Mazasyz maýsym

Statıstıkaǵa kóz salsaq, jaǵ­daı shynymen de alań­da­tar­lyq. Oblystyq den­saý­lyq saqtaý basqarmasynyń basshysy Madııar О́teshevtiń máli­metinshe, bıyl jyl basynan beri aýrýhanalardyń jaraqat bólimine 9872 bala qaralǵan. Bul byltyrǵy osy kezeńmen salys­tyrǵanda 257 balaǵa kóp. Sonyń ishinde aýrýhanaǵa jatqyzylǵan bala sany da 100 adamǵa artqan. Jan saqtaý bólimine 13 bala túsip, ekeýi qaıtys bolǵan.

О́ńirde jasóspirimderdiń ózine qol jumsaý oqıǵasy da kóbeıgen. Byl­tyr alǵashqy 6 aıda osyndaı 1 oqıǵa bolsa, bıyl sýısıd 4-eýge jetken. Olardyń bári de 13-16 jas ara­lyǵyndaǵy er balalar eken.

Oblystyq tótenshe jaǵdaılar departamenti jyl basynan beri 8 sábı terezeden qulap ketkenin málim etti. Oqys oqıǵanyń bári de eresekterdiń qadaǵalaýynsyz qalǵan kezde bolǵan. О́kinishke qaraı, bir bala qaza tapty.

Bıyl jaz shyqqaly oblysta 6 adam sýǵa ketip qalsa, sonyń 4-eýi kámeletke tolmaǵandar bolyp otyr. Shildeniń 11-i kúni Aqjaıyq aýdanyna qarasty Mergen aýylynda 12-13 jastaǵy úsh qyz Jaıyq ózenine batyp ketti. Oqıǵa tús kezinde bolǵan. Aqjaıyq aýdanynyń ákimi Murat Serdalınniń aıtýynsha, jasóspirimderdiń janynda áýeli bir qyzdyń ákesi bolypty. Ol birneshe saǵat qyzdardy qadaǵalap, keıin úıine qaıtyp, úlken balasyn jiberedi. Ol kelgende jaǵada qyzdardyń kıimderi ǵana jatypty...

– Oblysta balalardyń sýǵa ketýi, terezeden qulaýy jıilep ketti. Sondaı-aq jol-kólik oqıǵasynan zardap shekken balalardyń sany bıyl 3,5 ese, jaraqattanǵandar sany 3,8 ese ósip otyr. Osyǵan baılanysty barlyq quzyrly mekemelermen birlesip, shuǵyl túrde tıisti shara qabyldaýymyz qajet. Ká­me­letke tolmaǵandardyń qaýipsizdigi me­niń jeke baqylaýymda bolady. Quzyrly memlekettik mekemeler balalardy qaýipten barynsha qorǵaýy tıis. Ata-analar da shette qalmaýy qa­jet. Bar­lyq ata-anany perzentteriniń qaýipsizdi­gi­­ne nemquraıdy qaramaýǵa shaqyramyn. Polısııa jáne tótenshe jaǵdaılar departamenti ár fakti boıynsha ter­geý júrgizsin, – dedi óńir basshysy Narı­man Tóreǵalıuly jıynda.

Kámeletke tolmaǵandar alǵan ja­raqattyń basym kópshiligi, ıaǵnı 60,5%-y – kóshe jaraqaty eken. Onyń ishinde: tistelgen jaralar – 271, soqqy-tóbeles – 96, kesilip-tesilgen jaralar – 61, mopedpen, skýtermen qulaý – 35, úsik shalý – 17, bıiktikten qulaý – 6. Ekinshi orynda turmystyq jaraqattar tur: kúıik – 246, bógde dene – 31, hımııalyq kúıik – 24, elektr toǵynyń jaraqaty – 7. Oqýshylar 377 jaraqatty mektep ǵımaratynda alǵan. Sporttyq sharalar kezinde alǵan jaraqat sany – 312. Be­sinshi orynda jol-kólik oqıǵalary tur.

– Osy oqıǵalardyń arasynda ­sýı­sıd te bolǵanyna nazar aýdarý kerek. Biz 2017 jyldan bastap kámeletke tol­maǵandar arasyndaǵy sýısıdtik úr­disti erte anyqtaý boıynsha bastapqy býyn dárigerlerin, onyń ishinde psıhıatrlardy dıagnostıkalaý, emdeý taktıkasyna turaqty oqytyp kelemiz. Qazirgi tańda sýısıdtiń aldyn alý boıynsha medısına qyzmetkerleri túgel oqytyldy. Medısınalyq uıym­dardyń psıhologteri kámeletke tol­maǵandarmen, ata-analarmen jáne peda­gogıkalyq qurammen sýısıdtiń aldyn alý boıynsha barlyq oqý oryndarynda profılaktıkalyq ju­mys júrgizdi. 2024 jyldyń 6 aıynda MSAK psıhologteri oqý oryndarynda sýısıdti erte anyqtaý jáne aldyn alý jónindegi 123 is-sharaǵa qatysty, 5035 adam oqytyl­dy, onyń ishinde ­3037 bala – mektep, ­kolledj jáne JOO oqý­shylary, 1998 adam – ata-ana men pe­dagog. Bizdiń mamandar jyl basynan beri 3 telebaǵdarlamaǵa qatysty, ga­zetterde 5 maqala jarııalady. Áleýmet­tik jelilerde aqparattyq maqalalardy turaqty ornalastyryp otyrmyz, – deıdi oblystyq densaýlyq saqtaý basqarmasynyń basshysy Madııar О́teshev.

