Artyna óshpes iz qaldyrǵan

Shyndyǵynda, ulttyń tarıhı qundylyǵy zor ár dáýirdegi sózdikteri tildi ǵylymı zertteýde aıryqsha oryn alady. Buǵan Mahmud Qashqarıdyń «Túrik sóz­digi jınaǵy» atty eńbegi aıǵaq der edim. Ásirese halqymyz úshin qazaq tiliniń kúrdeli damý úderisiniń zerttelýi óte mańyzdy. О́ıtkeni qazaq tiliniń tarıhy túrkilik teginen bastaý alǵanymen, VIII, IX, X ǵasyrlarda tikeleı arab-parsy tilderiniń mádenı shabýylyna ushyrasa da, negizinen barsha túrki tiliniń murageri sanalady. Qazaq tili túrki tilderi arasynda tazalyǵymen ózgeshe. Sondyqtan qazaq tiliniń birneshe ereksheligi bar. Birinshi – túrkiniń kóne sózderin is júzinde qoldanyp keledi. Máselen, olja, saýyn sııaqty sózder ózge túrki tiliniń sózdik qorynda bar bolǵanymen, qoldanysta emes. Ekinshi – qazaq tili ózge tilderden qabyldaǵan sózderdi qazaqy beredi. Mysaly, merýert, jetimhana, seısenbi, sársenbi, taǵy basqa sózder. Úshinshi – qazaq tilinde dıalekt degen uǵym joqtyń qasy. Sebebi oǵan keń-baıtaq qazaq jerindegi jáne Mońǵolııa, Qytaı, Reseı, taǵy basqa elderdegi qazaqtardyń bir-birin erkin túsine alýy dálel. Máselen, Irannyń soltústiginde qo­nystanǵan parsy tildes gılákı, mazanı, horasanı syndy úsh dıalek­tide sóıleıtin parsylar birin-biri túsinbeıdi. Nege? Bul su­raq­qa jaýap berý – uzaq áńgime. Al qazaq tiliniń dıalektisiz damýyna hal­qymyzdyń jyraýlyq dás­túri men aýyz ádebıeti negizgi faktor boldy.

Ult qaıratkeri Nurtas Oń­da­sy­nov qazaq tiliniń osyndaı erek­­sheligin túsine oty­ryp, «Par­sysha-qazaqsha», «Arabsha-qa­zaq­sha» túsin­dirme sózdi­gin qu­rastyrǵany aıǵaq kórinip tur. Onyń «Adamǵa aýa qandaı kerek bolsa, qoǵam ómirinde til de sondaı ekeni barshaǵa málim...» degen pikiri onyń til týraly tereń parasatyn kórsetedi.

Tildiń tarıhı damý, óshý ne ózgerý úderisin zertteýde túsin­dirme sózdikter asa mańyzdy. Sol sebepti keıingi jyldary Irannyń ádebıetshi jáne til mamandary gılákı, mazanı, horasanı sııaqty dıalektilerdiń sózdigin jasaı bastady. Sebebi sózdikter – tildi zertteýdiń basty quraly. Tildiń zertteýi men damýyna osyndaı sózdikterdiń máni bar qural ekenin sezingen Nurtas Dándibaıuly qazaq tiliniń tarıhı úderisin zertteýge qajet túsindirme sózdikti daıyndaýdy qolǵa alǵany beker emes.

* * *

Nurtas Ońdasynov sekildi za­mananyń dana perzentteri adam­zattyń qoǵamdyq ómirde bá­sekelestik zańynan habardar bolýy kerek ekenin bildi. Sondaı-aq órkendeýdiń negizi ǵylym men adaldyqtyń sara joly ekenin tereń túsindi. Nurtas Dándibaıuly qarapaıym qazaq otbasynda týyp, úsh-tórt jasynda anasynan aıy­rylyp jetim qalsa da, ekinshi anasynyń meıirimine shomylyp ósti. Ol óz ómirbaıanynda: «Men 1904 jyldyń 26 qazanynda Túrkistan aýdanyndaǵy Úshqaıyq aýylynda dúnıege keldim. Anam Jumagúl 3-4 jasymda dúnıe sal­dy, ekinshi anam Dárigúldiń qolyn­da tárbılendim. Ol topyraǵy tor­qa bolǵyr óte jaqsy kisi edi, son­dyqtan týǵan ana men ógeı ananyń aıyrmashylyǵyn bilmeı óstim», dep jazǵan eken. Bul sol zamandaǵy áıel psıhologııasyndaǵy analyq qasıettiń bıik óresin kórsetedi.

