Kollajdy jasaǵan – Almas MANAP, «EQ»
Kásibı tarıh ǵylymyn júıeli zertteý, dáleldemelerdi muqııat tekserý jáne joǵary tártipti paıymdaý arqyly ótkenge jaqyndaımyz. Keıbir jaǵdaıda bir qubylystyń mánin birneshe teorııa sheńberinde túsindirýge týra keledi. Mysaly, KSRO-nyń ydyraýyna qatysty kóptegen básekeles gıpoteza bar. Ár gıpoteza óz tásili sheńberinde aqıqatty baıandaıdy. Osy sebepti Qazaqstannyń, qazaqtyń ótkenindegi árbir tarıhı sátti zerdeleýmen shektelmeı, ony ártúrli ádistiń, parallel teorııanyń kómegimen baıandaýdyń ýaqyty keldi. Mundaı kózqaras zertteý nysany týraly keń maǵlumat toptastyrýǵa kómektesedi. Osyndaı baǵyttaǵy jumystarǵa shetelde turatyn ári álemniń jetekshi ǵylymı mekemelerinde jumys istep jatqan otandyq ǵalymdardy da tartý basymdyqqa ıe. Osylaısha, kózqaras alýandyǵyn qalyptastyrý úshin bir kezeńdi zertteý boıynsha birneshe ortalyqtyń, ǵylymı mekteptiń jumys isteýi mańyzdy. Bul osy ortalyqtar nemese mektepter arasyndaǵy básekelestikti damytyp, pikirtalasty kúsheıtedi. Búgingi kúni tarıhshylardyń ǵana emes, jalpy, basqa kóptegen ǵylym salasynda ózindik mektep qalyptastyrý dástúrin damytý zaman talabyna aınalyp otyr.
Kez kelgen ǵylym sııaqty tarıh páni de ári qaraı damyp, jan-jaqty zertteýlerdiń arta beretindigi anyq. Ol zertteýlerdiń sandyq qana emes, sapalyq turǵydan artýy úshin qol jetken jetistikterge toqmeıilsimeı, ketken kemshilikter men keleshek basymdyqtardy anyqtaý turǵysynan tarıhty zertteýshi sýbektilerdiń óz isin synı refleksııamen oı tarazysynan ótkizgen durys. Qazirgi beleste kásibı tarıhshylardyń aldynda tórt irgeli mindet tur: birinshi – tarıhty jahandyq deńgeıde qarastyra otyryp, ulttyq bolmysymyzdy saqtap, álemdik ǵylymı keńistiktiń bóligi retinde tujyrymdaý; ekinshi – ǵylymı-rasıonaldy oılaý arqyly tarıhty obektıvti konstrýksııalaý; úshinshi – tarıhı zertteýlerdi ıntensıvti baǵytqa burý negizinde ótkenimiz týraly bilimdi tereńdetý; tórtinshi – tarıh pánin oqytýdyń jańa ádisterin ázirleý men tarıhshy mamandardyń kásibı quzyrettiligin jetildirý.