Densaýlyq saqtaý basqarmasy qala men aýdan ákimderine, túrli basqarma basshylaryna balalar qaýipsizdigine baılanysty atqarylýy tıis keshendi sharalar tizimin usynǵan eken. Olardyń basym kópshiligi kommýnıkasııany damytýǵa, ıaǵnı qarjyǵa tireledi. Degenmen adam densaýlyǵy, sonyń ishinde bala qaýipsizdigi – eń basty qundylyq ekeni ras. Endeshe nazar salaıyq:
Qala jáne aýdan ákimderi jol­dardyń jaryq bolýyn, jaıaý júrginshi ótkelderinde arnaıy belgiler sapasyn qadaǵalap, tas joldarda mal ótkelderin salýdy júzege asyrsa.

Polısııa departamenti oblys ortalyǵy men respýblıkalyq mańyzy bar kúre joldar boıynda patrýl sanyn ulǵaıtyp, jol júrý erejelerin qadaǵalasa, ásirese qaýipsizdik beldigine, avtokóliktegi balalar kreslosyna, jaıaý júrginshilerdiń de jol erejesin saqtaýyna nazar aýdarsa. Sondaı-aq sýısıdke qatysty ár oqıǵany egjeı-tegjeıli taldap, zerdelese. Kámeletke tolmaǵandar arasynda sýısıd oqıǵalaryna saraptama jasaıtyn jaýapty qyzmetker taǵaıyndalsa.

Tótenshe jaǵdaılar departamenti oqys oqıǵadan keıin jedel, alǵashqy saǵatta kómek kórsetetin júıe qalyp­tastyrsa. Respýblıkalyq mańyzy bar Samara-Shymkent (Syrym aýdanynda Buldyrty aýylynyń janynda), Oral-Atyraý (Taıpaq aýylynda), Chapaev-Jánibek-RF (Jánibek aýdany О́nege aýylynda) tas joldarynda trassalyq medısınalyq-qutqarý pýnkti ashylsa. Jalpy, respýblıkalyq mańyzy bar joldar 4 jolaqty bolsa.

Árıne, bul talaptyń bári de oryn­dy-aq. Jalpy, jaz kezinde bala qaýipsiz­digi onsyz da tıisti mekemelerdiń basty nazarynda turatyny sózsiz. Ásirese sýǵa shomylý kezinde saqtyq máselesi bilim nysandarynyń kún tártibinen túspeı­di. Máselen, oblysta kanıkýl bastalǵan­ǵa deıin-aq 110 myńnan astam ata-ana sý aıdynyndaǵy qaýipsizdik erejeleri­men tanystyrylyp, sý aıdyndarynda adam ólimi týraly statıstıkasy bar jadynamalarǵa qol qoıǵan bolatyn.

Oqýshylarǵa sýdaǵy qaýipsizdikti túsindirip, júzýdi úıretý úshin oblys boıynsha 4 jabyq jáne 36 modýldi-karkastyq basseın ashylǵan. Oral qalasynda áleýmettik osal otbasy tobyndaǵy 120 bala «Jaıyq samaly» júzý basseınine, Aqsaı qalasynda 470 bala «Saryarqa» sport kesheniniń basseınine tegin qabyldanǵan. Oral qalasyndaǵy «Oqýshylar saraıy» basseın úıirmesine 290 bala qatysyp júr eken. Sonyń ishinde osal toptarǵa jatatyn 35 bala 20% jeńildikpen qabyldanǵan. «1 qyrkúıekke deıin 480 balany júzýge úıretý josparlanyp otyr», deıdi Batys Qazaqstan oblystyq bilim basqarmasy basshysynyń mindetin atqarýshy Aıajan Júnisova.

Tótenshe jaǵdaılar departamenti­niń málimetine qaraǵanda, oblysta sýǵa shomylýǵa arnalǵan nebári 31 jaǵajaı bar eken. Onyń 10-y – kommýnaldyq menshikte bolsa, 21-i jeke qolda. Qut­qarýshylar osy jaǵajaılardyń túbin tekserip, 21 jaǵajaıdy «halyqqa qaýip­siz qyzmet kórsetýge daıyn emes» degen sheshim shyǵarǵan.

Alaıda shilińgir shildede halyq báribir sýǵa túsýdi, shomylýdy ańsaıdy. Ruqsat etilmegen jerde shomylýdyń túbi joǵarydaǵydaı orny tolmas óki­nishke uryndyrýy múmkin. Sý aıdyn­darynyń qaýipti tustaryna ornatylǵan 240 tyıym salý belgisine qaramastan, jaǵdaı osyndaı.

