arasyndaǵy mádenı-gýmanıtarlyq baılanystardy jetildire túsetin tartymdy jobalar, atap aıtqanda, «ShYU elderiniń rýhanı-kıeli mekenderi» jáne «ShYU-nyń Jibek joly» halyqaralyq mýzykalyq festıvali syndy jobalar iske qosyldy. Almaty qalasy ShYU-nyń mádenı jáne týrıstik astanasy retinde tanyldy.
- Halyqaralyq uıymdarǵa tóraǵalyqtan el ne utady?
- Halyqaralyq uıymdarǵa tóraǵalyq etý arqyly memleketter sol uıym sheńberinde syrtqy saıası basymdyqtaryn iske asyrýǵa múmkindik alady. Qazaqstan beıbitsúıgish memleket retinde únemi syrtqy saıasatta halyqaralyq beıbitshilikke úles qosatyn iri jobalardyń bastamashysy. Álemdik qaýymdastyqta Qazaqstan dál osyndaı beınemen tanylǵan jáne úlken abyroı men bedelge ıe. Muny sammıt barysynda BUU-nyń Bas Hatshysy Antonıý Gýtterısh myrza da Qazaqstannyń beıbitshilik bastamalaryn erekshe iltıpatpen tilge tıek etti.
Osy jyldyń 28 mamyrynda Prezıdent Qasym-Jomart Toqaevtyń «Euronews» telekanalynyń saıtynda «Orta derjavalar mýltılateralızmdi qutqara alady» atty maqalasy jaryq kórgeni belgili. Atalǵan maqalada Prezıdent qazirgi geosaıası alasapyranda «orta derjavalardyń» róli týraly tujyrymdamasyn talqyǵa saldy. Astana sammıtinde Prezıdenttiń «orta derjavalar» týraly tujyrymdamasyn Qytaı halyq respýblıkasynyń tóraǵasy Sı Szınpın myrza qoldaıtynyn bildirýi bizdiń elimizdiń bitimgershilik, araǵaıyndyq turǵysynan bedeliniń asa joǵary deńgeıde ekendiginiń kórsetkishi.
- Astanadaǵy ShYU sammıtindegi eleýli jańalyqtar retinde neni ataýǵa bolady?
- Astanadaǵy ShYU sammıtiniń basty jańalyǵy Belarýs Respýblıkasy uıymnyń tolyqqandy músheligine qabyldandy. «ShYU plıýs» formaty negizinde seriktes elderdiń memleket basshylary sammıtke qatysty.
ShYU-nyń geografııalyq keńistigi jyldan jylǵa keńeıip keledi. Yntymaqtastyq sandyq qana emes, sapalyq turǵydan nyǵaıyp jatyr. Uıym Astanada 26 memlekettiń basshylary men ókilderiniń basyn qosty. Onyń ishinde 14 memleket ShYU-nyń dıalog platformasynda seriktes elder sanatyna jatady.
- Belarýs Respýblıkasynyń ShYU qosylýymen qandaı ózgerister bolýy yqtımal?
- Shanhaı yntymaqtastyq uıymy qurylǵannan beri Azııa elderiniń ózara senim jáne yntamaqtastyǵynyń bir platformasy retinde ornyqtyrǵan bolatyn. Belarýs Respýblıkasynyń tolyqqandy múshe bolýy uıymnyń Eýrazııalyq sıpatqa transformasııalanýynyń alǵashqy qadamy dep aıtýǵa bolady.
- Áńgimeńizge raqmet!
