HIH ǵasyrdyń ekinshi jartysynda Qytaı men Reseı patshalyǵy arasynda júrgizilgen birqatar kelissózden keıin eki ımperııanyń arasyndaǵy shekara syzyqtary aıqyndalyp, munyń ózi halyqaralyq saýdanyń óris alýyna jol ashty. Reseıge qaraǵan qazaq eliniń shyǵysynda Maıqapshaǵaı keden beketi paıda bolyp, ol Zaısan bekinisi az jyldyń ishinde shaǵyn qalaǵa aınalýyna úlken yqpal etti.
Reseı men Qytaı arasyndaǵy saýdanyń damýyna baılanysty buryn negizinen áskerı adamdar men olardyń otbasylary turyp jatqan bekiniske orystarmen qatar saýda men baý-baqshaǵa ebi bar tatar, ózbek, sart jáne jergilikti qazaqtar, basqa da halyq ókilderi aǵylyp kelip, qonystana bastady. Olar saýdanyń arqasynda az jylda baıyp shyǵa keldi. Qyzyl kirpishten oıý-órnekti eńseli sándi úıler turǵyzdy. Osylaısha, shaǵyn ǵana ádemi Zaısan qalasy paıda boldy.
Qala ishinde orys jáne musylman balalaryna arnalyp mektepter ashyldy. Suranysqa baılanysty teri ıleıtin, sabyn, syra qaınatatyn, kirpish shyǵaratyn zaýyttar, jún jýatyn fabrıka, qalaǵa aǵyp kiretin Jemeneı ózeniniń boıynda 3 un dıirmeni paıda boldy. Kitaphana, birneshe saýda orny men dúken jumys istedi. Zaısan qalasyna jaqyn mańaıdan kómir keni tabylyp, odan kómir qazylyp alyna bastady. Qala kásipshileri basqa jaqtan ákelingen temir rýdasyn óńdep, ony Qytaı, Tıbet, Mońǵolııaǵa shyǵaryp otyrdy. Qalada qolónershiler men sheberler de kóp turdy. О́ńirge tanymal qurylys júrgizýshi, sáýletshi Baıazıt Sátbaevtyń basshylyǵymen sándi úı salatyn qurylysshylar kásibi qalyptasty. Sóıtip, Zaısan qalasynda saýda men ónerkásip qatar damydy.
Qala shetinde Nıkolskıı jármeńkesi jylma-jyl mamyr aıynda jumys istep, oǵan bir sheti Sibir men Mońǵolııa, ekinshi sheti Qytaı men Tıbet jáne Qazaqstannyń óz ishinen saýdagerler aǵyldy. Qalada meshitter men shirkeýler paıda boldy. 1896 jyly Semeı men Zaısan qalasyn baılanystyratyn telegraf jelisi iske qosyldy. Dál osy jyly qala baılarynyń kúshimen aýrýhana ashyldy.
Taǵy bir qyzyqty jaıt, Qazaqstandaǵy eń alǵashqy kınozal elimizdiń shyǵys shetindegi shaǵyn ǵana Zaısan qalasynda Sorokın degen baı ónerkásipshiniń qarjysymen ashylǵan eken.
Osy qalada qazaqtyń alǵashqy saýdagerleri men kópesteri, ulttyq býrjýazııanyń birqatar iri ókili ósip jetildi. Sonyń biri kedeıden shyqqan Bıdahmet Bobkın (Bábikenov) bala jasynda tatar saýdagerlerine jalshylyqta bolyp, pysyqtyǵynyń arqasynda tatar, orys tilderin qatar meńgerip, erjete kele ózi de is júrgizdi. Tatar saýdagerlerinen úırengeni boıynsha Sibir men Reseıdiń iri qalalarynda bolyp, orystyń ataqty baıy Savva Morozovpen saýda áriptestigin ornatýǵa qol jetkizdi. Qalada óz basyna ádemi turǵyn úıler jáne birqatar dúken men saýda ortalyǵyn saldy. Reseı saýda gıldııasyna kirip, esepke turý úshin oǵan famılııasyn Bobkın dep ózgertýge týra keldi.
Zaısandaǵy saýda men turmystyń, aǵartýshylyq bilim men mádenıettiń kúrt damýy nátıjesinde tez jetilip, aýqattanǵan taǵy bir baı azamat Bekmuhamet Satybaldyuly Tashkenttegi medresede 7 jyl bilim alyp, onan keıin Ýfa qalasyndaǵy bas múftıge synaq tapsyryp, patsha jarlyǵyna sáıkes «ýkaznoı molda» ataǵyn ıelenip, elge oralysymen Serǵazy ózeniniń jaǵasynan aınymas dosy Bıdahmet Bobkınniń kómegimen meshit jáne 6 bólmeli úlken de eńseli medrese-mektep salyp, bala oqytý isine belsene kirisedi.
