Kollajdy jasaǵan – Záýresh SMAǴUL ,«EQ»
Ekinshi dúnıejúzilik soǵysta qaza tapqan atalarymyzdyń erligi týraly kóp derek áli de tolyq ashylǵan joq. 2007 jyldan bastap KSRO, qazirgi Reseı qorǵanys mınıstrliginiń Ortalyq muraǵat qujattarynan «Joǵarǵy qupııa» grıfi alynǵannan beri biraz derekke qolymyz jetti. Mine, osy qujattardan burynǵy Semeı oblysynyń Jarma aýdanyndaǵy Aqjal aýyldyq keńesinen attanǵan Jylqyaıdarov Zeınel Jylqyaıdarulynyń qaısar erlik kórsetkeni úshin «Keńes Odaǵynyń batyry» ataǵyna usynylyp, belgisiz sebeptermen basqa marapat alǵany anyqtalypty. Nege? Áńgimeni áriden bastaıyq.
Keńes Odaǵynyń batyry ataǵy berilmeı qalǵan jaýyngerdiń jıen nemeresi Beıbit Janseıitovtiń aıtýynsha, Zeınel Jylqyaıdaruly 1912 jyly joǵaryda atalǵan Aqjal aýyldyq keńesine qarasty Perskovoı selosynda týǵan. Qara qyldy qaq jarǵan ádildigimen aınalasyna bedeldi bolǵan onyń ákesi Jylqyaıdar keńes ókimeti ornap, ortalyqtandyryp jatqanda basy-qasynda júrgen eken. Erjetip qalǵan uly Zeınel eki tilge birdeı jetik, ákesiniń senimdi kómekshisi, aýyl jastary komsomol uıymynyń hatshysy boldy. Zeınel 1937 jyly Núrzııa esimdi boıjetkenmen shańyraq kóterip, 1 jyldan keıin tuńǵyshy Kúlanda dúnıege keldi. Aýmaly-tókpeli zamannan el endi esin jınap jatqanda soǵys bastaldy. Soǵystyń alǵashqy jyldary tylǵa da bas kóterer adamdar kerek edi. Maıdanǵa qajetti azyq-túlik, olardy der kezinde jınap jetkizý, komsomol uıymynyń hatshysy Zeıneldiń de jaýapkershiliginde boldy.
– Sol batyrdyń jalǵyz tuıaǵy Kúlánda – meniń anam. Anam óziniń ákesi týraly: «Ákem soǵysqa attanǵanda 4 jasta ekenmin. Oń-solymdy tanymaǵan balamyn ǵoı, túr-túsi esimde joq. Sheshemniń aıtýynsha, meni keremet jaqsy kóripti. Maıdanǵa suranyp birneshe ret ótinish jazǵan. Bir joly aýdan ortalyǵyna áskerı komıssarıatqa barǵanda estelikke fotosýretke túsippiz, ókinishtisi, otbasymen túsken foto saqtalmapty. Bul 1941 jylǵy qazan aıy bolsa kerek. Áıteýir, dátke qýat, jeke fotosy qalypty», dep eske alǵany bar. Aqyry jazǵan ótinishi qabyldanyp, 1942 jyly 12 qańtarda maıdanǵa attanǵan Zeınel Semeı qalasyndaǵy úsh aılyq oqý-jattyǵý kýrsynan ótip, 1942 jyly 1-Ýkraına maıdanynyń 121-atqyshtar dıvızııasynyń 342-gvardııalyq atqyshtar polkine túsedi. 1942-1943 jyldary Batys Ýkraınany nemis-fashıst basqynshylarynan azat etedi. Zeıneldiń kózsiz erligin baǵalaǵan polktiń partııa uıymy 1943 jyly múshelikke úmitker etip qabyldaıdy, – dedi qaharmannyń izdeýshisi B.Janseıitov.