Elimiz táýelsizdik alǵaly beri tarıh ǵylymynda sheshilmeı kele jatqan eń aýqymdy máseleniń biri – ótken tarıhı oqıǵalardy sol zamanǵy tektonıkalyq úderister sheńberinde baǵalaý, jahandyq ózgerister tolqyny aıasynda zertteý. Mysaly, HIH ǵasyrdaǵy Abaı, Ybyraı sııaqty álem jańalyqtarynan habardar tulǵalardyń qyzmeti, ishki tartystar men syrtqy kúshter áreketi saldarynan damýdyń kóshinen keıin qalyp qoıǵan qoǵamyn ózgertýge maqsatty túrde baǵyttaldy. Alash qaıratkerleriniń de memlekettilikti qalpyna keltirý jolyndaǵy san salaly qyzmetteri jahandyq ózgeristermen astasady, tujyrymdap aıtqanda, álemniń syn tegeýrinine jaýap berýge qabiletti boldy. Qazaqstan tarıhyndaǵy qubylystardy halyqaralyq ǵylymda ornyqqan teorııalar sheńberinde qarastyrýǵa kedergi keltirip otyrǵan faktorlardyń basynda bir ǵasyrǵa jýyq ǵylymnyń oqshaý damýy tursa kerek. Keńestik júıede basqa ǵylymdar sııaqty tarıh ǵylymy da jahandyq tendensııalardan oqshaýlanyp, odan tysqary bólek damydy. Sonyń saldarynan álemdik paradıgmada ornyqqan teorııalar men ádisnama, halyqaralyq akademııalyq qoǵamdastyq ishindegi dıskýssııalardan tys avtonomdy ózindik ǵylymı ortalyq qalyptasty. Uzaq jyldar boıy úzilip qalǵan sol kommýnıkasııa yqpaly áli kúnge deıin saqtalyp keledi. Ǵylymda basym qoldanylatyn aǵylshyn tilin biletin, halyqaralyq akademııalyq standarttardan habardar tarıhshylardyń qalyptasýy uzaq ýaqyt júretin úderis. Osy kontekstte «500 ǵalym» baǵdarlamasy zertteýshilerdiń, onyń ishinde tarıhshylardyń sheteldik áriptesterimen qarym-qatynasyna serpin bergenin atap ótken jón.
О́zgermeli ýaqyt pen keńistik talaby jańa teorııalyq kózqarastardy da qalyptastyrdy. Únemi ǵylymı bilim jańaryp, teorııalyq dıskýrstar tolassyz jalǵasyp otyr. Moderndik kezeńge tán qatynasymyzdy baǵamdasaq, eldik tarıhty zertteýde shartty keńistikten shyǵyp, megatarıhqa umtylý mańyzy artpaq. Keıingi úsh onjyldyqta tarıhı oıdyń negizgi aǵymdarynyń ishinde álemdik, transulttyq, jahandyq sıpattar erekshe mańyzǵa ıe bolyp otyr. Osy turǵydan alǵanda, jergilikti, aımaqtyq jáne ulttyq tarıhtaǵy qubylystardyń jahandyq aspektilerin jáne olardyń tarıhtyń jahandyq aǵymdaryna keri baılanysyn baqylaıtyn «glokaldy» tásil keńinen tarap keledi. Osy eki tásildi paıdalanyp, bir jaqtan, ulttyq tarıhymyzǵa jahandyq trendter sheńberinde qaraý, ekinshi jaqtan, jergilikti úderistiń syrtqy dúnıege yqpalyn tanytý qajet. Ulttyq tarıhqa jahandyq trendter aıasynda qaraýǵa qabiletti tarıh memlekettik múddege súbeli úles qosady. Sheteldik tájirıbede birqatar el osy baǵyttaǵy úzdik jobalaryna súıenip jyljyp keledi. Máselen, Koreıa Respýblıkasynda 2010 jyly «Koreıa tarıhyn tanymal etý» jáne «tarıh boıynsha bilim berýdi kúsheıtý» maqsatymen Ulttyq tarıhty jınaqtaý komıteti veb-saıt jasap, jyl saıyn ártúrli mazmundy damytyp, tolyqtyryp otyr. Osy oraıda 2011 jyly jańa Koreıa tarıhynyń 52 tomy daıyndaldy, 2016 jyly Koreı mádenı tarıhynyń 40 tomdyǵy óńdeldi. Qazirde 2034 jylǵa deıin IýNESKO-nyń Álemdik jadyna engizý úshin Choson (Kor. 조선) tarıhyna qatysty arhıvtik qujattarynan 70-tomdy daıyndaý jumystaryn júrgizip jatyr. Onyń ústine IýNESKO-nyń «Álem jadysy» tizimine Choson áýletiniń jylnamasy retinde tirkelgen Djozeon Vandjo Sıllok áýletiniń búkil kezeńindegi 471 jyldan astam (1392-1863) tarıhyn qujattaıtyn 1707 tomdy aǵylshyn tiline aýdarý nátıjesinde onlaın rejimde barlyq tutynýshyǵa qoljetimdi bolmaq.
