Tolqyǵan Balqash, taǵdyryń neshik?

Qasıetti Balqash kóliniń taǵdyry jaıynda ártúrli basqosýlarda, memlekettik deńgeıdegi keńesterde aıtylyp keledi. Sonaý 2000 jyldardyń tusynda Parlamentke Balqash kóli týraly jeke zań qabyldaý kerektigi jóninde de usynys tústi. Deı turǵanmen, depýtattar korpýsy nege jeke Balqash kóli týraly zań qabyldaý kerek, odan da el aýmaǵyndaǵy ózen-kól, sý qoımalary jóninde zań qarastyrsaq qalaı bolar eken degen oı tastady. Aqyry Balqash kólin saqtap qalý úshin arnaıy baǵdarlama jasalynsyn degen ýájge toqtaldy. Qalaı bolǵan kúnde de tabıǵattyń bergen syıy – Balqash kólin saqtap qalý, keıingi urpaqqa sol móp-móldir kúıinde jetkizý búgingi aǵa býynnyń paryzy, hám mindeti bolsa kerek.

Balyǵy taıdaı týlamaıdy

Balqash kólin ázirshe tabys kózi retinde paıdalanyp otyrmyz. Al qazirgi tańda jekemenshikke ótip ketken kóldiń keleshek taǵdyry eshkimdi tolǵandyryp otyrǵan joq. Ne nárseniń shegi bar, eger kóldegi balyq taýsylsa, onyń taǵdyry ne bolady? Balyqtyń tuqymyn kóbeıtip, ósirip, aıaly alaqanmen qamqorlyq jasaý kerektigine mán berilmeı keledi. Tabıǵattyń syıy sheksiz deımiz, alaıda, adamzattan qamqorlyq kútetindigi taǵy da shyndyq. Keıbir mamandar balyqtyń azaıýyna tabıǵattyń qubylysy áser etedi degen syńaı tanytady. Qazaqstannyń eksportqa balyq ónimderin shyǵarýy ertede de bolǵan, qazir de jalǵasyn tabýda. Máselen, 2008-2009 jyldary eksportqa 37 myń tonna balyq ónimi shyǵarylǵan. Tutynýshylar Reseı, Germanııa, Lıtva sııaqty memleketter. Al ózimizge shetelden kóbinese muhıt balyqtary jetkiziledi. Onyń kólemi 58 myń tonnaǵa deıin jetedi. Balyq sharýashylyǵyn órkendetý úshin Elbasy N.Á.Nazarbaevtyń qoldaýymen jańa zań qabyldandy. Munyń ishinde balyq sharýashylyǵyn barynsha kóterý, mádenıetin damytý, balyq ósirýge qolaıly jaǵdaı jasaý qarastyrylyp otyr. Tipti, sýbsıdııa bólý de oılastyrylǵan. Árıne, baǵdarlama, zań qabyldaǵanmen, túpki sheshim qarjyǵa baılanysty. Balyqty ósirý, azyqtyq koregin satyp alý, sonymen qatar, genetıkalyq analyq taza tuqymdardy asyraý – bári-bári qarjyǵa kelip tireledi. Taǵy da qaıtalap aıtaıyq, tabı­ǵı mekeninen balyq aýlaýdyń kúnderdiń kúni azaıý­y, tipti taýsylýy da múmkin ǵoı. Mine, osydan kelip balyq ósirý tájirıbesin barynsha keńeıtý qajettigi týyndaıdy. Kórshi Qytaı memleketi balyq ónimderin óndirýde aldyna jan salmaı keledi. Jylyna 42 mln. tonna kóleminde balyq ónimderin óndiredi. Osy ónimniń 62 paıyzy qoldan ósirilgen jasandy balyqtardyń ónimi bolyp tabylady. Ony adam basyna shaqqanda 32-33 keliden keledi. Al Qazaqstanda jalpy óndirgen balyq ónimi adam basyna shaqqanda 4 keliden ǵana kelip otyr. Ǵalymdardyń esebinshe qazaqstandyqtardy qanaǵattandyrý úshin jan basyna 14 keli