Qazaqtyń qabyrǵaly qalamgeri Qulbek Ergóbek Túrkistandy Túrikstan dep ataıdy. О́ziniń 7 tomdyq maqalalar jınaǵyn «Túrikstan jınaǵy» dep tańbalady. Biz de oǵan den qoıyp, Túrkistandy Túrik halyqtary Mekkesi dep tanımyz, Túrikstan dep saǵynyshpen aıtyp júremiz. Qulbek dosymyzdyń shaqyrýymen qasıetti qalaǵa saparlap baryp, qaıtqan soń «Aqıdel» jýrnalynda solaı dep jazdyq ta.
Qulbek dosymyz – «Otyrar kitaphanasyn» (2000 j.) «tiriltken», Túrikstanda álemdegi tuńǵysh «B.Kenjebaıulynyń túriktaný mýzeıin», «Túrik tildes halyqtar kitaphanasyn», «Túrik halyqtary óner galereıasyn» uıymdastyryp ashqan úlken mesenat azamat. Dosymyzdyń 20 jyldaı kúlli Túrik halyqtaryna qyzmet etip kele jatqan mádenı ortalyqtaryn ashýyn ózimiz kóregendik dep qaraımyz. Kórmeısiz be, Qazaqstan Prezıdenti Túrikstanǵa jańa mártebe bermek. Al Qulbek óz qarjysyna uıymdastyryp ashqan túrik halyqtaryna ortaq mádenı mekemeler qyzmetin bastaǵaly 20 jyldaı ýaqyt. Osy 20 jylda Túrik halyqtaryna qyzmet etip kele jatqan mádenı ortalyqtardyń qalyptasýyna biz de óz úlesimizdi qosýdan tanǵan emespiz. Kitaphanaǵa uly aqyn Rádıf Gatash tatar tilindegi, professor V.Iа.Býtanaev hakas, N.I.Vasılev saha, biz bashqurt tilindegi kitaptardy udaıy jiberip otyramyz. 24 túrik tilindegi (Altaı – Tva tilderi aralyǵynda) kitaphana solaı qalyptaspasa, endi qalaı qalyptaspaq?! Osynyń ishinen «Túrik halyqtary óner galereıasynyń» tusaýyn maǵan kestirgeni úshin dosymyzǵa alǵysym sheksiz. Bir bul ǵana emes, Túrik halyqtary ádebıetiniń máselelerine arnalǵan 7 tomdyq «Túrikstan jınaǵynyń» 7-tomyna maǵan Alǵysóz jazdyrǵany bar. Ol 7 tomdyqtyń da tusaýyn maǵan sheshtirdi.
Ádebıet synshysy Qulbek Ergóbektiń álgi atalǵan «Túrikstan jınaǵy» ol jazǵan, kitap etip bastyrǵan 70-ke tarta kitaptyń bir parasy ǵana. Ol sumdyq eńbekqor synshy. Biz Túrik halyqtarynyń ortaq baıraqtary Shyńǵys Aıtmatov, Mustaı Kárim aınalasynda júrip tanystyq. Shyńǵys Aıtmatov Brıýsselden jazǵan hatynda: «Qymbatty Qulbek! Sóz óneriniń qadir-qasıetin názik túısinip, stıldik boıaý-órnegin aıyryp taldaıtyn Seniń taǵy bir erekshe qasıetiń – Sen bir ózińniń týǵan ádebıetińniń máselesimen shektelip qalǵan synshy emessiń, Ortalyq Azııa ádebıetiniń de asqan bilgirisiń», deıtini bar emes pe?! Qulbek bir qazaq ádebıetiniń ǵana synshysy emes, kúlli túrik halyqtary ádebıetiniń bilgir synshysy. Bir bashqurt ádebıetinen Akmýlla, О́tembaev, A.Z.Válıdı, M.Kárim, K.Aralbaev, Z.Bıkbýlatova jáne Men jaıynda ár kezde tolymdy maqala jazǵan. Akmýlla men О́tembaev HIH ǵasyrda jasaǵan bashqurt ádebıeti tarıhynyń ókilderi, Válıdı – túrik halyqtary tarıhynyń uly zertteýshisi, tarıhshy, Mustaı aǵa men Kázimdi úzdik poezııa ókili deıik, Men balalar aqynymyn. Sonda, bashqort ádebıetiniń arǵy tarıhy men búgingi ókilderin jete bilip otyrǵan joq pa, synshy dosymyz?
