Túzeý mekemelerine kóbirek kóńil bólinedi
Byltyr Memleket basshysynyń 8 aqpandaǵy №409 Jarlyǵymen Adam quqyqtary men zań ústemdigi salasyndaǵy is-qımyl jospary bekitildi. 9 tarmaqtan turatyn jospardyń bir bóliminde qylmystyq sot tóreligi, jazany oryndaý jáne azaptaý men qatygezdikpen qaraýdyń aldyn alý salasyndaǵy adam quqyqtary baǵytynda qolǵa alynatyn is-sharalar qamtylǵan. Osy tarmaqtaǵy 11 baǵyttyń beseýi – qylmystyq-atqarý júıesi mekemelerinde jazasyn ótep júrgen, sondaı-aq probasııa qyzmetiniń esebinde turǵan adamdardyń quqyqtaryna qatysty is-sharalar. Bul jumystar negizinen Bas prokýratýra, Úkimet pen «Atameken» ulttyq kásipkerler palatasyna, Ákimshilik sotqa júktelgen.
Elimizdegi Adam quqyqtary jónindegi ýákil keńsesi qylmystyq atqarý júıesi mekemelerin aralap, sottalǵandardyń quqyqtaryn saqtaý, onyń ishinde balaly áıelderdi ustaý jaǵdaılarymen tanysý jumystaryn úzdiksiz qolǵa alyp keledi. Al Adam quqyqtary jónindegi ombýdsmen Artýr Lastaev sottalǵandardy jeke qabyldap, máseleleriniń sheshilýine yqpal etip júr.
Ishki ister mınıstrligi Qylmystyq-atqarý júıesi komıtetiniń málimetinshe, búginde elimizde jabyq mekemelerde jazasyn ótep jatqan sottalǵan azamattar sany 30 myńnan asady. Onyń 29 myńǵa jýyǵy – er adam, 2 myńy – áıel. Jalpy, elimizde barlyǵy 63 túzeý mekemesi men 17 tergeý ızolıatory bar eken.
Osy rette Artýr Lastaevtan túzeý mekemelerine baryp, sottalǵandarmen jolyǵýdyń basty maqsaty ne ekenin suradyq. Artýr Ermekuly óziniń ombýdsmen retindegi mindetteriniń biri – azamattardyń buzylǵan quqyqtary men bostandyqtaryn qalpyna keltirýge yqpal etý ekenin atap ótti.
– Adam qandaı mártebege ıe bolsa da, onyń quqyqtary saqtalýy kerek. Biz de azaptaý men qatygezdikpen kúresý baǵytynda jeke jumys júrgizemiz, sondyqtan túzeý mekemelerine kóbirek kóńil bólemiz. Kolonııalarǵa sottalǵandardyń quqyqtarynyń saqtalýyn, olardy ustaý jaǵdaılarynyń standarttarǵa saı bolýyn jáne olardyń azaptaýlarǵa nemese qatygezdiktiń basqa túrlerine ushyramaýyn qamtamasyz etý úshin bas suǵamyz. Sonymen qatar sottalǵandarǵa jeke-jeke keńes berip, olardyń quqyqtaryn túsindirý de bizdiń mindetimizge kiredi.
Bul rette jazasyn óteýshilerdiń ómir súrý jaǵdaılarynyń eń tómengi standarttarynyń saqtalýyn qamtamasyz etýdiń mańyzy zor. Mekemeler ashana, medısınalyq pýnkt, qabyldaý bólmeleri, jumys oryndarymen qamtylǵanymen, ótken ǵasyrda salynǵan keıbir nysandardyń jaı-kúıi kóp jaǵdaıda kóńil kónshitpeıdi. Osy jáne basqa da máselelerdi saralap, biz jıyntyq usynystar ázirledik, – deıdi A.Lastaev.
Jumyspen qamtý mańyzdy
Ombýdsmenniń aıtýynsha, qazirgi tańda túrmedegilerge eńbek jaǵdaıy barynsha jasalǵan. Mekemelerdiń aýmaǵynda kıim-keshek buıymdaryn shyǵaratyn, aǵash jáne metall óńdeý sehtary syndy shaǵyn kásiporyndar jumys isteıdi. Degenmen jumys oryndarynyń jetkiliksizdiginen sottalýshylardyń bárine jumys taýyp berý múmkin emes. Iаǵnı bul da bir sheshimin kútken másele bolyp turǵan kórinedi.
Jalpy, ýákildiń qazirgi zamanǵy aralas kolonııalar qurý jóninde Úkimetke usynys jasaǵanyna kóp ýaqyt bola qoımapty. Bul logıstıka, túrme medısınasy, jumyspen qamtý jáne ınternetpen qamtamasyz etý sııaqty birqatar máseleni sheshýge múmkindik berýge tıis.
Jalpy, sottalǵandardyń quqyqtaryn qorǵaý týraly aıtatyn bolsaq, bul baǵytta Adam quqyqtary jónindegi ýákil keńsesi atqaryp jatqan jumystar nazar aýdarýǵa turarlyqtaı.