balyq ónimi kerek. Osy jospardy oryndaý úshin jylyna 272 myń tonnadaı balyq aýlaý qajet. Iá, tek Qazaqstan turǵyndaryn qanaǵattandyrý úshin. Ázirshe Balqashtyń balyǵy taıdaı týlamaı tur. Tabys ortaq qazanǵa túspeıdi. Bir qyzyǵy, elimizde osy balyq ónimin óńdeıtin kásiporynǵa balyq Reseıden ákelinedi. Ázirge ónim Almaty, Astana, Qostanaı, Qaraǵandy, Aqtaý qalalaryna jóneltilýde eken. Al Balqash kóliniń mańynda, soltústik jaǵalaýda balyq óńdeýshi kásiporyn qashan salynady? Ortaq múddege qashan qol jetkizemiz? Árıne, ózimizde shetelderge eksporttaıtyn balyq bar. Shet memleketten Qazaqstanǵa da jetkiziledi. Deı turǵanmen, Balqash kóliniń taǵdyryn oılasaq, balyq óndirisin myqtap qolǵa alǵan jón. Sondaı-aq, balyq ósirýdi ǵylymı turǵyda Úkimet qolǵa alsa, tuqymy azaıǵan «teńiz marjandary» kóbeıe tú­ser edi. Balqash kóline balyq tuqymyn ósirip jiberý kúni búginge deıin naqty belgilengen joq. Al kól jaǵalaı balyq aýlaýshylardyń, shaqy­rym­nan astam tor qurýshylardyń sany jyldan jyl­ǵa artyp keledi. Tabıǵı mekennen balyq aýlaý­dyń kúnderdiń-kúninde keri áserin tıgizetini sózsiz. Sondyqtan, Balqash balyǵyn molaıtyp, onyń ýyldyryq shashýyna múmkindik jasaý, naq­ty bir qamqorlyq kórsetý – kezek kúttirmeıtin jaıt.

Balyq sharýashylyǵyndaǵy bir kem dúnıe

 Birde eńbek ardageri Nurǵazy Nurmuhan­betulyna jolyqqanbyz. Kól jaǵasyndaǵy aýdan­nyń partııa komıtetin basqardy, «Balqashbalyq» óndiristik birlestiginde kásipodaq komıtetiniń tóraǵasy boldy. – Balyq sharýashylyǵyna solaqaı kózqarastan áli de aryla almaı kelemiz. 2001 jyly qazaq teledıdaryna arnaıy baryp, «Betpe-betke» qatystyq. Ondaǵy oıymyz Balqash kólin saqtap qalýǵa baılanysty óz usynys, pikirimizdi ótkizý edi. Ár oblys ózine tartyp, kóldiń jaǵalaýy, ústi hantalapaıǵa túsip jatqan-tyn. Biz aıtamyz, Balqashtyń bir ǵana ıesi bolýy kerek, ol – memleket. Al Balqash kóli – Qazaqstannyń óz menshigi. Onyń baılyǵy búkil elge jetedi. Tek qamqorlyq kerek. Jylyna buryn 10 myń tonna balyq aýlanatyn, óńdeletin. Munda jylyna 16 mln. konservi shyǵaratyn zaýyt boldy. Qazirgi otandyq taýar dep aıtyp júrgenimiz osy. «Balqashbalyq» О́B-niń ónimderi búkil Máskeýdi asyrady, odan qalsa shetelge jiberildi. Túbi osy jolǵa qaıtyp oralýymyz kerek, – dep eńbek ardageri balyq sharýashylyǵy týraly óz oıynyń shetin shyǵarǵan-tyn. Oıdy oı qozǵaıdy, jekemenshik balyq aýlaıtyndar tıisti oryndardan arnaıy lımıt alady. Máselen, shartty túrde aıtsaq, 50 tonna balyq aýlaý kerek bolsa, múmkin olar 500 tonnaǵa deıin balyq aýlaıtyn shyǵar. Ony eseptep jatqan eshkim joq. Esepsiz ketken balyqtyń paıdasy halyqqa tımeıdi. Sondyqtan, memleket óz qolyna alý kerek degen pikir osyndaıdan týyndaıdy. Máselen, Atyraýda qara ýyldyryq