«Tótenshe jaǵdaılar mınıstrligi­niń buıryǵyna sáıkes jaǵajaı jab­dyqtaý úshin sý aǵysynyń qalypty jyl­damdyǵy sekýndyna 0,5 metrden aspaýy kerek. Al qazir Jaıyq ózeni aǵysynyń jyldamdyǵy sekýndyna 2 metrden joǵary. Sondyqtan jaǵa­jaıǵa qolaıly basqa ózen-kól bol­ma­ǵandyqtan, sýǵa shomylatyn jer uıym­dastyrylǵan joq», deıdi Aq­jaıyq aýdanynyń ákimi Murat Ser­dalın. Buǵan Narıman Tóreǵalıuly Jaıyqqa túsý qaýipti bolsa, eń bolmasa, úlken aýyldyq okrýgterde basseınder uıymdastyrý qajet ekenin aıt­ty. Sonymen birge tótenshe jaǵdaı­lar departamenti aýyl ákimderimen, qoǵamdyq uıym ókilderimen birlesip, ózen-kól jaǵalarynda kezekshilikti kúsheıtýi tıis. Ásirese, sý jaǵasynda ornalasqan aýdan, aýyldar basty nazarda bolýy qajet.

О́ńirde jol apaty da azaımaı tur. Oblystyq polısııa departamentiniń bastyǵy, polısııa polkovnıgi Arman Orazalıev kámeletke tolmaǵandar­dyń qatysýymen bolǵan jol-kólik oqıǵa­sy 3,5 esege (34-ten 118-ge), onda qaı­tys bolǵandar 4,5 esege (2-den 9-ǵa) jáne jaraqattanǵandar sany 3,8 esege (36-dan 137-ge) óskenin málimdedi. Balalar­dyń kinásinen 17 jol-kólik oqıǵasy tirke­lip, 3 bala qaza tapty, 19 jasóspirim jaraqat aldy. Mundaı oqı­ǵanyń basym kópshiligi Oral qalasyn­da, Báıterek, Bórli, Aqjaıyq jáne Terekti aýdandarynda bolǵan. Jol-kólik oqıǵalary saldarynan jol boıynda júrgen 53, kólik ishinde otyr­ǵan ­39 bala zardap shekken. Odan bólek 13 bala – moped jáne basqa da motoqural­dar, 3 bala – elektrmoped, 3 bala – kólik, 1 bala – motosıkl, 6 bala velosı­ped júrgizip kele jatyp apatqa túsken.

«Keıbir ata-ana perzentiniń nemen aınalysatynyn qadaǵalamaıdy. Mysaly, úsh jol-kólik oqıǵasy bala­lardyń kólik júrgizýi kesirinen boldy. Birinde oblys ortalyǵynda jaıaý júrginshini qaǵyp ketse, ekinshisinde Bórli APb aýmaǵynda sábıdi basyp ketti. Úshinshisinde Derkól kentinde óziniń synyptasyn basyp ketken», dedi Arman Orazalıev.

О́ńirdiń bas polıseıi jasóspi­rim­derdiń skýter, elektrmoped jáne elektrsamokat basqarýy kóbeıgenin, olardyń jyl basynan beri 53 márte apatqa ushyraǵanyn aıtty. Sonyń ishinde jasóspirimder qatysqan 13 jol apatynan bir bala qaıtys bolyp, 16-sy jaraqat alǵan. Polısııa qyzmetker­leri oqıǵaǵa kináli tulǵalarǵa 233 ákim­shilik hattama toltyrǵan. «Oblys áki­miniń 2023-2025 jyldarǵa arnal­ǵan oqý oryndarynyń jol boıyn­daǵy ınfraqurylymyn damytý jónin­degi keshendi jospary tıisti deńgeıde oryndalmaı otyr» deıdi Arman Moldııaruly.

Oblysta kámeletke tolmaǵandarǵa qatysty basqa da túıtkildi taqyryp az emes. Sonyń biri – ekpeden bas tartý. Oblystyq sanıtarııalyq-epı­demıologııalyq baqylaý depar­tamentiniń basshysy Muhamǵalı Arys­paev óńirde balalaryna tıisti ekpe sal­dyrmaıtyn ata-ana kóp ekenin aıtyp, másele kóterdi. Negizinde, balalar kámelet jasqa tolǵanǵa deıin juqpaly aýrýlarǵa qarsy 22 ekpe alýy tıis. «Bul jumysqa aýdan, aýyl ákimderi men medısına uıymdary da barynsha atsalysýy qajet», deıdi oblystyń bas sanıtary. О́ńir basshysy bul máseleni qadaǵalaýdy orynbasary Baqytjan Narymbetovke tapsyrdy.

Jaz – barsha mektep oqýshylary­nyń, jalpy bala bitkenniń jyl boıy asyǵa kútetin, asyr salyp demalatyn eń shýaqty kezeńi. Alaıda oqys oqı­ǵalar sal­darynan keı sábıdiń soń­ǵy jazy bo­lyp qalatyny ókinishti... Perish­te­le­­rimizdiń qaýipsizdigine biz, eresekter ja­ýaptymyz. Sondyqtan abaı bolaıyq!

Batys Qazaqstan oblysy