Birinshiden, ýákil jáne aımaqtyq ókilder, sondaı-aq azaptaýǵa qarsy ulttyq aldyn alý tetigine qatysýshylar qylmystyq-atqarý júıesi mekemelerine turaqty túrde baryp turady eken. О́tken jyly josparly jáne aldyn ala 460-tan astam mekeme aralaý is-sharasy uıymdastyrylǵan.
– О́tken jyly sottalǵandardyń quqyqtarynyń buzylýyna qatysty túsken ótinishter sany 838-di qurap, rekordtyq kórsetkishke jetti. Bul 2022 jylmen salystyrǵanda tórt ese kóp. Osy rette 126 ótinish boıynsha sottalǵandardyń quqyqtary jartylaı nemese tolyq qalpyna keltirildi. Sonymen qatar sottalǵandardyń ózderi erkin qol jetkize alatyn oryndarda, ıaǵnı ashanalarda, jasaqtarda ákimshilikten ruqsat suramaı-aq baryp, elektrondy túrde ótinish jibere alatyn 600-den astam termınal ornatyldy. Jalpy, jumys júıeli túrde júrgizilip jatyr jáne biz quqyq qorǵaý mekemesi retinde bul baǵyttaǵy is-sharalarymyzdy jalǵastyra beremiz, – deıdi ombýdsmen.
Artýr Lastaev jýyrda áıelder kolonııasyna, ıaǵnı Almaty oblysy, Jaýǵashty aýlynda ornalasqan IIM Qylmystyq-atqarý júıesi komıtetiniń №10 mekemesine barǵanyn da aıtyp ótti.
– Bul mekeme ortasha qaýipsizdik sanatyna jatady, onyń ishinde jas balalary bar analar da jazasyn óteıdi. Jalpy, kolonııada 600 jazasyn óteýshi bolsa, onyń úsheýi kámeletke tolmaǵan. Bul rette mekemede áıeldermen birge úsh jasqa deıingi 42 bala – 24 qyz jáne 18 ul bala bar. Mekeme aýmaǵynda analar balalaryn bos ýaqytynda shekteýsiz kóre alatyn Balalar úıi jumys isteıdi. Sondaı-aq munda naýbaıhana, tigin jáne sút sehtary, sańyraýqulaqtarǵa arnalǵan kompost, qap konteınerlerin shyǵaratyn birneshe kásiporyn bar. Bul kolonııada sottalǵandardyń 60 paıyzdan astamy jumyspen qamtylǵan.
Jumys babyndaǵy mundaı sapar kezinde sottalǵandarmen áńgimelesý jáne jeke qabyldaý – basty mindetterimizdiń biri. Bizdi birinshi kezekte olardy qamaýda ustaý jaǵdaılary qanaǵattandyra ma, quqyqtary buzylyp, qysym kórsetilip jatqan joq pa degen suraqtar qyzyqtyrady, – deıdi ombýdsmen.
Sottalǵandarǵa da quqyqtyq saýat qajet
Bir sózben aıtqanda, sottalǵandardyń quqyqtaryn qorǵaý da Adam quqyqtary jónindegi ýákildiń mindeti jáne buzylǵan jaǵdaıda ýákil keńsesi olardy qorǵaý úshin barlyq sharalardy qoldanady. Oǵan qosa olar sottalǵandardy zańnamadaǵy sońǵy ózgeristermen tanystyrady.
– Mysaly, áıelderdiń quqyqtaryn qorǵaýǵa jáne balalardyń qaýipsizdigin qamtamasyz etýge baǵyttalǵan kúshine engen zań týraly túsindiremiz. Sonymen birge elimizde sottalǵandardyń jazasyn shartty túrde merziminen buryn bosatý jáne jazany jeńildetilgen túrge aýystyrý týraly ótinishterin qaraý úderisterine, sondaı-aq qylmystyq isterdi tergeýge alqabılerdi engizýdi kózdeıtin qanatqaqty jobanyń talqylanyp jatqany týraly aıtamyz. Bizdiń oıymyzsha, elimizde alqabılerge adamnyń kinásin anyqtaý quqyǵy berilse, olar sottalǵan adamnyń túzelý dárejesin jáne bostandyqta qaıta áleýmettený múmkindigin qamtamasyz etýdi de obektıvti túrde baǵalaı alar edi.
Olar negizinen shartty túrde merziminen buryn bosatýǵa qatysty máseleler tóńireginde júginedi, keıbireýleri jumysqa ornalasýdy suraıdy, úkimge shaǵymdaný múmkindigin jáne taǵy basqalardy bilgisi keletinder de bar. Sottalǵandarǵa quqyqtaryn túsindirip, zańgerlik kómek kórsettik, úkimge shaǵymdaný tártibin túsindirdik, – deıdi ol.
Jalpy, sotty bolyp, temir tordyń arǵy jaǵynda otyrǵandardyń bárin birdeı qoǵamǵa qaýipti kóre berýge bolmas. Kóbi túzelip, aldyna maqsat qoıyp, bolashaq josparyn da júıeleı júretinderi az emes. Sondyqtan olardyń bostandyqqa shyqqannan keıingi qoǵamǵa qaıta sińýi – úlken másele.