Anasy bir kúni ony jetektep aýyl moldasyna alyp baryp: «Balanyń súıegi meniki, eti seni­ki, oǵan Quran oqýdy úıretińiz», dep tapsyrady. Osy jaıynda Nurtas aǵamyzdyń ózi: «Bul jaǵdaı osy ýaqytqa deıin meniń ómirimdegi erekshe oqıǵa retinde jadymda saqtalyp qaldy. Eki jylda hat tanyp, qıssalardy, kitaptardy oqýdy úırendim. Sol kezde alǵan bilimim zeınetkerlikke shyqqannan keıin qazaq tiline engen arab-parsy sózderiniń túsindirme sózdikterin jazýǵa naqty kómegin tıgizdi», dep eske alady. Árıne, sol zamandaǵy balalar arab álipbıinde saýatyn ashyp, qasıetti Qurandy úırendi.

Nurtas Dándibaıulynyń ómir jolyna úńilgende, onyń ta­rıhymyzdyń talaı qasiret shekken jyldaryna kýáger bolǵanyn kóremiz. 1914 jyly Birinshi dú­nıe­júzilik soǵys bastalyp, ol 1918 jyl­dyń 11 qarashasyna deıin sozyldy. Osy qandy qyrǵynda 10 mıllıonnan asa adam ajal qush­ty. Bul soǵystyń halqymyzǵa da za­laly kóp tıdi. О́ıtkeni 1916 jyl­dyń 25 maýsymyndaǵy Reseı pat­shasynyń buratana halyq­tar qatarynda qazaqtyń órim­deı jastaryn qara jumysqa alý tý­raly jarlyǵy shyǵyp, soq­tal­daı jigitterdi áskerdiń qara ju­mysyna jekti. Solardyń qata­rynda Nurtastyń aǵasy Kóbe­lek te boldy. 1917 jyly Syr­darııanyń sýy saǵasynan aspaı, el­diń ishin jut jaılady. Osy Jylan jyly jutynda Nurtas­tyń ákesi men baýyrlary qaıtys boldy. Ashtyqtan tiri qalǵan jetkinshek Nurtas Tashkentke bara jatqan joldaǵy Keles degen jer­de ashtyqtan bosyp kele jat­qan adamdarǵa arnalǵan jár­dem pýnktinde tamaq iship, aman qalǵan. Aıtýly tulǵanyń ba­lalyq shaǵy qıyndyqqa toly bolsa da, ol eshqashan moıyǵan emes. 1920 jyly jasynan qaısar bolyp ósken óren Tashkenttegi №14 mektep-ınternatyna qabyldandy. Osy jyldan bastap Nurtastyń ómirindegi jańa beles bastalady. Oǵan negiz bolǵan Ǵanı Muratbaev edi. 1921 jyly Ǵanı qurǵan komsomolǵa múshe bolyp, 1926 jyly kommýnıstik partııa qa­taryna qosyldy. Alaıda Nurtas Ońdasynov partııa múshesi bolsa da, Alash ardaqtylarynyń tuıaǵy sekildi elge jan-tánimen qyzmet etti.

