Qazir elimizde Ishki ister mınıstrliginiń kıberqylmysqa, onyń ishinde telefon jáne ınternet-alaıaqtyqtarǵa qarsy is-qımyl jónindegi 2023–2025 jyldarǵa arnalǵan baǵdarlamasy iske asyrylyp jatyr. Nátıje de joq emes. Alaıda kásibi sol bolǵandyqtan, qylmyskerlerdiń sany da, olar jasaıtyn qylmys ta kún sanap ósip, órship barady.
Abaı oblysy polısııa departamenti usynǵan derekterge súıensek, bıyl ekinshi toqsan qorytyndysy boıynsha oblysy aýmaǵynda osyndaı 320 qylmys tirkelip, 70 qylmystyq is sotqa joldanǵan. Mundaı qylmystardy ashý jáne tergeý belgili bir qıyndyq týdyratynyn mamandar ashyq aıtady. О́ıtkeni bul qylmys túri kóbine transshekaralyq bolyp keledi. Eń jeńil degenniń ózinde, jábirlenýshi basqa qalada, al qylmysker elimizdiń ózge eldi mekeninde bolyp shyǵady. Tergeý-anyqtaý sharalaryna ketetin ýaqyttan bólek, basqa da iske qatystylyǵyn tekserý de ońaı emes.
Turǵyndar kóbinese tanymal saıttar men áleýmettik jelilerdegi onlaın-saýda salasyndaǵy aldaý-arbaýdyń qurbany bolǵan. Sondaı-aq alaıaqtar onlaın-nesıeler, banktik kartalar, bás tigý, ınternet oıyndar men lotereıalar arqyly halyqtyń qaltasyn úptep jatyr. Kóp jaǵdaıda aldaý arqyly urlyqtyń kúrt ósýi azamattardyń alaıaqtyqtyń jańa tásilderi men túrlerin jete bilmeýinde eken. Basty másele zattardy satyp alýdaǵy aqsha únemdeý, bir sózben aıtqanda, shekten tys únemshildik te qylmystyń ósýine sebep bolyp otyr.
Qylmystyq kodekste ınternet-alaıaqtyq bógde bireýdiń múlkin urlaý nemese aldaý arqyly paıdaǵa jaratý, qylmyskerlerdiń sıfrlyq tehnologııany qoldana otyryp, jábirlenýshilerge aıtarlyqtaı zııan keltirýi dep sıpattalady. Abaı oblysy polısııa departamenti krımınaldyq polısııa basqarmasynyń jedel ýákili, polısııa kapıtany Áset Egeýbaevtyń aıtýynsha, osy kúnge deıin qozǵalǵan qylmystyq isterdiń ishinde eń kóp taralǵan alaıaqtyq túri ınternet-dúkende júzege asqan qylmys eken.
«Munda qylmysker sizden aldyn ala tólem jasaýdy suraıdy jáne aqsha alǵannan keıin baılanys aıaqtalady. Odan keıin olarmen baılanysý múmkin emes. Ekinshi, sizdiń ınternet dúkeni arqyly jasaǵan tapsyrysyńyzdyń ornyna jalǵan zat jetkizilýi múmkin. Talap qoıatyn, suraý salatyn eshkim bolmaıdy», deıdi Áset Nurlanuly.
Tártip saqshysymen suhbat barysynda uqqanymyz – ózińiz kúdiktengen nemese beıtanys telefon qońyraýyna jaýap bermegen lázim. Qylmystyq top bolyp jumys isteıtin alaıaqtar sizdiń daýsyńyzdy paıdalanyp, jaqynyńyzǵa nemese basqa adamǵa qońyraý shalyp, «siz bolyp» aqsha suraýy múmkin. Buǵan qosa ózińiz jete tanymaıtyn telefon nómiri arqyly jasalǵan beıneqońyraý da qaýipti. Qyzyq úshin, «kim boldy eken» degen qyzyǵýshylyq úshin de tutqany kótermegen durys. Siz bir aýyz sóz aıtpasańyz da qylmyskerler arnaıy qurylǵy arqyly sizdiń bet-pishinińizdi jazyp alady. Odan keıin sizdiń túr-sıpatyńyzben áldekimge beıneqońyraý jasaý nemese sizdiń beıneńizdi paıdalanyp nesıe rásimdeý qıynǵa soqpaıdy.
Osy ınternet-alaıaqtyqqa qatysty «Fıshıng» jáne «Klıkdjekıng» termınderin atap aıtýǵa bolady. Fıshıng – paıdalanýshylardyń qupııa derekterine logınder men parolderge qol jetkizýge baǵyttalǵan ınternet-alaıaqtyq. Bir sózben aıtqanda, áleýmettik jelilerdegi akkaýnttardy buzýǵa jaǵdaı týǵyzý.
Klıkdjekıng – ınternet paıdalanýshylaryn aldaý mehanızmi. Munda qylmysker qupııa aqparatqa nemese tipti paıdalanýshynyń kompıýterine ony syrtqy zııansyz betke tartýmen qosa, zııandy kodty qaýipsiz betke engizý arqyly qol jetkizetinin aıtady. Áleýmettik jelidegi resýrsqa jazylýdan bastap qupııa aqparatty urlaýǵa jáne ınternet dúkenderde bireýdiń esebinen satyp alýlar jasaýǵa deıin ártúrli tehnologııa qoldanylady.