Bir bashqurt qana emes, túrik halyqtarynyń ortaq maqtanyshyna aınalyp ótken Mustaı (Mustafa Sáfıch Karımov) aǵa Qulbekti jaqsy kórip, ol jaıynda súıispenshilikpen áńgimeleıtin. Bashqurt ádebıeti synshylaryna úlgi etetin. Mustaı Kárim jaqsy kórgen Qulbekti biz nege jek kóreıik? Biz osylaı dostasyp ketip edik.
Qulbektiń bar kitaby mende bar. Biz keńestik kezeńniń kitap almasyp oqý dástúrin jalǵastyryp kelemiz. Qazaq halqyn aǵa tutatyn biz, M.Áýezovi bar qazaq ádebıetin de uly tutamyz. Kezinde qyrǵyz Shyńǵys Aıtmatovty, tatar Musa Jálıldi, bizdiń Mustaı Kárimdi – KSRO-nyń tórindegi syılyqtardy alýyna sebepker bolǵan Áýezovti umytý áste múmkin be? M.Áýezovtiń «Abaı» romanyn tyǵyryqtan alyp shyǵatyn baspager Beısembaı Kenjebaevtyń erligin de Qulbektiń eńbeginen oqyp bildim. О́z basym qazaq ádebıetiniń, onyń ishinde balalar ádebıetiniń aıaq alysyn Qulbek Ergóbek eńbekteri arqyly qapysyz baqylap otyramyn. Dúnıedegi tuńǵysh túrkologııalyq mýzeıdiń ashylý rásiminde túrkolog ǵalym shákirti M.Joldasbekov pen onyń dosy Mahmýd Ǵaınýllınniń shákirti Hatıp Mıńnegýlov lentasyn kesip turǵanda, óz basym baspagerdiń «Abaı» romanyn tyǵyryqta toqtap turǵan jerinen jaryqqa shyǵaryp jiberetin qaısarlyǵyn esime alyp tolqydym. «Abaı» keıin Memlekettik, Lenındik syılyq alatyn «Abaı joly» epopeıasynyń altyn bastaýy ǵoı. Másele osynda! Dúnıe kózindegi tuńǵysh atalatyn túriktaný mýzeıin óz qarajatyna uıymdastyryp ashqan taǵy da Qulbek.
Áńgimeni Túrik halyqtary – Mekkesinde týǵan Túriktaný mýzeıi, Túrik tildes halyqtar kitaphanasy, Túrik halyqtary óner galereıasynan bastap kettik bilem. Onyń ózindik sebebi bar. Birinshiden, eshbir halyqta, eshbir ultta óz halqyna osynshalyq mádenı-ǵylymı oshaq ashyp bergen birde-bir jazýshy joq. Túriktaný mýzeıi, Túrik tildes halyqtar kitaphanasy, Túrik halyqtary óner galereıasy... Qosarlap, toptap aıtpaı-aq qoıalyq. Osynyń birin ǵana jasaǵan jazýshy bar ma bizde? Joq. Mýzeıdiń jóni tipti bólek. Túrik halyqtary ádebıetinde ustazyna arnap óz qarajatyna mýzeı jasaǵan, ekspozısııalaǵan ekinshi bir qalamger bar ma? Joq qoı. Qulbek dosymyzdyń óneboıy toly ónegeli is! О́z basym solaı qabyldaımyn. Eń bastysy, bul – bir qazaq eline jasalyp otyrǵan ıgilik emes, túrik ult-ulystarynyń bárine jasalyp otyrǵan ultty marqaıtar ulan-asyr qyzmet emes pe? «Otyrar kitaphanasyn» «tiriltýin» tipti kisi tańǵalar ǵajaıyp dep bilemin.
Osynyń barshasynan keıin Qulbek dosymyzdy qalamger ǵana emes, qaıratker dep moıyndaımyn. Túriktaný mýzeıiniń lentasyn qıyp turyp, M.Joldasbekovtiń aıtqany bar: «Bizdiń Qulbek biz memleket bolyp, qoǵam bolyp Astanada asha almaı júrgen túrik halyqtaryna ortaq qazyna-baılyqty Túrkistanda qaryzdanyp, qaýǵalanyp júrip, jasap tastapty ǵoı... Ákim bala, nege Qulbekke járdem bermeısińder?». Bul – ulylyq! Mine, Qulbektiń shyn baǵasy! Sosyn ǵoı Meniń «Qulbek degen eriń» dep arnaý óleń jazyp júrgenim.