Keıipkerimiz kórsetken qujattarda atasy Z.Jylqyaıdarulynyń Lvov oblysynyń Starye brody selosyn azat etýde óz qarýymen 3 nemisti óltirip, 2 ret jaralanǵany jazylǵan. Osy erliginiń qurmetine «Jaýyngerlik qyzmeti úshin» medalimen marapattalǵan. Bul ýaqytta keńes áskeriniń jaýyngerleri qandy urystarmen Batys Ýkraınany jaýdan azat etip, Polshanyń shekarasyna taıap qalǵan edi. Urysta mergendigimen, ójettigimen kózge túsip, jalǵyz ózi 16-dan asa fashısti óltirip, taǵy jaralanǵan Z.Jylqyaıdaruly «Erligi úshin» medalimen marapattalady. Gospıtalden shyqqannan keıin ol óziniń bólimshesine qaıta oralǵanda gvardııa kishi serjanty, pýlemetshiler rotasy bólimshesi komandıriniń orynbasary boldy. Osydan soń 1945 jyly 17 qańtarda Polshanyń astanasy Varshavany, 23-24 qańtarda «Osvensım» azap lagerin azat etýge qatysty.
– Atamyzdyń erligin sheshesiniń aýzynan estigen qyzy bizdiń anamyz Kúlandanyń aıtqandary arqyly ǵana jadymyzǵa túıip óstik. Ol bizge bala bolǵandyqtan, kóp nárseni este saqtaı almaǵanyn, áıteýir sheshesiniń qýanyp «Mine, hat keldi, ákeń – naǵyz batyr. Ol medal alypty, jýyqta soǵys ta bitedi. Seni suraıdy, kóziń týra ákeńe tartqan, bárin jazamyn» degen sózderi oıynda qalǵanyn aıtatyn. 1945 jyly 27 qańtarda, kishi serjant Jylqyaıdarulynyń da pýlemetshiler bólimshesine Oder ózenin kesip ótip, arǵy jaǵalaýǵa bekinýdi buıyrdy. Qarsha boraǵan oq pen snarıadtan, bombalardan aman-esen ótip, ózenniń batys jaǵalaýyna taban tirepti. Sol kezde atam arǵy betke shyqqan jaýyngerlerdiń basyn qosyp, pýlemetpen jaýdyń atys núktelerin joıa bastaıdy. Sóıtip, basqa da bólimderdiń ózennen ótip, plasdarm jasaýyna múmkindik týǵyzady. Dál osy janqııarlyq erligi úshin Jylqyaıdaruly Zeınel Keńes Odaǵynyń batyry ataǵyna usynylǵan, – dedi batyrdyń nemeresi.
Izdeýshisi bizge kórsetken qujat mátinin qaz-qalpynda keltirsek: «Odnım ız pervyh forsıroval reký Oder ı ognem svoego pýlemeta 27 ıanvarıa 1945 goda prıkryval forsırovanıe rekı drýgım podrazdelenııam, chto obespechılo zahvat plasdarma na zapadnom beregý Oder. Za mýjestvo ı geroızm proıavlennye v boıah s nemeskımı zahvatchıkamı dostoen pravıtelstvennoı nagrad zvanııa «Geroıa sovetskogo soıýza», dep jazylǵan jáne atalǵan eń joǵary ataqqa laıyq dep, gvardııa polkovnıgi men general-maıory, dıvızııa komandıri sekildi mindetti áskerı shendilerdiń bári qol qoıǵan.
M.Janseıitovtiń aıtýynsha, atasy Keńes Odaǵynyń batyry ataǵyna usynylǵan qandy shaıqastan keıin aldaǵy urysqa – Tómengi Sılezııa operasııasyna kirisken. 1-Ýkraına maıdanynyń shabýyly 8 aqpan kúni tańerteń bastalǵan eken. Alǵashqy eki kúnde jaýdyń qorǵanys shebin buzyp ótip, 60 shaqyrym alǵa jyljyp, keıin jaýdyń qatty qarsylyǵyna tap bolyp, qııan-keski urystarǵa ulasqan. Osyndaı qantógis urystardyń birinde 13 aqpan kúni gvardııa kishi serjanty Zeınel Jylqyaıdaruly erlikpen qaza tapty. Tarıhta tómengi Sılezııa shabýyly Ekinshi dúnıejúzilik soǵys kezindegi iri operasııalardyń biri retinde atalady. Bul shabýyldyń nátıjesinde keńester batysqa qaraı 150 shaqyrymǵa jyljyp, nemister óndiristik jaǵynan mańyzdy aımaqtan aıyryldy.