Jazýshy Ábish Kekilbaıuly óziniń Nurtas Ońdasynovqa arna­ǵan «Basshy» maqalasynda: «Osy bir esimdi estigende men ylǵı eleń ete túsemin. Onyń se­be­bi bar. Elýinshi jyldar edi. Bir kúni Mańǵystaý túbeginiń qaq or­tasyna sulaı kólbegen Qara­taýdyń kúngeı baýyryndaǵy sha­ǵyn bulaqtyń qasynda otyrǵan bizdiń aýylǵa ústi-bastary shań-shań bir top jolaýshy toqtady. Qatty ystyqtap qalypty. Áýeli shaıǵa bas qoıysty. Biraz shól basqasyn baryp, qaýqyldasyp jónderin aıtty. Ústirt ústinen keledi eken... Ol kezde kópten el jaılamaı, týsyrap bos jatqan ulan-ǵaıyr Ústirtti aralap kórýge Mınıstrler keńesiniń basshysy Nurtas Dándibaıulynyń ózi kelipti. Nurtas Ońdasynovtyń ózi aıtqannan keıin Atyraý men Mańǵystaý endi ábden gúldeıdi. Kelesi jazdan bastap Mańǵystaýǵa jan-jaqtan ekspedısııa shubyra bastady. Mańǵystaýdan kóptegen jas­ oqýǵa Almatyǵa jiberile bas­tady. Keıin Ońdasynov oblys­qa birinshi basshy boldy. Ol ki­siniń tusynda Atyraý, Ústirt, Mań­ǵystaýǵa kópten jolamaı ketken Qyzyr Ilııas qaıtyp oral­ǵandaı edi. Mal kóbeıip, jaıylys, jetpeı, kórshi Aqtóbe men Túrikmenstandaǵy memlekettik jerlerden óris surady. О́ndiristiń de órkeni óseıin dedi. Shalshyqqa shashyp tastaǵan súıek-saıaqtaı qıqy-jıqy sıyqsyz qalaǵa kel­bet kireıin dedi. Qulazyp jat­qan Mańǵystaý dalasyna Alma­tynyń ekspedısııalaryn tobyq­tan qaǵyp attatpaı qoıǵan orta­lyq Máskeý, Lenıngrad, Kıev, Ýfa ekspedısııalaryn ústi-ústine shubyrtyp, toltyrdy da jiberdi. Olardyń ashqan ken oryndary jaıly málimet qyryq qu­lyp­tyń ar jaǵynda saqtaldy. Olar saldyrǵan qalashyqtarǵa jer­gilikti jerden adam túgili, ushqan qańbaqty jolatpady. Mańaıdaǵy eldi mekenderden synyq shege alǵyzbaı, bári «úlken jerden» ushaqpen tasyldy. Jergilikti jerlerdiń tabıǵı baılyqtaryna yssylaı suǵynǵanymen, adamdaryna muryn shúıire qaraıtyn mensinbeýshilikpen alǵash ret aı­qasqa shyqqan da Nurtas Dán­dibaıuly Ońdasynov edi», dep onyń qaıratkerlik qasıetin jo­ǵary baǵalaıdy.

* * *

Nurtas Ońdasynov memleket­ jáne qoǵam qaıratkeri retinde elimizdiń órkendep damýyna keń jol ashqan irgeli isterge bas­tamashy bolǵanymen, ol zeınet­kerlikke shyqqannan keıin ómi­rin qazaq tili salasyna arnap, artyna óshpes iz qaldyrdy. Ardaq­ty azamattyń bir tom «Par­sysha-qazaqsha túsindirme sóz­digi» men eki tom «Arabsha-qa­zaq­sha túsindirme sózdigi» – til sala­syndaǵy óte qundy ǵylymı eńbek. Bul túsindirme sózdikter – ana tilimizdiń damý, jetilý, ózgerý barysyn zerttep, zerdeleýde asa mańyzdy ról atqarady. Birinshiden, atalǵan sózdikter ar­qyly parsy, arab tilinen jalpy túrki tilderine engen sózder­diń sany men qalaı aıtylýyn qa­rastyrýdaǵy ózgesheligin salystyra alamyz. Máselen, qarapaıym eki sóz parsy tilinen ózbek pen qazaq tiline engende qalaı aıtylýyna nazar salaıyq. Parsydan engen Chaı (چای) sózin ózbekshede sol kúıinde qoldanady. Al qa­zaq­sha «shaı» kúıinde aıtylady. Parsynyń Mırza (میرزا) ataýy ózbekshede sol kúıinde qoldanylady. Qazaqsha aıty­lýynda ózgesherek, «Myrza» dep «ı» árpi «y» árpimen dybystanady. Nemese parsynyń Chýpan (چوپان) sózi qazaqshada «Shopan» bolyp qazaq tiliniń dybystandyrý zańyna baǵynady. Osylaı Nurtas aǵamyz qazaq tilinde ózge tilderden engen sózderdi qazaqy jazady. Ony Shyǵys tiliniń mamany bolmasa, ózge halyqtyń sózi ekenin eshkim baıqamaıdy. Sonyń arqasynda qazaq tilindegi óleńder men jyrlar ózine tán býyn-býnaq ólshemmen jyrlanady. Al ózbek, ázerbaıjan, anadoly túrikterinde óleńder arýdtyq ólshemmen jyrlanady. О́ıtkeni olar parsy-arab sózderin sol kúıinde qabyldaǵan. Sebebi otyryqshy el bolǵandyqtan, par­sy-arabtyń jazba ádebıetimen tanysyp, olardyń qoldanystaǵy sózderin qaz-qalpynda ózgerissiz qabyldaǵan.

