Kollajdy jasaǵan – Almas MANAP, «EQ»
Denniń saýlyǵy eń aldymen durys tamaqtanýdan bastalatynyn bilsek te, kúndelikti ómirde bul máselege asa mán bermeımiz. Dúnıejúzilik Densaýlyq saqtaý uıymynyń saraptaýynsha, álemdegi merzimsiz ólim jaǵdaılarynyń 80 paıyzy tórt negizgi qaýipten turady. Onyń ishinde fızıkalyq belsendiliktiń tómendeýi men durys tamaqtanbaý kósh basynda tur. Ǵalam dabyl qaǵyp otyrǵan bul problema bizdi de aınalyp ótpeıdi.
Densaýlyqqa eń paıdalysy – ómirlik qýat kózin tabıǵattyń ózinen alý. Ýaqyt aǵymyna saı bul dástúr kelmeske ketti demesek te, jurttyń bárinde birdeı tabıǵı tamaqtardy ǵana tutyný múmkindigi joq. Búgingi damyǵan tehnologııalar zamanynda adamzattyń ómir súrý salty múlde basqa arnaǵa buryldy. Álemdik zertteý boıynsha 65 jasqa deıin ólim qushqandardyń 12 paıyzy – qatań dıeta, shamadan tys tamaqtaný, zııandy taǵamdardy jıi tutynýdan týyndaǵan aýrýlardyń saldarynan kóz jumǵandar. Qımyl-qozǵalys kúrt azaıyp, artyq kolorııa, aǵzaǵa durys sińbegen tamaq semizdikke shaldyqqandardyń sanyn arttyrǵan. Ǵalymdar artyq salmaqtyń 98 paıyzy tamaqtan, tek eki paıyzy ǵana endokrınologııa men júıke júıesine baılanysty ekenin, adam boıyndaǵy 4 kg artyq salmaq ómir súrý merzimin bir jylǵa qysqartatynyn dáleldep otyr.
О́kinishtisi sol – semizdikke ushyraǵandardyń basym bóligi kámelet jasyna tolmaǵan jetkinshekter. Resmı málimet boıynsha, álemde 175 mıllıon balanyń salmaǵy 100 kılodan artyq. Mamandar bul kesel adam aǵzasyna zııandy qanyqqan maı qyshqyldarynyń, ártúrli dámdeýishter men transmaılardyń oshaǵy sanalatyn fastfýd ónimderin, túrli gazdy sýsyndardy shamadan tys tutynýdyń saldary ekenin aıtady. Búginde atynan adam jańylatyn túrli fastfýdtar, sheteldiń jyldam daıarlanatyn taǵamdary men jartylaı fabrıkat ónimder qoǵamdyq sıpat alyp, ómirimizge dendep enip ketti. Onyń bir ǵana dáleli, keıingi jyldary elimizdegi fastfýd taǵamdaryn satý kólemi 50 paıyzǵa, fastfýd meıramhanalary 48 paıyzǵa, al onda jumys isteıtinderdiń sany 29 paıyzǵa ósken. Bul degenińiz – el turǵyndary tek fastfýd taǵamdaryna jylyna qyrýar qarjy jumsaıdy degen sóz.
«Fastfýdtyń atasy sanalatyn túrli býrgerlerdiń quramyndaǵy aromatızator, boıaǵyshtar, antıoksıdant pen konservanttar, dámdeýishter bir dámin tatqan jandy bas tarta almaıtyn jaǵdaıǵa jetkizedi. Aǵzamyzǵa asa qýat bermese de, baýyr men júrekke, qantamyrlaryna maı bop jınalady. Tez toıdyrady ári jep otyrǵan adamnyń kóńil kúıin jaqsartady. Dárigerler men mamandar qansha jerden dabyl qaqsa da, tilge jumsaq bolǵanmen ajalǵa aıdaıtyn aýrýlardyń apanyna balanatyn bul taǵamdardan tyıylatyn túrimiz joq. Mundaı ónimderdi úzdiksiz tutyný, semizdik, ateroskleroz, gıpertonııa, gastrıt, holessıstıt, ınfarkt sııaqty aýrýlarmen qatar qaterli isikterdi de damytatyn kúshke ıe», deıdi dáriger Marjan Bolatqyzy.
Maman aıtyp ótkendeı, aptap ystyqta shólimizdi basatyn neshe túrli quty-qalbyrlardaǵy qyzyldy-jasyldy sýsyndardyń aǵzamyzǵa tıgizer alapat zııanyn myń san ret estisek te, ony oılap bas qatyra bermeımiz.
«Kez kelgen gazdalǵan sýsynnyń quramynda kómirqyshqyl gazy kezdesedi. Ol sýsynnyń uzaq saqtalýyna yqpal etedi. Mundaı sýsyndar asqazan sekresııasynyń qabynýyna, ishek aýrýlarynyń órshýine ákeledi. Qant nemese jeńil sińetin kómirsýlar adam aǵzasyna túskennen keıin tez ydyrap, artyq salmaqtyń jınalýyna, ári qaraı semizdikke jáne qandaǵy qant mólsheriniń kóbeıýine baılanysty qant dıabetine aparyp soqtyrýy ǵajap emes», deıdi dáriger.
Ǵalamtor betindegi zertteý-tájirıbesine úńilsek, tátti gazdalǵan sýsyn ishkennen keıin aǵzamyzda mynadaı úderister beleń alady.
«On mınýt ishinde birneshe qasyq qant birden aǵzamyzǵa túsedi. Kóp kólemde qabyldanǵan qant quramyndaǵy fosfor qyshqylynyń áserinen júrek aınymaıdy. 20 mınýttan keıin qan quramynda ınsýlın mólsheri kúrt sharyqtap, baýyr denedegi artyq qantty maıǵa aınaldyrady. 40 mınýttan soń denemizdi kofeın dendeıdi. Kóz qarashyǵy úlkeıip, qan qysymy joǵarylaıdy. О́ıtkeni baýyr qanǵa úlken kólemde qant jiberedi. Aǵzadaǵy reseptorlardy toqtatady. Adam uıqysyraı bastaıdy. 45 mınýttan keıin adam denesi dofomın gormonyn normadan kóp óndiredi. Ol mıdyń jumysyn báseńdetedi», deıdi maman.
Dıetologter tamaqtanýdyń eń durys tártibi retinde kúnine tórt mezgil tamaqtanýdy moıyndap otyr. Tańǵy, túski, tús aýa jáne keshki as ishýdiń arasyndaǵy uzaqtyq tórt-bes saǵatty quraýǵa tıis. Ásirese keshki asymyzdy uıqyǵa jatardan kemi 2-3 saǵat buryn ishýdi qatań qaǵıdaǵa aınaldyrý kerektigin alǵa tartady. Tipti durys tamaqtanýdy aryqtaý úshin paıdalanǵannyń ózinde, tutynatyn kalorııa mólsheri jumsalatyn energııany óteýge tıis. Ol naqty adamnyń jynysyna, jasyna, jeke fızıologııalyq erekshelikterine, ómir súrý saltyna, jumys isteý sıpatyna baılanysty.
Saıyp kelgende, ár adamnyń densaýlyǵy – óz qolynda. Aqparattyń keń zamanynda árbir azamat paıdaly as pen zııandy taǵamdardyń arajigin ajyrata bilgeni abzal.
ALMATY