– Anam Kúlanda ákesiniń dúnıeden ótkenin bala beınemen qabyldaǵan. Birde bizge bul týraly: «Emis-emis esimde, úıde kóp adam jınaldy. Atam da, apam da, bári jylap-syqtap jatyr. Túk túsinbeı qarap turǵan meni kórgende sheshem qushaqtap, aıǵaılap jylaı berdi. Sol kúni ákemnen «qara qaǵaz» kelipti. Bul 1945 jyldyń 18 sáýiri edi. Jeńiske bir aıǵa da jetpeıtin ýaqyt qalǵan. Al qolymyzda qalǵany – sarǵysh tartqan fotosy men №0111 sandy ákemniń erlikpen qaza tapqany týraly habarlama», dep edi. Gvardııa kishi serjanty Zeınel Jylqyaıdaruly 1945 jyly 13 sáýirde Germanııada, Joǵarǵy Sılezııadaǵy Polohovo degen jerde «Baýyrlastar» zıratynda jerlengen. Al Keńes Odaǵynyń batyryna usynylǵan qaǵazy barlyq deńgeıden ótip, 1-Ýkraın maıdanynyń shtabyna jetkende, erekshe komıtettiń 3-bólimshesiniń bastyǵy Sajenkonyń 1945 jyly 30 sáýirdegi buıryǵymen III dárejeli B.Hmelnıskıı ordenimen marapattalypty, – dedi M.Janseıitov.
2019 jyly belgili saıasattanýshy, memleket qaıratkeri Berik Ábdiǵalıulynyń «Umytylǵan qaharmandar» atty kitaby shyqqan edi. Osy eńbekte (188, 189, 190-betterinde) Zeınel Jylqyaıdarulynyń da erligi týraly jazylǵan. О́kinishke qaraı, batyrdyń nasıhattalǵan bul erligin áke-sheshesi de, jubaıy Núrzııa da, artynda qalǵan jalǵyz qyzy Kúlanda da bilgen joq. Táýbe, batyrdyń qyzy Kúlanda ájeden taraǵan urpaqtary – Áýelbek, Beıbit, Maqsat, Murat, Dáýlet pen Aınagúl atalarynyń erligin keıingi nemere-shóberelerine jetkizip otyrady.
– «Erlik umytylmaıdy» deımiz. Endeshe, nege Zeıneldiń týyp-ósken jeri Jarma aýdany Kalbataý aýlyndaǵy Jeńis saıabaǵynda eskertkish taqta joq? Batyrdyń qurmetine óz aýdanynda kóshe aty da berilmegen. Otanynyń bostandyǵy jolynda sheıit bolǵan batyr buǵan laıyq emes pe? Aýdan ákimdigi Jańaózen aýlynyń bir shetindegi Zarechnyı kóshesin atamnyń atyna aýystyryp bergen. Al siz sonyń 8 úı ǵana turatyn qyp-qysqa kóshe ekenin bilesiz be? Aýdan ortalyǵynan bir kósheni nege qımaıdy? Men týra qaq ortasyndaǵy basty kósheni de suraǵan joqpyn, tym bolmasa shetindegi birine esimi berilse, aýdan kóleminde aty ulyqtaldy dep kóńilimiz seıiler edi. Atamnyń týǵan jeri Jarma aýdanynyń ortalyǵynan bir kósheniń atyn berýdi surap, talaı esikti qaqqanmyn. Aýdan ákimine mekteptiń atyn berýdi de surap hat jazǵanmyn. Poıyz toqtaıtyn, túrme salynǵan bir stansadaǵy mektepke atamyzdyń atyn bermekshi boldy, biraq onomastıkalyq komıssııa ony da ótkizbeı tastady. Sonyń sebebin suraǵanymda oblysqa, respýblıkalyq onomastıkalyq komıssııaǵa siltep, jyly jaýyp jiberdi. Osy máseleni qozǵap, ákerı komıssarıatta, ardagerler keńesi tóraǵasynyń qabyldaýynda, aýdandyq «Qalba tynysy» gazetiniń redaksııasyna bardym. Barlyq derekti qaldyrdym, biraq ázirge tıisti sheshimi tabylmaı tur. 2022 jyly Berik Ábdiǵalıulynyń kitabyndaǵy 100-den asa soǵys ardageriniń 3-eýine, 2023 jyly taǵy 3-eýine «Halyq qaharmany» ataǵy berildi. Batyrlardy bólip-jarýǵa bola ma? Ádildik pen aqıqatty izdeımin, – dep keıidi batyrdyń nemeresi B.Janseıitov.