Al qazaq túrki jurtynyń sońǵy kóshpeli qaýymy bolǵan­dyq­tan, parsy-arab sózderin ózi­niń dybystandyrý zańyna saı qoldanady. Sózderdiń osyndaı ózgerý qubylysyn zerttegende N.Ońdasynovtyń sózdikteri zertteýshige aýadaı qajet. Ekin­shi­den, qazaq tiline parsy-arab til­derinen engen sózderin qan­shalyqty ózgergenin jáne búgin­de ony qalaı qoldanyp kele jatqanyn zertteýge Nurtas aǵa­nyń túsindirme sózdikteriniń orny aıryqsha. Máselen, sham-shyraq, shamdan, sor, sor-azap, saýyq-saıran, syrshaı, shirshaı, shirkúrish, shyryn syndy parsy tilinen engen sózderdi bir saralap shyǵyp, olardyń qandaı kúıde enip, birte-birte qalaı ózgeriske túskenin zerdelep kórsek deımiz.

Arab tilindegi (الشّمع) ashshama «áshshámá» sózinen bastaý alǵan. Parsylar kezinde arab tilinen sóz­derdi molynan qabyldap alsa da, ony tildiń aıtylý zańy­na baǵyndyryp qoldanǵan. Sondyq­tan arabtyń «áshshámá» sóziniń parsy tiline jaı «shám» kúıinde qoldanysqa enedi. Qazaq óz tiline «sham» etip alady. Iаǵnı ár ult-ulystyń tili tabıǵı túrde óziniń tektiligin saqtaýǵa tyrysady. О́ıtkeni ár ulttyń til tazalyǵy, áýezdiligi óz tiliniń dybystandyrý zańdylyǵymen ózge tilderdiń sózin qabyldaýymen saqtalady. Bir túbirden shyqqan «shám» sózi – parsy tilinde «nur beretin pil­teli mýmıe nemese parafın­ shyraǵy». Qazaq tilinde sham ataýy shyraq, shyraǵdan, jaryq qylatyn qural maǵynada qoldanylady. Soǵan qaraǵan parsy men qazaq «shám» sóziniń negizgi maǵynasyn alyp, tek qana aıtylýynda birshama ózgeris engizgen. Al «sham shyraq» qos sóziniń «shyraq» sózi parsynyń (چراغ) sózinen alynǵan. Ol par­synyń ejelgi dáýir tilinen bas­taý alǵan. Ondaǵy (چر) «cher» maı degen maǵynada, onyń jurnaǵy (اغ) «aǵ» maı quıylatyn orny, meken. Maıdy sonda quıyp sáýlelendirý úshin jaǵady. Sodan onyń maǵyna­sy (اغدان چر) «cheraǵdan» bolyp shyǵady. Qazaqshada «shamdal» túrinde maǵynalas balama sózge aınalǵan. Sodan-aq (چراغ) sózi ejel­gi dáýirde qaı eldiń sózi bol­ǵanyn da zertteýge bolady. Any­ǵy kóptegen sóz bir halyqtan ózge bir halyqtyń tiline aýysyp otyr­ǵanda kóbinese tikeleı nemese janama tól maǵynasyn saqtap otyr­sa da, aıtylýy ózgeriske ushy­rap otyrady. Osy tus­ta bir nár­se aıqyn baıqalatyny, qa­zaq tiline arab sózderi jalpy alǵan­da parsylar arqyly enip otyr­ǵan. Sebebi túrki jurty arab­­tarmen tikeleı mádenı-eko­no­­mı­kalyq qarym-qatynasta bol­maǵan. Sol úshin qazaq tili arab sóziniń parsylanǵan sózderiniń yqpalynda óz tiline beıimdep ony qa­zaqylandyrǵan. Nurtas Oń­dasynovtyń «Qazirgi shet memlekettermen qarym-qatynas barynsha damyp, ǵylym men tehnıka qa­rysh­tap ósken dáýirde tilimizge syrt­tan sóz enbeı turmaıdy. Tek osy sózderdi talǵap, tańdap ala bilýi­miz kerek», degeni onyń ana tiline mahabbaty ǵana emes, bú­ginde ózektiligin joımaǵan qundy pikir ekenin eskergen jón.