jóninde memlekettik turǵyda másele kóterildi. Balqashta da balyq sharýashylyǵy jóninde osyndaı memlekettik deńgeıde másele kóterilse, quba-qup. Balyq sharýashylyǵynan memleketke eshqandaı tabys túsip jatqan joq, salyq tólemeıdi. «Balqashbalyq» ınspeksııasynyń mamandary kóldeneń kezdesip otyrǵan qıynshylyqtardyń bar ekenin jasyrmaıdy. Balyq qoryn kóbeıtýdi memleket tenderden balyq aýlaýdy utyp alǵan qojaıyndarǵa júktep otyr. Árıne, olar­dyń jumysy, júktelgen mindetti durys atqa­rýy birkelki emes. Ásirese, brakonerlermen kú­res­ti barynsha kúsheıtken durys bolar edi. Bro­ko­nerlerdiń tehnıkalary myqty, jan-jaqty jaraq­tandyrylǵan. Bizdiń aldymyzdy orap ketedi, deıdi olar. Balyq ınspeksııasynyń mindetteri de aýqymdy. Olar tabıǵatqa jany ashymastarmen betpe-bet kezdesedi. Keıingi kezde Qytaıda sın­tetıkalyq zat­tan jasalǵan aýdy qurý kóbeıip ketti. Keıbir brakonerler qurǵan aýdy almaıdy, sol betinde tas­tap ketedi. Qurǵan torǵa qanshama balyq túsip, qyrylady. Shirıdi, kóldiń de, balyqtyń da tabıǵatyn buzady. Kóldiń mańyn las­taý, kúl-qoqysqa aınaldyrý shekten shyqty dese de bolady. Sondaı-aq, keýip qalǵan kól­shikterdi bir-birimen jalǵastyryp, usaq ba­lyqtardy kólge qosý qolǵa alynbaı otyr. Me­lıo­rasııalyq jumystyń toqtaǵanyna da biraz bol­dy. Keńes kezinde melıorasııalaýǵa arnaıy qar­jy bólinetin. Munyń ózi kólde balyqtyń azaıyp ketpeýine birden-bir dáneker. Taǵy bir aıta ketetinimiz, balyq ınspektorlaryn tehnıka, qa­jet­ti qural-jabdyqtarmen qamtamasyz etý óz máninde emes. Qazaq balyq sharýashylyǵy ǵylymı-zertteý ınstıtýtynyń ǵylymı hatshysy Boranbaı Kenjebekov kólge baılanysty keıbir máselelerdi aldymyzǵa tartty. – Kóldiń deńgeıi 2008-2009 jyldary tómen túsken edi. Bıyl klımatqa baılanysty qaıta kóte­rildi. Ájepteýir kóterildi. Biraq, bul ýaqyt­sha ma dep oılaımyz. Sebebi, Qytaıda eki plotına turǵyzyldy, olar Ile ózeniniń bastaýynda tur ǵoı. Quljanyń mańynda sýarmaly eginshilik bar. Qashqarııaǵa qaraı sý jiberedi. Bizdiń elge irgeles Drýjbaǵa da sý jiberedi. Demek, Ile sýy­nyń 40 paıyzy qytaılyqtardyń paıdasynda qalady. Osynyń ózinen keleshekte kóldiń qandaı jaǵdaıda bolýy kóz aldyńa elesteıdi. Eger qytaılyqtar Ileni buǵaýlap, sýdan tarshylyq jasasa, kól ekige bólinip qalýy múmkin. Joǵaryda aıttym, qytaılyqtar sýdyń 40 paıyzyn alyp qoıady. Qazir Ileniń boıymen kólge 11 mlrd. tekshe metr sý kelip tur. Qytaılyqtar neǵurlym sýdy kóbirek paıdalansa, Ileniń bizge jetetin arnasy tómendeı beredi. Azaıǵan sýdyń ornyn toltyratyn ózender bizde joqqa tán. Alataý bókterinen bastaý alatyn Shelek, Sharyn ózenderiniń sýy mardymsyz. Qaıtalap aıtaıyn, qytaılyqtar Ileden jylyna 4 mlrd. tekshe metr sý alýdy kózdep otyr. Onda Ilemen 6 mlrd. tekshe