Ekinshiden, Qulbek Ergóbektiń Memlekettik syılyqqa usynylyp otyrǵan «Adamnyń bir qyzyǵy bala degen...» syn kitaby «Túrik tildes halyqtar kitaphanasynyń» ishinde jazylǵan kitap. Olaı oılaıtyn sebebim – «Iáıǵor» (О́fe, 2003) atalatyn balalarǵa arnalǵan jyr jınaǵymdy «Túrik tildes halyqtar kitaphanasyna» syıǵa tartqanmyn. О́zime ystyq jınaq bolatyn. Balalarǵa arnalǵan qazaq aqyndary taqpaqtaryn taldaı kelip, álgi jınaqtan Meniń:
«Aqtan aq nımá aq?
Iаńy ǵyna qaımaq,
Aktan taǵy nı bar?
Iаýyp torǵan aq qar.
Ap-aq qaǵyz aldym,
Ak sálamdar ıazzym,
Byna hatym ázar,
Ak ıýl ýga házer» (8 bet) sekildi aq boıaýǵa qurylǵan óleńderimdi aq nıetpen tanyp taldapty. Bala boıyna aq nur quıýda bashqurt aqyny tabysty dep jazypty. Bala kóńiliniń aqtyǵy men aq tústi qubylysty ózara sabaqtastyryp, qubyltyp oınata bilgenimdi joǵary baǵalapty. Sol sekildi tatar áriptesimiz Rafıs Korbannyń «Shıgyrláre» (Kazan, 2013) poezııa jınaǵynan Qoıandy keıipker etip alyp, balalarǵa tatymdy taqpaq jazǵanyn da qazaq aqyndarymen salystyra sátti taldap shyǵypty. Tatar balalar ádebıetiniń klassıgi Ráfıs Korban jınaǵyn da synshy ózi jyldar boıy jınastyryp qalyptastyrǵan «Túrik tildes halyqtar kitaphanasynan» alǵanyna kúmánim joq. О́ıtkeni mysalǵa alyp otyrǵan jınaqtardy bárimiz de «Túrik tildes halyqtar kitaphanasyna» tapsyrǵan bolatynbyz. Biz Ráfıs ekeýmizdiń jınaqtarymyz ǵana emes, ózbek, qyrǵyz, túrikpen, qaraqalpaq, shýash, shor, tva, hakas balalar aqyndary mysaldaryn sol ózi uıymdastyrǵan kitaphanadan tapqanyna kúmánim joq. Túrik halyqtary mekkesinde «Túrik tildes halyqtar kitaphanasy» sekildi ıgilikterdi jasaǵan Qulbek. Túrik halyqtary mekkesinde jasalǵan mádenı oshaqtarǵa jınaqtalǵan rýhanı ıgilikterdi tıimdi paıdalanyp, «Adamnyń bir qyzyǵy bala degen...» – túrik halyqtary balalar ádebıeti jaıynda syn kitabyn jazǵan Qulbek! Búginde «Túrik tildes halyqtar kitaphanasynyń» ishinen bólip alyp, jeke jınaqtap, ári qaraı damytyp «Túrik tildes halyqtary balalar kitaphanasyn» jasaqtaýdy bastaǵan mádenıet mesenatymyz da Qulbek Ergóbek! Tashkent baryp, Respýblıka Prezıdenti Shavkat Mırzeevtiń Ulttyq parkti – О́zbek jazýshylaryna berip, ishinen Jazýshylar odaǵynyń úsh qabatty ǵımaratyn, Ádebı mýzeıin saldyryp bergen, «Jazýshylar parki» ishine Álisher Naýaıden bastap, uly jazýshylarynyń kisi boıy san qubylǵan eskertkishterin qondyrǵanyn kórip, Túrik halyqtary mekkesinde (Túrkistanda.Aýd.) – «Túrik halyqtary jazýshylarynyń saıabaǵyn» ashamyn, saıabaq ishine Túrik halyqtary jazýshylaryna sırek tuqymdy tal tiktirip, túrli respýblıkalardaǵy Jazýshylyq qor arqyly, saıabaq ishine Túriktiń árbir ultynyń ulttyq maqtanyshty jazýshysynyń kisi boıy eskertkishin qoıdyram» dep dabyl qaǵyp júrgen jampozyńyz taǵy da – bizdiń qaıratker qandas qalamdasymyz – Qulbek Ergóbek!