N.Ońdasynov «jan» sózin parsy tilinen qazaq tiline engenin jáne «Jangeldi, Baqytjan, Janjigit» syndy úsh mysal keltirip, túrli maǵynada qoldanys tapqanyn jaz­ǵan. Buǵan qosa «tán» sózi de par­sy tilinen alynǵanyn esker­sek, «tán men jan» dinı fılosofııa­lyq termın retinde qazaq tilinde qol­danylady. Oǵan Abaıdyń myna­ óleń joldary kýá:

«Aqyl men jan – men ózim,  tán meniki,

«Meni» men «menikiniń» maǵynasy eki».

Árıne, bul jerdegi tán, jan, aqyl sózderi Islam dinimen birge Islam ádebıetine jańasha tanymmen endi. Parsy ádebıeti Alla adamnyń táni topyraqtan jaral­ǵan soń Jaratýshy «Kemel rýh» ózi­niń rýhynyń bir ushqynyn ja­ratqan tánge úrledi. Sodan adam «tán men rýh» ıesi boldy. Tán qa­shanda óziniń tegi – topyraqty ań­saıdy, rýh bolsa óziniń jaratylysynda «Kemel rýhyn» ańsaıdy. Sondyqtan adam boıyndaǵy eki ańsaýdan eki túrli suranys paıda boldy. Ol – dúnııaýı jáne ılahı suranys. Adam ómiriniń maǵynasy osy eki suranystyń arasynda tartyspen ótedi. Tán suranysyna baǵynǵan adam tabıǵattyń eń las bat­paǵynyń deńgeıine deıin tó­men­deı alady. Rýhanı suranys­taǵy adam Ilahtyń eń bıik már­tebesi áýlıelik mártebege deıin bıik­teı alady. Tán men jan jaıyn­­­daǵy áńgime – adamzat ómi­ri­­niń negizgi maqsatynyń anyq me­jesi bolǵandyqtan, máńgi jasampaz taqyryp.

Iran ádebıetinde «rýh» sóziniń balamasy retinde «Jan» sózi tuńǵysh ret Ábilqasym Fırdaýsı (940-1020) tarapynan «Shahnama» atty jyr dastanynda qoldanysqa endi. Onda aqyn dastanyn «jan men sananyń Qudaıynyń atymen» ne­mese «jan men sana bergen Qudaı­dyń atymen», dep bastaıdy. (خدا) «quda» sózin arabtyń «Alla» sóziniń sınonımi etip qoldanady.

Parsynyń «quda» sózin qazaq «Qudaı» dep alǵan. «Jan» sóziniń qazaq tilinde ózgeshe maǵynalary da keledi. Máselen, «Jangeldi» degende adam qınalǵan kezde jańa úmit, jańa lep paıda bolǵanda aı­tylady. Al «Baqytjan» degen adamnyń ómiri berekeli, qut-bere­ke­ge toly bolǵanda «Baqytty adam sıpatyna» aıtylady. Janjigit degende jigittiń tóresi bolyp, kez kelgen adamǵa rýh pen úmit syı­laýshy bolǵanda naǵyz erge aıtylady. Iаǵnı adam tirshiligine jańa serpin bergen jigitke óziniń ómir serigi ispettes sanaǵanyn meńzetedi.

Sondaı-aq qazaq arasyndaǵy «Sársen» esimi – «sársenbi» tý­ǵan sábıge qoıylǵan esim. Al «Sársenáli» sársenbi kúni týǵan «ulyq» jan bolsyn degen nıetpen jalǵanǵan delingen. О́ıtkeni Áli ataýy – arabtyń (اعلی) «Ála» ulyq, uly maǵynasyndaǵy sóz. Sonymen aptanyń jeti kúni parsynyń jeti kún ataýymen aıtylady. Tek onyń aıtylýynda aıyrmashylyq bar.