Bul kezde Stolypın reformasyna sáıkes jeri qunarly, baý-baqsha óndirisine suranyp turǵan Zaısan óńirinde orys sharýalary kúrt kóbeıip, sýly da nýly jerlerdi solardyń paıdasyna alyp qoıý ábden beleń alǵan edi. Jerdi alyp qoımaýdyń bir sharty – qazaqtardyń óz qonystarynda turaqtap turýy edi. Osyny túsingen kózi ashyq Bekmuhamet bala oqytýmen qatar qazaqtardy otyryqshyldandyrý isin de qolǵa alady. Orys mujyqtary qonystanǵan Mujyqsý selosyna qarama-qarsy Jarly ózeniniń jaǵasyna saman kirpishten úıler turǵyzdyrtyp, otyryqshy aýyldyń negizin qalap, meshitti, medrese men mektepti osynda kóshiredi. О́ziniń jańashyl beınesine sáıkes bul aýyl Qýanysh dep atalady. Osyndaǵy mektepte Alash qaıratkeri Mirjaqyp Dýlatuly sabaq beredi.
Bekmuhamettiń otbasynda 1898 jyly Adambek, 1900 jyly Ǵadilbek atty eki ul dúnıege kelgen. Bular alǵashqy bilimdi Mirjaqyp Dýlatulynan alǵan. Bekmuhamet keıinnen de Mirjaqyppen hat-habar alysyp, Alash qaıratkerlerin qoldaýshylardyń biri bolady jáne Mirjaqyptyń keńesimen Adambekti Semeı qalasyndaǵy muǵalimder semınarııasyna túsirse, Ǵadilbekti Túrkııaǵa oqýǵa jiberdi. О́kinishke qaraı, Ǵadilbek sonda oqyp júrgende kókirek aýrýyna shaldyǵyp qaıtys bolady. «Qaraǵym Mirjaqyp, kózimniń nury, tirligimniń gúli Ǵadilbektiń habaryn estip, esimnen aıyrylyp otyrmyn. Ony óz paıdam úshin jibergen joq edim. Jurtqa qyzmet qylsyn dep edim. Baqytqa qarsy mezgilsiz ajal keldi. Ishim kúıip, júregim janyp júr» dep jazady molda Mirjaqyptyń gazetke shyǵaryp joldaǵan kóńil aıtýyna oraı.
Adambek te qazaqtyń sol kezdegi alǵashqy oqyǵandarymen birge jaqsy bilim alyp, el isine aralasty. Alash qaıratkerleriniń qatarynan tabyldy. 1921 jyly ákesiniń dosy, qazaqtyń iri saýdager kópesi Bıdahmet Bobkınniń Sankt-Peterbýrgta oqyǵan qyzy Aıshaǵa úılengen Adambek olardyń kómegimen Zaısan baılaryn Alash qozǵalysyna qaraı tartyp, qozǵalystyń Zaısan tarapynan kóptegen kómek alýyna qol jetkizdi. Qazaqtyń oqyǵan, el múddesi jolynda qaıratkerlik is bastaǵan azamattaryna ózderi de úıir Zaısan saýdagerleri men baılary Árip Táńirbergenov, Taıyr Jomartbaev, Sultanmahmut Toraıǵyrov, Mirjaqyp Dýlatulyn bastaryna is túskende elge shaqyryp, olardyń osynda bala oqytýyna, qaıratkerlik qyzmetterimen shuǵyldanýyna jol ashyp otyrdy. Ǵulama oıshylymyz Máshhúr Júsip Kópeevtiń de Zaısanda birneshe aı turǵany týraly derekter endi ashylyp jatyr.
Patsha ókimeti qulap, ımperııa sheginde ártúrli ıdeıa óris alyp, ulttyq qozǵalystar ulǵaıǵan kezde qazaqtyń táýelsiz el bolý qamyn oılaǵan Alash qaıratkerleri atqa mindi. Olar sol tusta ózderin qoldaǵan qazaq halqynyń aýqatty adamdarynyń materıaldyq kómekterine muqtaj bolǵany túsinikti. Mine, osyndaı muqtajdyqty óteýge zaısandyqtar da belsene úles qosty. El shetinde jatqan Zaısanda alǵashqy qazaq gazetterin jazdyryp alýshylar kóp boldy. Zaısan jerine Ahmet Baıtursynuly, Mirjaqyp Dýlatuly, Raıymbek Mársekov, Otynshy Áljanovtardyń tabany tıip, Alashtyń ýezdik bólimshesiniń úsh úlken basqosýy osyndaı elge tanymal úlken qaıratkerlerdiń qatysýymen ótti. Qazaqtyń taǵy bir saýdager baıy Júnis Tatanovtyń úıi olardyń shtabyna aınaldy.
