«Akkýıýdiń» shapaǵaty kópke tıedi
Anyǵynda, «Akkýıý» AES-i Jerorta teńiziniń ońtústik jaǵalaýyndaǵy Mersın provınsııasynda salynyp jatyr. AES alańy Gıýlnar aýdanynda ornalasqan. Qurylys alańyna eń jaqyn eldi meken – Býıýkedjelı aýyly. Provınsııada 2 mln adam turady. Onyń 1,2 mıllıony Mersın qalasynda ómir súredi. Halqy negizinen aýyl sharýashylyǵymen, shaǵyn bıznespen aınalysady. Mersınde sement, tyńaıtqysh, shyny, turmystyq hımııa óndirisi damyǵan. Negizi Mersın – Jerorta teńizi jaǵalaýyndaǵy Túrkııanyń eń úlken porty, 45 aılaǵy bar. Klımattyq jaǵdaıy ártúrli kókónis pen jemisti ósirýge qolaıly. Qara topyraǵy organıkalyq aýyl sharýashylyǵynyń damýyna múmkindik beredi. Provınsııa ónimi Túrkııanyń aýyl sharýashylyǵy eksportynyń jartysyna jýyǵyn quraıdy. О́lke negizinen sıtrýs jemisterin, órik, shıe, qyzyl shıe, shabdaly, qara órik, qulpynaı eksporttaıdy.
«Endeksa» jyljymaıtyn múlikti irikteý qyzmetiniń statıstıkasyna sáıkes, Mersın provınsııasynyń Sılıfke aýdanynda 2019 jyldan beri turǵyn úı baǵasy kúrt qymbattaǵan. Páter jaldaý aqysy – 8,5 ese, satyp alý 10,3 ese ósipti. Bul AES qurylysy nátıjesinde turǵyndar ál-aýqatynyń jaqsarýyna jáne aımaq ınfraqurylymynyń damýyna baılanysty.
Al Gıýlnar aýdanynda 50 myńǵa jýyq halyq bar. Aýdan landshaftynyń 80%-y – jartasty taýlar men taýly ormandar. Sonda aýmaqtyń 15%-y ǵana aýyl sharýashylyǵyna jaramdy. Sılıfke – «Akkýıý» AES qurylys alańyna eń jaqyn qala. Turǵyn sany 100 myń adamnan asady. AES qurylysy osy qalanyń damýyna erekshe áser etip jatyr.
50 jyldyq arman
«Akkýıý Nýklear» AQ bas dırektorynyń baspasóz hatshysy – kommýnıkasııa dırektory Vasılıı Korelskıı túrik eli atom elektr stansasyn salýdy ótken ǵasyrdyń 70-jyldarynan beri armandap, soǵan saı naqty josparmen áreket etip kele jatqanyn aıtty. Odan bergi zamanda túrik halqy beıbit atom máselesin talaı ret talqylap, atomnan energııa alyp, qajetine jaratyp otyrǵan elderdi ábden zerttep, zerdelegen. Al Qazaqstanda atom reaktorlary 1957 jyldan beri jumys istep tur.
Reseıdiń «Rosatom» atom energııasy jónindegi memlekettik korporasııasy 2010 jylǵy Reseı men Túrkııa úkimeti arasynda qol qoıylǵan úkimetaralyq kelisim negizinde «Akkýıý» atom elektr stansasyn salýdy qolǵa aldy. Ol árqaısysynyń qýaty 1 200 MVt bolatyn III+ býyndy VVER-1200 reaktory bar 4 energobloktan turady. Tórt birdeı energoblokty bir orynǵa ornalastyrý álemdik AES tarıhynda birinshi ret bolyp otyr. «Akkýıý» AES-niń eseptik qyzmet etý merzimi – 80 jyl.
Paıdalanýǵa berilgen soń AES jylyna shamamen 35 mlrd kVt-saǵ óndirmek. Bul kólem Ystanbul sııaqty iri megapolısti elektr qýatymen qamtamasyz etýge jetkilikti. Biraq bul AES búkil Túrkııaǵa qajet elektr energııasynyń 10%-yn ǵana qamtamasyz ete alady.
«Akkýıý» AES-i Halyqaralyq atom energııasy jónindegi agenttiktiń (MAGATE) jáne Halyqaralyq ıadrolyq qaýipsizdik jónindegi konsýltasııalyq toptyń qaýipsizdik normalarynda bekitilgen álemdik ıadrolyq qoǵamdastyqtyń barlyq zamanaýı talabyna, Eýropalyq paıdalanýshy uıymdar klýbynyń (EUR) talabyna jaýap beredi. Onyń qurylysyn atomǵa qatysty barlyq halyqaralyq uıym qadaǵalap otyr. Sebebi «Akkýıý» AES-niń amandyǵy – búkil jer-álem qaýipsizdigine para-par.