metr ǵana sý kelip, Balqash kóline quıylady. Ondaı jaǵdaıda Qapshaǵaıdyń da hali múshkil tartady. Ileniń de aryny báseńdeıdi, kóldiń tuzdylyǵy kóbeıedi, balyqtyń koregi azaıady. Buryn Taldyqorǵan óńirindegi Tekelide qorǵasyn óndirilgen. Qazir de sol ózen arqyly qal­dyq shlaktar kólge túsedi eken. Ásirese, jaýyn­dy-shashyndy kúnderi kórinis berip qalady. Onyń ózi de kóldiń tabıǵı qalpyn saqtaýǵa keri áser etetini sózsiz. «Balqashtústimet» О́B 1995 jyl­dan beri óndiriste paıdalanǵan sýdy kólge jiber­meıdi. Bertis buǵazynyń túbi tazaryp keledi. Instıtýt ǵalymdary kól túbine shókken rýda­nyń qaldyqtaryn zerttedi. Olardyń topshy­laýynsha, bul qaldyqtardyń sýǵa asa zııany joq. Gazben qosylyp ushqan keıbir zııandy qaldyqtardy kól sýy boıyna sińire bermeıdi, ushyp ketedi. Árıne, aýaǵa taraǵan soń zııany bolady. Balqash kóliniń týmasy Qordahan Túsipbekov kól taǵdyryna alańdaıtyndyǵyn bildirdi. – Men kóldiń óz týmasymyn. Aqóleńniń qum jaǵalaýynda balyqpen oınap óstik. Qasıetti kókshe teńiz asharshylyq jyldary halyqtyń kúnkórisi bolǵan, talaı taǵdyrǵa arasha tústi. Kezinde ata-babalarymyz úkimettiń bergen josparyn oryndaımyz dep búkil ǵumyryn kól ústin­de ótkizdi. Búgingi kúnge eń ózekti másele, balyq sharýashylyǵynyń Aýyl sharýashylyǵy mı­nıstrliginiń qol astyna ketýi. Esh ýaqytta ba­lyq pen qozyny salystyrýǵa bolmaıdy ǵoı. Ne bolmasa balyq pen bıdaıdy salystyrýǵa kelmeıdi. Balyq tabıǵı ósim, uryq shashýy, qysta, jaz­da yńǵaıyna qaraı sýdyń ár jerin mekendeýi, tereńge ketýi, saıazǵa shyǵýy – bári-bári tabıǵı quby­lys. Qazaqstanda shamaly ózen-kólder bar. Tabıǵatty qorǵaý, ózen-kóldi qorǵaý, sol qal­pyn­da ustap qalý, tabıǵı qalpyn buzbaý ońaı sharýa emes. Sondyqtan, balyq sharýashylyǵy óz aldy­na jeke bir mınıstrlik qurýdy qajet etip turǵan sııaqty. Balyq sharýashylyǵynyń iri óndiris oryndaryn menshikteýdiń reti joq. Myna Shashýbaı qo­nysynda iri balyq ónimderin óndiretin kásiporyn boldy. Al osyndaı kásiporyndardy menshikteý durys bolmaǵanyn qazir ýaqyt kórsetip otyr. Ba­lyqshylar qonysy ertede balyqshylar úshin salynǵan. Bul kúnde balyqshylar qonysyn ba­lyqshylardan bólip ákettik. Qonys aýyl sha­rýa­shylyǵynan eshqandaı paıda kórip otyrǵan joq. Eger de balyq ónerkásibi memlekettiń qa­ramaǵynda bolyp, ortaq tabys halyq ıgiligine jarap jatsa, utarymyz kóp. Kezinde osy balyq óndi­risinde tońazytylǵan balyq sonaý Máskeýge deıin jiberildi. Sonyń ózinde halyqtyń jaǵdaıy ja­man bolǵan joq. Qanshama tehnıka satyp alyndy, balyqshylar úshin arnaıy úı, qysqy meken-jaı salyndy. Búgingi kúni jekemenshik qoj­aıyndar balyq ónimderin syrtqa jiberýde. Onyń rahatyn balyqshylar kórmeıdi, halyq kún kórý úshin kólden balyq aýlaıdy, onyń zańsyz jaǵy da bar.