El tarıhy úshin ózekti problemanyń biri – tarıhı oqıǵalar men qubylystardy óz zamanyndaǵy sharttar kontekstinde jáne saldarlarynyń keıingi damý sharttaryna áseri týraly búgingi bilimmen obektıvti baǵalaý. Iаǵnı tarıhty obektıvti konstrýksııalaý. Keńestik kezeńde zertteýge «shekteý» qoıylǵan tarıh betterin sapaly taldaý áli kúnge deıin jasalyp bitpedi. Táýelsizdikke deıingi tarıhtyń aqtańdaq betterine odan keıingi jyldardaǵy oqıǵalardy birjaqty ınterpretasııalaý qosyldy. Ulttyń ótkeni, ásirese búgingi tarıh týraly salqynqandy jáne beıtarap baǵa berýge kedergi keltirip otyrǵan eki úlken faktordy bólip kórsetýge bolady. Birinshi faktor, tarıh ǵylymy saıasattyń yqpalynda qalyp qoıdy. Tarıhı oqıǵalarǵa saıası júıedegi kózqarastyń shablonynda ınterpretasııa berý dástúri shynaıylyqqa aýyr soqqy boldy. Ekinshiden, kásibı tarıhshylardyń azdyǵy. Táýelsizdik alǵannan keıingi jyldary buryn jabyq nemese nazar aýdarylmaı kelgen taqyryptardyń ózektiligi aıqyndalyp, obektıvti turǵydan zaman talabyna saı zerttele bastady. Alaıda osy kezeńde tarıh ǵylymy da ózge ǵylym salalary sekildi birqatar qıynshylyq pen kedergige tap boldy. Máselen, ǵylymǵa qoldaýdyń tómendeýinen bilikti kadrlar men ǵylymı áleýeti bar jastardyń basqa salaǵa ketý tendensııasy kúsheıip, sonyń saldarynan bos qalǵan keńistikti «áýesqoı» tarıhshylar toltyrdy.
Tarıh ǵylymynyń ónimin, derek kózderin bilim turǵysynan tutyný – ortaq biregeılik pen birtutastyqtyń qaınar kózi. Bilim berýdiń zamanaýı fılosofııasy oqýshylardyń alǵan bilimderin ómirde qoldanýyna, ıaǵnı fýnksıonaldy saýattylyǵyn arttyrýǵa baǵyttalǵan. Oqýshylar oqyǵanyn túıip qana qoımaı, ony toqyp, ári qaraı óziniń jáne memlekettiń ıgiligi úshin tájirıbede qoldanýy mańyzdy. Osy turǵydan jastardyń azamattyq kózqarasynyń qalyptasýyna, otanyn súıýine, memleketshildik sanany, eliniń jarqyn bolashaǵy úshin qyzmet etýine qajetti sanany qalyptastyratyn birden-bir pán ol – tarıh. Tarıh páni ótkenge qurmet sezimin ornyqtyrýǵa jol salýmen birge ómir súrip otyrǵan ýaqyt pen keńistikti túsinip, qabyldaýǵa kómektesedi. Osy turǵydan mektep pen joǵary oqý oryndarynda oqytylatyn tarıh páni baǵdarlamasynyń mazmunyn jańartý – zaman talaby.