Qurylys alańynda myńnan asa qazaq mamany júr
Búginde AES qurylysy alańynda 34 000-nan asa adam jumys isteıdi. 80%-y – Túrkııanyń óz azamattary. Bir qýanarlyǵy, alyp qurylys alańynda 1 200-den asa qazaq jastary da qyzmet etip júr. Birqatarymen tanysyp, bilistik. Aralarynda biliktiligi joǵary kásibı maman kóp. Keıbir salalarda basshylyq qyzmet atqaryp jatqandary da bar. Elde mundaı qurylys qolǵa alynsa atsalysýǵa bári daıyn. Ol týraly áńgime basqa.
«Akkýıý» AES jobasynda jáne aralas sektorlarda jumys oryndaryn qurý óńir halqynyń 30 myń adamǵa deıin ósýine yqpal etedi. Sonymen birge taýar men qyzmet naryǵyn, kólik jáne turǵyn úı ınfraqurylymyn, qonaqúı bıznesin, qoǵamdyq tamaqtaný salasyn damytýdy qamtamasyz etip jatyr», dedi «Akkýıý Nýklear» AQ bas dırektory Sergeı Býskıh.
Joba boıynsha barlyq jumys Túrkııanyń Energetıka jáne tabıǵı resýrstar mınıstrligi, Iаdrolyq retteý agenttigi (NDK), Energetıka, atom energııasy jáne taý-ken óndirý qyzmeti salasyndaǵy zertteýler jónindegi Túrik agenttigi (TENMAK), Túrik standarttar ınstıtýty (TSE, jobanyń negizgi materıaltaný uıymy), basqa da beıindi vedomstvolarymen tyǵyz ózara is-qımylda jáne MAGATE kelisimimen muqııat júrgizilip jatyr.
Taza energııa kózi
«Beıbit atom energııasyn óndirýdiń artyqshylyǵy – parnıktik gaz shyǵaryndylarynyń bolmaýy. «Akkýıý» AES-i kómir men gazdan elektr energııasyn óndirýdi almastyrý esebinen atmosferaǵa kómirqyshqyl gazy shyǵaryndylarynyń jalpy kólemin CO2-balamasynda jylyna orta eseppen 18 mln tonnaǵa deıin qysqartýǵa áser etedi», deıdi Sılıfke aýdanynyń ákimi Abdýlla Aslaner.
Onyń aıtýynsha, AES qorshaǵan ortaǵa, aýyl sharýashylyǵyna, aımaqtyń ekojúıesine teris áser etpeıdi. Topyraqqa, atmosferaǵa jáne teńizge zııandy shyǵaryndylar bólinbeıdi. Teńizden kóterilip, salqyndatý júıesinde paıdalanylatyn, sodan keıin qaıtadan teńizge oralatyn sý hımııalyq nemese radıasııalyq áserge ushyramaıdy.
Oqshaýlaý oıdaǵydaı uıymdastyryldy
Jobany iske asyrý kezinde oqshaýlaý dárejesin arttyrýǵa, túrik kompanııalaryn tartýǵa erekshe nazar aýdarylǵan. Ol úshin keńeıtilgen «Oqshaýlaý boıynsha jumys toby» quryldy. Quramyna jobanyń negizgi qatysýshylary – «Akkýıý Nýklear» AQ, Túrkııanyń Energetıka jáne tabıǵı resýrstar mınıstrligi, negizgi merdiger – «Tıtan-2 IDJ Ichtash ınshaat» birlesken kásiporny jáne TSE basshylyǵynyń ókilderi kirdi. Jumys tobynyń qyzmeti oqshaýlaý úderisine járdemdesý úshin turaqty negizde keńester ótkizetin baǵyttar boıynsha kishi toptarǵa bólinedi.
Qurylysty kimder qadaǵalaıdy?
Búginde AES alańynyń relefin qalyptastyrý jáne «Shyǵys», «Soltústik», «Ońtústik» sý burý arnalaryn salý aıaqtaldy. Qurylys jumystary barlyq tórt energobloktyń qurylys ýchaskesinde belsendi júrgizilip jatyr.
№1 blokta reaktor bólimshesi men mashına zalynyń irgetas plıtalaryn betondaý aıaqtaldy. Balqyma tuzaǵy ornatyldy. Reaktor korpýsy, bý generatorlary, GSNA korpýstary jobalaý jaǵdaıyna keldi. Negizgi aınalym qubyryn dánekerleý isi júzege asyp boldy. Qysym kompensatory ornatylyp, ishki qorǵanys qabatynyń kúmbezin montajdaý jáne betondaý tııanaqtaldy. Belsendi aımaqty salqyndatý júıesin jáne qorǵanys qabatynyń kerneý aldy júıesin (QQKJ) montajdaý aıaqtaldy. Mashına zalynda tóbeni montajdaý isi máresine jetip, júk kótergish kópir krany qoıylyp, týrboagregat qurastyrylyp bolǵan.