Týrızm salasyndaǵy bir kem dúnıe

Balqash kóliniń mańyn týrıstik ólkege aınaldyrý jóninde birazdan beri áńgime qozǵalyp keledi. Qazir de shetelden dem alýshylar kelip, jaz aıynda kóldiń rahatyn kóredi. Balqashqa arnaıy issaparmen kelgen Elbasy N.Á.Nazarbaev shetelge barýdyń qajeti qansha, mynandaı tabıǵattyń óz syıy – Balqashtyń aına kóli turǵanda dep tıisti oryndarǵa tapsyrma bergen-tin. Osyndaıda eske túsedi, tabıǵat janashyry Mels Eleýsizov Balqashqa jıi keledi. Mákeń áli de kóldiń jaǵdaıy múshkil ekenin aıtady. Balqash Araldyń kebin kımeýi kerek deıdi. Aýyr metaldar kólge túsedi, turǵyndar shomylady, ártúrli aýrýlar taraıdy. – Almatynyń mańynda qaldyq sý jınalatyn (turmysta paıdalanǵan) Sorbulaq kóli bar. Sonaý jyly Jamanqum kóli erneýin buzyp, dalaǵa jaıyldy. Eki kópir isten shyqty, otar-otar qoı ketti. Eger de qoldan jasalǵan Qapshaǵaı kóli bolmaǵanda Balqashqa da quıar edi. Ár jaǵyn oılaýdyń ózi qıyn. Sorbulaqqa jan bitse, Kúrti, Balqash aýdandary halqy túgeldeı sel astynda qalady. Esep boıynsha 50 myń adam sel qurbany bolady. Qazir Sorbulaq kóli erneýine kelip, shópildep tur. Onyń sýyn eptep-eptep dalaǵa ja­ıyp, qyzyl mııa ósirýge bolady, aǵash egýge bolady. Sorbulaqtyń mańynda ósken shópti malǵa emes, qoıanǵa berý kerek. Jyrtqysh ańdardy asyrap, solardyń terisin paıdalanyp, shetelge valıýtaǵa ótkizsek, mańdaıymyzǵa tar kele me? Aıtpaqshy, Qyzyl mııa tamyry shetelde altynmen para-par. Balqash kólin saqtap qalýdyń bir salasy osynda jatyr, – dep edi Mels aǵamyz. Kól máselesi tóńireginde suraǵymyzdy Nurǵazy Nurmuhanbetulyna qoıǵanbyz. – Meniń oıymsha, jeke menshikke berilgen kóldiń jaǵalaýy, kóldiń ústi túgeldeı memleketke qaıtarylýy kerek. Kezinde talapaıǵa túsken iri ǵımarattardy, balabaqshalardy qaıtaryp jatqan joq pa. Sol sekildi halyqtyń qazynasyn ózine qaıtaryp berý kerek. Kóldiń ústin bólip-bólip aldy, oılaryna ne keledi, sony jasap jatyr. Tý­rızm ólkesine qalaı aınaldyramyz? Jaǵa­laý ár­kim­niń menshiginde. Júrgizilip jatqan qury­lysqa baqylaý joq. Al memlekettik turǵydan oılas­tyrsaq, týrızm júıesin Úkimet óz qolyna alýy kerek, sonda halyqtyń qazynasyna qarjy túsedi, bıýd­jet molyǵady. Balyqshy kásipkerler salyq tóleıdi deıdi ǵoı, ol túk emes, kóptegen memleketter týrızmniń arqasynda bıýdjetti qampaıtyp otyr emes pe. Qazaq balyq sharýashylyǵy ǵylymı-zertteý ınstıtýtynyń hatshysy Boranbaı Kenjebekov te týrızm jóninde óz oıymen bólisken-tin. – Balqash kóli jaǵalaýynda týrızmdi damytýda mardymdy eshteńe qolǵa alynǵan joq. Myna Aqjaıdaq jaǵalaýyn tilge tıek etip júrgender bar. Quptaımyz, týrızmge suranyp-aq tur. Biraq, aýyz sý máselesi qalaı sheshiledi. Joly da qıyn. Elektr