Ortalyq Azııa tarıhshylarynyń forýmy

Eske salaıyq, Ortalyq Azııa memleketteri tarıhshylarynyń birinshi forýmyn ótkizý basta­ma­syn Memleket basshysy Qa­sym-Jomart Toqaev 2023 jylǵy 14 qyrkúıekte Tájikstan Respýblı­kasy, Dýshanbe qalasynda ótken Ortalyq Azııa memleketteri bas­shylarynyń besinshi konsýlta­tıvtik kezdesýinde sóılegen sózinde usynǵan bolatyn.

Forýmnyń negizgi maqsaty –  Ortalyq Azııa memleketteriniń ǵalym-sarapshylary arasyndaǵy dıalogti kúsheıtý arqyly tarı­hı úderisterdi zertteý men tarı­hı qubylystardy baǵalaýda bire­geı keńistik, mádenı, saıası kon­tekst­te sınhrondy kózqaras qalyp­tastyrýdyń alǵyshartyn jasaý. «Bizdiń mindetimiz – ba­ýyrlas memleketterdiń ǵylymı-zertteý qurylymdary arasyndaǵy baılanystardy bekitý. Tarqatyp aıt­saq, ǵylymı tájirıbe jáne ázir­lemelermen almasý arqyly  Orta­lyq Azııa elderiniń tarıhy boıyn­sha zertteýlerdi qaıta jan­dan­dyrýymyz kerek. Ortaq tásil­derdi ázirleýdiń jaǵdaıyn jasaý jáne jas tarıhshylardy daıar­laýdyń tetikterin talqylaý arqy­ly ǵylymı ıntegrasııanyń artýyna qol jetkize alamyz», dedi jıyn moderatory L.N. Gýmı­lev atyndaǵy Eýrazııa ulttyq ýnıver­sı­tetiniń basqarma tóraǵasy-rek­tor Erlan Sydyqov.

Aıta keteıik, tarıhı mazmun­daǵy taqilettes forýmdar memle­ket­aralyq tatýlyq arqyly zert­teýdiń bir múddege baǵyttalǵan biryń­ǵaı ádisin damytýǵa yqpal etedi. Bul týraly О́zbekstan Ǵy­lym akademııasynyń vıse-prezıden­ti, Shyǵystaný ınstıtýtynyń dırektory Bahrom Abdýlhalımov bylaı dep pikir bildirdi: «Tarıhı zertteýdegi ózara seriktestik – Or­talyq Azııa memleketteriniń tu­raq­ty rýhanı-mádenı damýy­nyń kepili. Arheolog, etnolog, ta­rıhshylardyń kollaborasııa­­­syn kúsheıte otyryp, tarıhnama­lyq taldaýdyń jańa bıigine kóterile alamyz. Dál osy bederli belesti baǵyn­dyrýǵa talpynys jasap otyr­ǵan forýmnyń alǵashqy jına­lysy keleshektegi úlgili jetis­tikterdiń basy bolary – anyq».

Ǵylym jáne joǵary bilim mı­nıstri Saıasat Nurbek Ortalyq Azııa tarıhshylarynyń basyn qosyp, túıtkildi túıinderdi talqy­laıtyn ortaq platforma – endigi kezekte jyl saıyn júzege asyrylatynyn jetkizdi. «Tarıhı oqı­ǵalardy burmalaý jáne qate tú­sin­­dirýge jol bermeý úshin biz úsh mańyzdy maqsatty belgilep otyrmyz.

Onyń birinshisi, baýyrlas halyqtar arasyndaǵy ortaq tarıhı máselelerdi aıqyndaý jáne ony sheshýdiń biregeı joldaryn jasaý. Ortalyq Azııanyń materıaldyq emes mádenı murasyn saqtaý jáne odan ári dúnıejúzilik muranyń reprezentatıvti tizimine engizý maqsatynda zertteýshilerdiń ju­my­syn jumyldyrý.