Balalar taǵdyry alańdatady
Al joǵaryda aıtqan anasymen birge otyrǵan 3 jasqa deıingi 42 balanyń taǵdyry rasynda alańdatarlyq. Amal neshik, eldegi tártip, quqyqtyq júıe sondaı.
– Buny adamgershilik turǵysynan baǵalaı almaımyz. Jaǵdaı osylaı damydy, bul máseleni aýyrtpalyqsyz sheshý tetigi áli jasalmaǵan. Balanyń anasynan bólinýi – onyń damýy úshin eń úlken stress. Iá, jas balalardyń anasymen birge qamaýda otyrýǵa májbúr bolǵanyn moıyndaý sanamyzǵa aýyrlyq salady, – deıdi A.Lastaev.
Bir qýantarlyǵy, kolonııa aýmaǵynda analar balalaryn bos ýaqytynda shekteýsiz kóre alatyn Balalar úıi bar. Qylmystyq atqarý júıesi balalar úshin barynsha qolaıly jaǵdaı jasaıdy. Degenmen, árıne, olardy úıdegideı jaıly ómirmen esh salystyrýǵa kelmeıdi.
О́tken jyly Senat quqyq qorǵaý qyzmetin jetildirý jáne qylmystyq zańnamany odan ári izgilendirý týraly zań jobasyn maquldaǵany este. Bul týraly da az áńgime aıtylǵan joq. Zań jobasynda áleýmettik baılanystardy saqtaý maqsatynda sottalǵan áıelderdiń bostandyqqa shyǵýyna bir jyldan az ýaqyt qalǵan jaǵdaıda olarǵa balalaryn tórt jasqa deıin ustaýǵa ruqsat beretin norma qarastyrylǵan.
Bizdi qýantatyny, ýákil keńsesi quqyq qorǵaý ınstıtýty retinde qaı jerde bolsa da, áıelder men balalardyń quqyqtarynyń saqtalýyna bar kúsh-jigerin salyp keledi. Degenmen túzeý mekemelerinde únemi nazar aýdarýdy qajet etetin belgili bir problemalardyń da bar ekenin jasyrmaǵan jón. Quqyq qorǵaý mekemesiniń ókili retinde A.Lastaevtan mundaı túıtkilderdiń sheshilýine qanshalyqty yqpal etip júrgenderin suradyq.
– Bul – keshendi kózqarasty qajet etetin júıeli problemalar. Olardyń bir-eki jyldyń ishinde tolyq sheshilmeıtinin de túsinýimiz kerek. Degenmen men birneshe usynys jasadym. Sonyń biri – joǵaryda aıtyp ótkenimdeı, zamanaýı kópsalaly aralas kúzet kolonııalarynyń qurylysy. Barý nátıjelerine súıene otyryp, biz sottalǵandardyń turmys jaǵdaıyn jaqsartýǵa muqtaj ekenin anyq túsindik. Bul, eń aldymen, áıelderge, ásirese jabyq mekemelerde týǵan balalary bar áıelderge, sondaı-aq múgedekterge qatysty.
Biz mundaı kolonııalardy iri eldi mekenderge jaqyn jerde salýdy usynyp otyrmyz. Bul birqatar problemany, sonyń ishinde medısınalyq kómek pen bıznes úshin qoljetimdilikti sheshýge kómektesedi. О́kinishke qaraı, kóptegen kásiporyn ýaqyt óte kele jabylýǵa májbúr bolyp otyr. О́ıtkeni olar úshin mekeme aýmaǵynda jumys isteý tıimsiz, tym shalǵaıda, – deıdi ol.
Odan bólek, ombýdsmen taǵy bir bastama retinde sottalǵandarǵa oqshaýlanǵan jaǵdaıda joǵary bilim alý múmkindigin berýdi atady. Zertteýlerge súıensek, joǵary bilimi joq sottalǵandardyń qylmysty qaıtalaý yqtımaldylyǵy joǵary eken.
– Qazir osyndaı sottalýshylardyń 90 paıyzy túrmede otyr. Kámeletke tolmaǵandar oqý oryndaryn bitiredi, attestat alady, biraq sodan keıin olar UBT tapsyra almaıdy jáne jalpy negizde, konkýrstyq negizde JOO-ǵa túse almaıdy. Konstıtýsııada Qazaqstannyń barlyq azamatynyń bilim alýǵa quqyǵy bar dep jazylǵanymen, shyndyǵynda, olardyń bul quqy oryndalmaı qalady. Bul bastamany Ishki ister mınıstrligi men Ǵylym jáne joǵary bilim mınıstrligi qoldap, osy baǵyttaǵy jumystardy bastaǵanyn atap ótkim keledi, – dedi elimizdiń Adam quqyqtary jónindegi ýákili Artýr Lastaev.
Aıtpaqshy, ótken jyly bir mekemeniń sottalýshylaryna tájirıbe retinde mundaı múmkindik berilgen eken. Emtıhan tapsyrǵandardyń úsheýi shekti upaıyn jınaǵan.