Bolashaq tarıhshylardy daıarlaý isinde mamandaný máselesine mán berý qajet. Ǵylymı áleýeti bar tarıhshylardy alǵashqy kýrstan-aq ǵylymı jumyspen aınalysýyna jaǵdaı jasap, 3-4 kýrsta bir baǵytqa mamandandyryp, sol sala boıynsha bilimin tereńdetýine kóńil bólý mańyzdy. Sol kezde magıstratýrada mamandanǵan salasyn jalǵap, magıstrlik jumys jazatyn taqyrybyna tereńnen nátıjeli keledi. Qoǵam tarıhyn zertteýshilerdiń áleýmettaný, ekonomıka páni sııaqty zertteıtin máselesi týraly bazalyq bilimin qamtamasyz etý ózekti. Bul pánaralyq baılanystardy tereńdetý men zertteýler kollaborasııasy úshin de mańyzǵa ıe. Kásibı tarıhshylardy daıarlaýdaǵy eń ótkir másele – olardyń arhaıkalyq til men grammatıkany, eskishe jazý men leksıkany bilý máselesi. Máselen, arab, shaǵataı, parsy jáne ózge de tilderdi meńgergen ári qoljazba oqýǵa qabiletti tarıhshy mamandardy ázirleý bizde kesheýildep tur. Tipti 1920-1930 jyldary tóte jazýmen jazylǵan derekter elimizdiń barlyq arhıvinde tolyp tur. Endeshe, olardyń bárin ǵylymı aınalymǵa engizý qıyn. Sebebi tóte jazýdy oqıtyn mamandar saýsaqpen sanarlyqtaı. Odan keıin HH ǵasyrdyń ortasyna deıingi qazaq zııalylarynyń tilinde arab, parsy sózderi órip júredi. Olardyń eńbekterin zertteý, ınterpretasııalaý úshin arab, parsy, túrik tilderin meńgerý qajet. Abaıdyń qarasózderin túpnusqada oqyp, túsine almaıtyn tarıhshylar kóp. Osy baǵytta tarıh mamandyǵyna kadr daıarlaýda arnaıy maqsatty tilderdi qosyp úıretý jáne asa sırek qoljazbalardyń túpnusqalaryn oqyp-taný, bilý joldaryn ornyqtyrýǵa suranysty arttyrý kerek. Sondyqtan tarıhshy stýdentter arasynda Túrkııamen, Iranmen, arab elderimen akademııalyq utqyrlyq múmkindigin kúsheıtý qajet dep sanaımyz. Osy rette tarıh baǵytynda «Bolashaq» halyqaralyq baǵdarlamasymen mamandardyń kásibı deńgeıin tereńdetýge mańyzdy qadamdar jasaldy. Baǵdarlama ashylǵannan bastap búginge deıin tarıh mamandyǵynyń túlekteri – 48 adam, onyń ishinde doktoranttar – 1, aspıranttar – 1, magıstrler – 1. Sońǵy úsheýi de Reseı Federasııasynda oqyǵan. Al taǵylymdamadan 45 adam ótse, onyń 15-i – Reseıde, AQSh-ta – 9, Túrkııada – 10, Ulybrıtanııada – 7, Italııada – 1, Lıtvada – 1, Nıderlandta – 1, Polshada 1 adam biliktiligin arttyrdy.
Degenmen «Bolashaq» baǵdarlamasymen oqýǵa ruqsat etiletin joǵary oqý oryndary tizimin qalyptastyrǵanda álemdik reıtıngti ǵana emes, mamandyqtyń ishki qajettiligin eskergen jón. Osy rette tarıhshylardy Iran, Mysyr, Túrkııa, О́zbekstan elderine jibergen abzal.
Qorytyndylaı kele, Qazaqstan tarıhyn oqıǵalar hronologııasy men faktilerdiń jıyntyǵy retinde kórsetýden jáne jeke tulǵalardyń sýbektıvti kózqarastyń tyqpalaýynan aryltyp, árbir ótken qubylysty shynaıy zerdelep, taldap, adekvatty baǵalaý jolymen bolashaq úshin keıs retinde qabyldaıtyn pragmatıkalyq kózqarasqa basymdyq bergen jón. Bul týraly Memleket basshysy Q.K.Toqaevtyń Ulttyq quryltaıdyń «Adal adam – Adal eńbek – Adal tabys» atty úshinshi otyrysynda: «О́tken zamandy orynsyz qazbalaý jaqsylyq ákelmeıdi, onyń paıdasynan góri zııany kóp. О́tken is ótti, endi ony eshkim ózgerte almaıdy», degen edi. Osy oraıda el tarıhyn ulttyq sana deńgeıine kóterý asa mańyzdy. О́tkennen jaqsy jetistikterdi úırenip, kelesi urpaqqa tarıhı murany tutas amanattaý – búgingi ǵylymnyń negizgi mindeti.
Nurbek PUSYRMANOV,
Memleket tarıhy ınstıtýtynyń dırektory, PhD