№2 blokta «balqyma tuzaǵy» ornatylyp, reaktor bólimshesi men mashzaldyń irgetas taqtalaryn betondaý jasaldy. Ishki qorǵanys qabatynyń (IQQ) bes qabaty turǵyzylyp, reaktor korpýsy jobalaý jaǵdaıyna keltirilgen. Reaktor shahtasynyń qaptamasy jasalyp bolypty. №3 bloktyń qurylys ýchaskesinde reaktor bólimshesiniń irgetasyn jáne týrbına ǵımaratyn armatýralaý jáne betondaý aıaqtalyp, «balqyma tuzaǵy» ornatyldy. IQQ-nyń tórt qabaty salyndy. Reaktor bólimshesinde ferma-konsol jobasy iske asyrylǵan. №4 blok qurylysynyń ýchaskesinde týrbına jáne reaktor ǵımaratynyń irgetas plıtalaryn betondaý isi aıaqtalyp, «balqyma tuzaǵy» ornatylǵan.
Elektr stansasy qurylys alańyndaǵy jumys halyqaralyq sapa men qaýipsizdik talaptaryn saqtaı otyryp oryndalady. «Akkýıý» AES qurylysy kezinde kóp satyly qurylys baqylaý júıesi qoldanylyp jatyr. Onyń ǵımarat, qurylys salý telimderindegi jumystyń árbir kezeńin bes uıymnan turatyn arnaıy komıssııa qabyldaıdy. Olar – qurylysqa tapsyrys berýshi «Akkýıý Nýklear» AQ, bas merdiger – «Tıtan-2 IJ ıchtash ınshaat» birlesken kásiporny, qurylysty táýelsiz baqylaý uıymdary – «ASSYSTEM NCIO» jáne «TÜRK LOYDU», «Akkýıý» AES bas jobalaýshysy – avtorlyq qadaǵalaý fýnksııasyn oryndaıtyn «Atomenergoproekt» AQ, Túrkııanyń ıadrolyq retteý agenttigi (NDK).
AES-ke túrik personaldary daıarlanady
«Akkýıý» AES jobasyn iske asyrý týraly úkimetaralyq kelisimge sáıkes, Túrkııa men Reseı arasynda bolashaq AES úshin túrik personalyn daıarlaý jónindegi yntymaqtastyq belsendi damyp keledi. 2011-2024 jyldar aralyǵynda Reseı joǵary oqý oryndarynda 319 túrik azamaty bilim aldy. Olardyń basym bóligi atom salasynyń mamandaryn daıarlaý boıynsha «Rosatom» memlekettik korporasııasynyń bazalyq joǵary oqý ornyn – «MIFI» Ulttyq ıadrolyq zertteý ýnıversıtetin (MIFI UIаZÝ) «Atom stansalary: jobalaý, paıdalaný, ınjınırıng», «Radıasııalyq qaýipsizdik» jáne «ABJ TP» baǵyttarynda mamandyq baǵdarlamalary boıynsha bitirdi. 72 adam Sankt-Peterbýrg memlekettik polıtehnıkalyq ýnıversıtetinde oqýdy támamdady.
Qazir Reseıde 38 túrik stýdenti «Akkýıý» AES-i úshin maman daıarlaýdyń maqsatty baǵdarlamasy boıynsha oqýyn jalǵastyryp jatyr. Onyń 12-si MIFI UIаZÝ-da, 26-sy «MEI» Ulttyq zertteý ýnıversıtetinde oqıdy. 2025 jyly túrik mamandaryn daıarlaý baǵdarlamasyna taǵy 46 adamdy qabyldaý josparlanǵan.
2023 jyldan 2030 jylǵa deıin Reseıdiń joǵary oqý oryndarynda taǵy 300 túrik talapkeri daıarlanady. «Akkýıý» AES-i úshin paıdalaný personalyn oqytý úderisinde atom jáne atom emes mamandyqtar boıynsha barlyǵy 600-den asa túrik azamatyn daıarlaý kózdelip otyr. AES úshin personaldy maqsatty daıarlaý baǵdarlamasy Túrkııa stýdentteriniń qyzyǵýshylyǵyn týdyrdy. Baıqaýda bir orynǵa 78 úmitkerge deıin talasady.
Túrik mamandary AES basqarýdyń alǵashqy praktıkalyq daǵdylaryn Reseıde – arnaıy qurylǵan tolyq masshtabty trenajerlarda (TMT) alady. Qazirgi ýaqytta «Akkýıý» AES-inde jumys isteýge daıyndyq úshin túrik atomshylarynyń alǵashqy aýysymy reseılik trenajerlarda oqytýdan ótip jatyr. Jalpy, reseılik dızaınnyń eń jańa energııa bloktaryn basqarýǵa qatysatyn Túrkııadan kelgen mamandardyń 7 toby (aýysymy) kezekpen daıyndyqtan ótedi.
Astana – Ystanbul – Adana – Mersın – Ystanbul – Astana