Kıberqylmysqa qatysty biraz nárseni zerdelegenimizde uqqanymyz óte kóp. Solardyń biri sizge, ıaǵnı bizge joldanatyn áldebir áleýmettik jelilerdiń siltemeleri de úlken qylmysqa soqtyrýy múmkin. Nege dersiz? О́ziniń aram oıyn júzege asyrǵysy kelgender qarapaıym adamdar úshin arnaıy silteme qurady. Siz osy siltemege ótý arqyly ózińiz jaıyndaǵy aqparattardyń paıdalanylýyna avtomatty túrde ruqsat beresiz. Bul qandaı siltemeler bolýy múmkin? Aıtaıyq, tarqataıyq. Sizge ádettegideı hat keldi delik. Ashsańyz «áldeqandaı siltemege ótip meniń pálenbaı degen balama kómek qolyn sozyńyz nemese daýys berińiz» degen sııaqty sózder bolýy múmkin. Tártip saqshylary áleýmettik jelilerdegi akkaýnttardyń aıaqasty qoldy bolýyna osyndaı jaıttardyń túrtki bolǵanyn alǵa tartady. Sondyqtan sizge úzdiksiz jiberilip turatyn siltemelerdiń ne týraly, kim týraly ekenine kóz jetkizbeıinshe ashý da, kózdi jumyp kire salyp, qaıtadan shyǵyp ketý de siz týraly málimetterdiń jarııa bolýyna jol asharyn ár kez eskergen durys. Buǵan qosymsha taǵy aıtarymyz – saýda dúkenderi men mekemelerdiń mereıtoıyna arnalǵan ınternet aksııalardyń anaý aıtarlyqtaı qaýpi joǵary bolatynyn este tutqan jón.
«Internet kazınolar, jalaqyǵa deıin onlaın nesıe berý, tanysý saıttary, ınternet arqyly valıýta aıyrbastaý da adamdar úshin úlken ókinishpen aıaqtalýy múmkin. Alaıaqtar basqa bırjalarda sátti frılanserlik shottardyń klondaryn jasap, olardyń atynan klıentterden aldyn-ala tólem qabyldaı otyryp áreket etedi. Portfolıo jáne barlyq jeke aqparat tabıǵı túrde urlanady», deıdi turǵyndarmen tikeleı, jıi qarym-qatynas jasaıtyn krımınaldyq polısııa basqarmasynyń jedel ýákili Á.Egeýbaev.
Tehnologııa damyp jatqan jappaı sıfrlandyrý dáýirinde alaıaqtyq jasaýdyń taǵy bir tanymal tásili – bank nemese polısııa, baılanys operatorlary qyzmetkerleri bolyp qońyraý shalý. Alaıaqtar sizge bank kartochkasynda jáne shotyńyzda kúdikti operasııalardyń júrip jatqanyn habarlaıdy. Bank kartasynyń nómirin aıtýdy talap etip, kerekti aqparatty naqtylaýdy usynady, alynǵan málimetterdiń kómegimen olar ınternet-bankıngke qosylady da, shottardaǵy aqshany jymqyrady. Mamandar bank nemese basqa sala qyzmetkerleri óz klıentterine eshqashan habarlaspaıtynyn eskertedi. Alaıaqtar jıi paıdalanatyn, kópshilik sazǵa otyryp qalatyn «Anıdesk», «Tımvıver», «Rastdesk» baǵdarlamalaryn júktep alýdy suraǵan kez kelgen jannyń jymysqy oıyn birden túsinýge bolady.
Internettegi alaıaqtyqtyń aldyn alýǵa baılanysty eskertýler men halyqty aqparattandyrý tártip saqshylary tarapynan udaıy júrgizilip otyrady. Soǵan qaramastan sengishtik pen aıaq astynan qarjyǵa kenelýdi kózdegen jábirlenýshilerdiń ózderi osy kereǵar istiń basylmaı, qaıta órship turǵanyna sebep bolyp otyrǵany ókinishti. Qylmyspen kúrestiń basty maqsaty – halyqtyń qarjylyq saýatyn arttyrý. Bul jóninde aqparattyq-kommýnıkasııalyq jelilerde birshama tolyqqandy aqparattar bar. «Saqtansań – saqtaımyn» deıdi halqymyz. Saqtyq sharalaryn óz boıymyzda kúsheıte bilsek, ózge bireýdiń de jaza baspaýynyń aldyn alýǵa bolady. Osyndaı qylmysqa shyrmalyp, tapqanynan aıyrylyp qalǵan nemese ózge bireýdiń atynan onlaın nesıe rásimdelgen bolsa, onyń da sheshimi tabylady. Degenmen munyń artynda júıke juqartatyn, tózim-taǵatyńyzdy taýysatyn kóp sharýanyń baryn árdaıym este ustaǵan jón.
Abaı oblysy