Ońdasynovtyń «Parsysha-qazaqsha túsindirme sózdigi» atty eńbegi – qazaq tiliniń damý jáne jetilý, jańa satylarǵa óristeýi jaıynda óte mańyzdy qural. Ásirese qazaq tiline kirme sózder jaıyndaǵy zertteýlerge aýadaı qajet. Shyndyǵynda, qazaq tili – túrki tilder arasynda parsy jáne arab tilderinen eń az áserlengen til. Jáne qabyldaǵan sózderin óz tiline beıimdep aıtyp qazaqylandyryp jibergen.

Ult qaıratkeriniń «Arabsha-qazaqsha túsindirme sózdik», «Par­sysha-qazaqsha túsindirme sózdik» eńbekteri negizinde qazaq tilin zerdeleýde taǵy bir anyqtamalyq túsindirme sózdik jazylsa, nur ústine nur bolar edi. Sebebi sol arqyly qazaq tiliniń tarıhı damý úderisi jańa bir beleske ıe bolmaq. Mysaly, dinge qatysty: namaz, oraza, besin, namazdiger, namaz sham, quptan syndy ataý­lar parsy tili arqyly qazaq tili­ne endi. Námaz (نماز), Rýze (روزه), Pıshın (پیشین), Námaz-e-degár (نمازدگر), hoftán (خفتن). Biraq barlyq ataý qazaqy aıtylady. «Rýze» kúni boıy degen maǵynany bildiredi. Dinı termınde kúni boıy aýyzdy ósek pen taǵamnan bekitý degen uǵymǵa ıe. «Pıshın» aldyn ala degen maǵynadaǵy bul sóz túnge qaraı bet alǵan bir kún­niń orta tusynda Jaratýshyǵa ǵı­badat qylýy arqyly dúnıe qy­zyǵyna berilmeýdiń alǵyshar­tyn jasaýy bolǵan. Qazaqshada «besin» dep aıtylyp ketken. «Námaz­dıgár» besinnen keıingi namaz qazaqshada namazdiger dep atalǵan. «Námazsham» qazaq «namazsham» nemese «aqsham namazy» deıdi. Kún batyp bara jatqan jáne ymyrt túsken eki arada Jaratýshyǵa ǵıbadattyń máni qarańǵylyqtyń jamandyǵy, aldaýynan saqtanýǵa jasalady. Jaratqanǵa ǵıbadat rýhyn dúnıequmarlyqtan aryltýǵa jasalady. «Hoftán» uıqyǵa ketý, tynyǵý degen maǵynada aıtylady. Muny qazaqsha «quptan» deımiz. Bul ǵıbadatta kún boıy dúnııaýı istermen aınalysyp júrgen úshin ondaı oıdan arylyp, rýhanı álemine enip, tynysh uıqyǵa barýdy kózdeıdi.

Túıindep aıtqanda, Nurtas Ońdasynovtyń «Parsysha-qazaq­sha», «Arabsha-qazaqsha» túsin­dirme sózdikteri qazaq tiliniń tarıhyn, tildik ereksheligin, damý men ózgerý úderisin zertteýde eleýli úles qosty. Bul zertteý­ler arqyly qazaq tiliniń bolmysyn tereń tanımyz. Sonymen qatar qazaq tiline engen kirme sózderdi zerttegende ózge túrki tilderine qaraǵanda parsy-arab sózderin óte az qabyldaǵan. Son­daı-aq ózge tilderden alǵan sóz­derdi qoldaný barysynda ábden qazaqylandyryp alǵan. Mundaı sózderdi sheteldiń sózi deýge de bolmaıdy. Túbiri jat bolsa da, bolmysy qazaqylanyp ketken sózder. Sondyqtan da barlyq túrik halyqtarynyń bir-birimen erkin túsinýine, birinshiden, ortaq álippe, ekinshiden, ortaq til kerek. Ol úshin túriktiń ortaq tól sózderi jáne kirme sózderi anyqtalyp zerttelýge tıis. Ári túrki sózderiniń negizinde jańa sózder túzýdi qolǵa alǵan tıimdi bolmaq.

Islam JEMENEI,

fılologııa ǵylymdarynyń doktory, professor