Alashtyń alǵashqy atty ásker jasaqtarynyń biri Zaısanda jasaqtalyp jabdyqtalýynda, onyń komandıri bolyp osy óńirdiń týmasy, Alash qaıratkeri Adambek Bekmuhametovtiń taǵaıyndalýynda da osyndaı syr bolsa kerek.
Bekmuhamet aýylyndaǵy mektepte bala oqytqan Mirjaqyp Dýlatulynyń keıin osy eldiń basty adamy Japabaı qajyǵa joldaǵan hatynda:
«El qaıda Tórtýyldaı ór Naımanda,
Bir kezde bolyp júrdik biz saıranda.
Ol eldiń saltanatyn
aıtyp bolmas,
Turǵandaı basyn shaıqap
el qaıranda.
Qajyǵa esh adamdy teń kórmedim,
Moldany óz ákemnen kem kórmedim.
Ǵaını men Saqypjamal,
Ǵazez baýyrlarym,
Týǵandaı bir anadan sender deımin» dep jazady.
Mundaǵy Molda dep otyrǵany – Bekmuhamet.
Ǵaını, Saqypjamal, Ǵazez – Japabaı men Bekmuhamettiń balalary.
О́kinishke qaraı, qazaq jerindegi el tizginin bolshevıkter alyp, endi ǵana eńse tikteı bastaǵan Alash qozǵalysynyń kúıreýine oraı osy maqalada attary atalǵan adamdardyń qaı-qaısysynyń bolsyn taǵdyry qaıǵyly aıaqtaldy. Muny Adambektiń qyzy Halıma Bekmahanovanyń «Men – bes jasymnan qýdalaý men qýǵyn-súrgindi kórip, sonyń azabyn arqalaǵan adammyn. Qudaıǵa táýba, jasyǵam joq! Jasym 86-da. Urpaq ósirip, shóbere súıip otyrmyn. Bes jasymda ákem Adambekti «Alashtyń ofıserisiń, Keńes úkimetine qarsy aqtyń áskerimen birge soǵystyń» dep Semeıdiń túrmesinde óltirdi. Anam Aısha balalaryn, ákesiniń otbasyn qosyp, Tashkentke baryp tyǵyldy. Osy jerde ony «Alash ofıseriniń áıelisiń» dep 1938 jyly 26 mamyrdan 1939 jyly 5 mamyrǵa deıin túrmege qamady. Al naǵashy atam – anam Aıshanyń ákesi Bıdahmet Bobkındi 1937 jyly 74 jasynda «sen Alash áskerine kómektestiń, baı, saýdagersiń» dep Tashkentte ustap, sodan habar-osharsyz ketti. Qaıda, qaı jerde qaıtys bolǵanyn bilmeımiz. Atam Bekmuhamet, ákem Adambek, anam Aısha, naǵashy atam Bıdahmet, joldasym Ermuhan – barlyǵy halyqqa qyzmet etken adamdar» degen sózi eńbek ardageri, Zaısannan shyqqan belgili ustaz, qalamger Kókenaı Matjanovtyń «Bekmuhamet «Ýkaz» molla» maqalasynda berilgen. Halıma – qazaqtyń ataqty tarıhshysy Ermuhan Bekmahanovtyń jary.
Úıin Alash qozǵalysynyń shtabyna aınaldyrǵan Júnis Tatanovty bolshevıkter óz úıiniń aýlasynda zańsyz, sotsyz atyp óltirgen.
1918 jyly Alash partııasy músheleri Zaısanda qurǵan «Teńdik» atty uıymynyń múshesi jáne Alash áskerine komandır bolyp qyzmet etken, Alashtyń eki polk áskeriniń birin soǵys ónerine jattyqtyrǵan Adambek Bekmuhametovtiń esimi Zaısannan shyqqan alǵashqy ofıserdiń biri bolyp tarıhta qaldy. Al endi onyń Alash qozǵalysyna qosqan mol úlesi endi ashylyp, áıgilene bermek.
Sonyń alǵashqy qarlyǵashyndaı bolyp, jýyqta Zaısan qalasynda osy óńirdiń tarıhyn jınastyryp, hatqa túsirip júrgen shejireshi, jazýshy Qalıbek Altybaevtyń bastama kóterýimen Adambek Bekmuhametov turǵan, qaıyn atasy Bıdahmet Bobkın saldyrǵan ǵasyrdan astam tarıhy bar úıge eskertkish taqta ornatyldy. Muny biz Alash qozǵalysynyń tarıhyna qosylǵan úlken bir eskertkish retinde qabyldadyq.
Suńǵatolla ÁLIPBAI,
Aqparat salasynyń úzdigi,
Zaısan aýdanynyń qurmetti
azamaty