Redaksııamyzǵa nazyn aıtyp kelgen jannyń kókeıdegi saýalyna jaýabyn izdep «Umytylǵan qaharmandar» kitabynyń avtory Berik Ábdiǵalıulyna habarlastyq. Onyń aıtýynsha, Keńes Odaǵynyń batyry ataǵyna usynylǵanymen, ala almaǵandar óte kóp. Sebebi soǵystyń ortasy men sońyna qaraı erlik jasaǵandar kóbeıgendikten, bárine birdeı berý múmkin bolmaǵan.
– Bul jerde týǵan jerine, ultyna qatysty emes, bolmasa bir saıası sebebi ıa astary joq. Usynystar tym kóp bolǵandyqtan, keıinirek shekteı bastaǵan, eń úlken ataqty bermese de, orden taqqan. Bizde tipti Keńes Odaǵynyń batyry ataǵyna bir emes, eki ret usynylyp, ala almaǵan qazaqtar bar. «Umytylǵan qaharmandar» kitabyna engen erlerdiń úsheýine «Halyq qaharmany» ataǵy berildi. 200 adamnyń bárine bergizýdi kózdegen joqpyz, óıtkeni barlyǵyna sol ataqty bergenmen, másele sheshilmeıdi. Másele batyrlardy ulyqtaýda bolyp tur. Atalǵan kitabymyz – ataq berýdi mindetteıtin ákimshilik joba emes, taza tarıhı turǵyda zerttelip jazylǵan ǵylymı eńbek. Muny shyǵarýdaǵy maqsatymyz da osy – qaharmandardy umyttyrmaý. Sol sebepti ǵylymı eńbekke engenderdiń erligi elensin, urpaqtary tabylsyn, batyrlardyń esimi ulyqtalsyn, nasıhattalsyn, belgi qoıylsyn, mektep, kósheniń aty berilsin dep «Amanat» partııasy arqyly barlyq óńirge arnaıy hatpen usynys bergenbiz. Ári qaraı jumys – jergilikti atqarýshy organdardyń quzyrynda, – dep jaýap berdi tarıhshy.
Máseleniń mánisin bilmek bolyp, biz Abaı oblysynyń Qoǵamdyq damý basqarmasyna hat jazdyq. Abaı oblysyna qarasty Jarma aýdany ákiminiń orynbasary Raıym Joldaspekulynan: «Erler esimin este saqtaý maqsatynda Jarma aýdanynyń ortalyǵy Qalbataý aýlyndaǵy «Dańq» alleıasynda Keńes Odaǵynyń batyry, «Dańq» ordeniniń tolyq ıegeri jáne Halyq qaharmany ataǵyna ıe bolǵan jerlesterdiń keýdemúsinderi (bıýst) qoıylǵan», degen jaýap aldyq.
Osy hattyń mátinin, ákimdikten jetken jaýapty oqyrmanymyzǵa oqyp bergenimizde, batyrdyń nemeresi B.Janseıitov: «Sonda úlken ataqtyń ıeleri ǵana nasıhattaýǵa laıyq pa?», dedi. «О́li razy bolmaı, tiri baıymaıdy» deıtin halyqpyz ǵoı, atasynyń rýhy shat bolsyn dep júgirip júrgen janǵa júregiń eljireıdi. 10 jyldaı osy sharýanyń kóńilge medeý bolarlyq sheshimin shyǵarta almaı shapqylaǵan oqyrmanymyzdyń 60-ty alqymdasa da atasy týraly ár derek, ár sıfrdy jadyna saqtap alǵanyna tańyrqasaq, bir jaǵy janashyrlyq dep qabyldadyq. Ol búginde jergilikti atqarýshy organdardan kúder úze bastapty. Biz de úmit úzbeýin suradyq...