Ekinshisi, elimizde qorǵalatyn ǵylymı jobalardyń taqyrybyn aıq­yndaý. Bárimizge belgili, qa­zir úkimet tarapynan tarıhqa onyń  etnografııa, arheologııa syndy salalaryna basym baǵyt berilip otyr. Sonyń aıasyn­da mem­leketaralyq ortaq joba­larǵa Otanymyzdyń zerdeli zertteý­shileri men sarabdal sarapshylaryn tartýymyz kerek.

Úshinshisi, tarıhshylarymyz­dyń sheteldik ǵalymdarmen serik­testigin nyǵaıtý. Halqymyz týraly tyń aqparattar jylnamalyq dástúr jaqsy qalyptasqan Vatı­kan, Qytaı, Iran, Armenııa sekildi irgeli memleketter muraǵatynan tabylyp jatyr. Máselen, jaqynda qazaq ǵalymdary  dıplomatııalyq kelissózder nátıjesinde Vatıkan kitaphanasyndaǵy túrik tarıhyna qatysty qoljazbalardy zertteýge múmkindik aldy. Onda dalamyzǵa mıssıonerlik maqsatta jiberilgen dinı qyzmetkerlerdiń halqymyz týraly kóptegen tyń aqparattary bar. Bul – orta ǵasyrdaǵy qazaq tarıhyna qosylǵan úlken olja. Sol sekildi joǵaryda atalǵan basqa da memleket muraǵattarynda áli de tyńǵylyqty zertteýdi qajet etetin elimizge qatysty muralar kóp. Eger jan-jaqty saraptalǵan, obektıvti shyndyqqa negizdelgen tarıhı derekterdi ǵylymı aına­lymǵa engize alsaq, tarıhtyń aqtań­daq betteriniń aqıqaty ashylady», dedi mınıstr.

«Memleket basshysynyń tapsyrmasymen ótip otyrǵan bul jıyn Ortalyq Azııa tarıhyn birge zerttep, zerdeleýdiń úlken bastaýyna aınalady dep oılaımyn. Sebebi Tájikstannan kelgen delegasııanyń derekteýinshe, mundaı deńgeıdegi talqy qyryq jyldan beri ótpegen. Sondyqtan búgingi alqada Ortalyq Azııadaǵy memleketterdi jeke-jeke emes, tu­tastaı qarastyryp, olardyń ortaq tarıhyn jazýdy qolǵa alý má­selesi  kóterildi. Ol úshin kitap­hana, arhıv qorlaryn birge paıda­laný, ǵylymı joba­lar­dy jumy­la qolǵa alý, arheologııa­lyq qazba ju­mystaryn kúsh birik­tirip júrgizý, sonymen qatar memleket­aralyq konferensııa, taqyryp­tyq jıyn­dar ótkizýdiń mańyzy erek­she. Búgin kelgen ǵalymdar dele­gasııasynyń kópshiligi osy másele týrasynda oı sabaqtap jatyr. Sebebi ǵylymnyń  ıntegrasııasy – ábden tolǵaǵy jetken másele. Búgin osyǵan negiz qalanyp otyr», dedi Parlament Senatynyń depýtaty Darhan Qydyráli.

Ári qaraı forýmnyń pa­nel­dik sessııalarynda ǵalymdar ejelgi dáýirden táýelsizdikke deıin­gi Ortalyq Azııanyń tarıhy men mádenıeti boıynsha birlesken zertteýlerdiń keleshek baǵyttary týraly baıanda­ma jasasa, jas zert­teýshiler jańa baǵyt­taǵy izde­nister men máseleler jóninde, sonymen qatar jasandy ıntel­lektiniń damýy Ortalyq Azııadaǵy tarıh qaýymdastyǵyna áseri týrasynda suhbattasty.

Is-sharanyń qorytyndy bóli­minde Ortalyq Azııa memleket­teri tarıhshylary I forýmy­nyń qorytyndy hattamasy sheshimi qabyldandy.