Tap osy Qulbekshe «Túrik tildes halyqtar kitaphanasyn» jasaqtap, ol kitaphanaǵa jınaqtalǵan túrik halyqtarynyń ár býyn qalamgerleri kitaptaryn paıdalanyp, túrik halyqtary balalar ádebıeti mysalynda «Adamnyń bir qyzyǵy bala degen...» sekildi – túrik halyqtary balalar ádebıetin ortaq problemalar júıesine quryp, arnaıy ádebı syn kitabyn jazyp shyqqan taǵy bir qalamgerdi biz ázirge bilmeımiz. Qulbek Túriktaný mýzeıin ekspozısııalaýda, Túrik tildes halyqtar kitaphanasyn jınaqtaýda, Túrik halyqtary О́ner galereıasyn jasaqtaýda – túrik halyqtary jazýshylary arasynda jalǵyz. Túrik respýblıkalarynyń árqaısysynda jasaqtalsa qup jarasyp keter mádenı oshaqtar da ázirge jalǵyz-jalǵyzdan. Ol – jalǵyzdy jasaýshy jalǵyz – taǵy da qazaq ádebıet synshysy Qulbek Ergóbek. О́zi jınaqtap, jasaqtaǵan mádenı qundylyqtardy paıdalana otyryp «Adamnyń bir qyzyǵy bala degen...» sekildi kúlli túrik halyqtary balalar ádebıetiniń arǵy-bergisin ózara salystyryp, taldap kitap jazǵan jalǵyzymyz taǵy da Qulbek Ergóbek! Bul ózi bir sátimen týǵan keshendi eńbek. Kitaphana qurady. О́zi qurǵan kitaphanada otyryp alýan tilde túsken balalar ádebıeti ónimderin taqyryptyq júıemen oqıdy. Oqyǵan kitaptaryn balalar ádebıeti taqyrybyna toptap, ózegine problema órip, túrik halyqtary balalar ádebıeti jaıynda óz kitabyn týǵyzady. Ǵajap! Olaı bolsa, Qulbek – áleýmettik psıhologııada aıta beretin «kópke umtylǵan jalǵyz». Onyń eńbeginiń jańashyldyǵy da osynda.
Qulbektiń qalamynan týǵan túrik halyqtary balalar ádebıeti jaıyndaǵy kitapty ózbek dostary aýdaryp, óz tilinde oqıdy. Bashqurttar – biz de aýdarý ústindemiz. О́ıtkeni Qulbektiń «Adamnyń bir qyzyǵy bala degen...» ádebı syn kitaby tek qazaq balalar ádebıetimen shektelip qalǵan eńbek emes, ol ári ózbek, bashqurt, tatar, t.b. túrik halyqtary balalar ádebıeti jaıynda syn kitaby. Ol kitaptan men ózimdi ǵana tapqan joqpyn. Qazaq B.Soqpaqbaev, qyrǵyz Sh.Beıshenálıev, túrikmen K.Tanygýrkýlov, ózbek N.Fazylov, tatar R.Korbandy taptym. Sheber jasalǵan shyǵarmashylyq portretteri arqyly qaıta tabystym olarmen. Olar shyn máninde túrik halyqtary balalar ádebıetiniń klassıkteri edi.
Iraktyq túrkolog professor MaHır Nakıp feısbýkta (18.07.2024) «Qulbek degenimiz – kitap, kitap degenimiz – Qulbek» dep jumbaq súısinisti sóz jazdy. Astaryn ashyp, qyrtysyn jazyp oqyr bolsaq, Qulbektiń osy dosynyń aıtqany aıdaı aqıqat. Jınaqtaǵanyn, jazǵanyn esepke alsaq, Qulbek degenimiz – bir kitap qana emes, biregeı kitaphana. Onyń Memlekettik syılyqqa usynylyp otyrǵan eńbegi – bir ádebıet synshysy ǵana jasaıtyn emes, bir ınstıtýt jasady dese jarasar eren eńbek. Túrik halyqtary mekkesinde týǵan eren eńbek «Adamnyń bir qyzyǵy bala degen...» Qazaqstan Respýblıkasy Memlekettik syılyǵyna ábden laıyqty, qazaq ádebıetindegi, tipti túrik halyqtary ádebıetindegi erekshe qubylys.
Gúlfııa IýNYSOVA,
Bashqurtstannyń halyq aqyny,
Memlekettik syılyqtyń laýreaty