jelisin tartý kerek. Týrısterdi jaǵalaýǵa jetkizý úshin qazirgi zamannyń jaıly ushqyr tehnıkalary kerek. Sonyń negizin dál búginnen bastap qolǵa almasaq, erteń keshigemiz. – Týrızm máselesi boıynsha bizdiń tarapy­myzdan másele qarastyrylyp jatyr, – dedi Sha­shýbaı qonysynyń turǵyny, memlekettik qyzmettiń ardageri Ámirtaı Jumanbaev. – Buryn­ǵy altyn óndirýshilerdiń emdeý-saýyqtyrý orny bolǵan. Sol emdeý saýyqtyrý, demalý ornyn qaraǵandylyq isker jigitter satyp aldy. Túpki maqsaty kól jaǵasynda demalý, saýyq­tyrý týrızmin jasaý. Qazirdiń ózin­de jón­deý jumystaryn qolǵa aldy. Kelesi jyly qo­naq­tardy qabyldaı bastaıdy. Altyn óndirýshilerdiń mańynda ertede saıajaılar bolǵan. Qaraǵandynyń bir fırmasy osy jerdi satyp alyp, sporttyq dem alý keshenin salýǵa ýáde berip otyr. Tek dem alý emes, týrıstik saıahat jasaýǵa da betburys jasaǵan jón. Sán-saltanaty jarasqan kemeler kezekpen saıahatshylardy kól ústinde qydyrtsa, osy mańnyń shejiresimen tanystyrsa, kemeniń ishinde mádenı sharalar júrgizilse, jarasymdy emes pe. Dúnıe júzinde sırek kezdesetin ǵajaıyp Torańǵy toǵaıyn aralatyp, kórsetýdiń ózi nege turady. Ertede «Balqashtústimet» О́B-niń kól ústine saıahat jasaıtyn arnaıy kemesi boldy. Bir-eki saǵattyń ishinde kóldiń ústin aınalyp, turǵyndardy shattyqqa bóleıtin. Kóldiń tarıhymen tanystyrý, ereksheligin elge jetkizý, kelgenderge tamsana maıyn tamyzyp aıtyp berý, bári-bári týrızmniń enshisine jatady. Qazir burynǵydaı Pıoner lageri joq, sondyqtan balalardyń dem alý, saýyqtyrý oryndaryn ashý eshqandaı kezek kúttirmeıdi dep oılaımyn. Ertedegi Torańǵylyqtaǵy «Tulpar» demalys orny oqýshylardy qabyldap, tynyqtyrǵan-tyn. Meniń oıymsha, týrıstik ólke qysqa da beıimdelýi kerek. Qys aıynda ańǵa shyǵý, shańǵy tebý, muz oıyqtan balyq aýlaý, munyń ózi bir ǵa­nıbet. Jyldyń tórt mezgilinde de týrızm aımaǵy kelýshilerdi qabyldap, qaınap jatýy kerek. Eńbek ardageri óz pikirin osylaısha jetkizdi.

Ekologııa salasyndaǵy bir kem dúnıe

Balqash aımaǵynyń ekologııasy kúkirt qysh­qyly sehy iske qosylǵannan beri biraz jaqsardy. Kú­kirt qyshqyly sehynyń gazdy tolyq paıdalanýy metallýrgııa óndirisiniń qalypty ju­mys jasaýynyń birden-bir kórinisi. Balqash kóli stansasynyń «Qazgıdromet» keshendi labora­torııasy qalanyń tórt baqylaý ornynda atmosferalyq aýa tazalyǵynyń monıtorıngisin júrgizýde. Demek, qorshaǵan ortany qorǵaý gıdromet laboratorııasynyń málimeti boıynsha at­mos­feralyq aýa sapasy jaqsaryp kele jatqanǵa uqsaıdy. Dıoksıd kúkirtiniń shamadan tys jibe­rilýi azaıdy. Alaıda, júıeli júrgizilip otyrǵan saraptama ekologııa salasynda da bir kem dúnıeniń bar eke­nin aıǵaqtaıdy. Tekserý barysynda orynsyz shyǵaryndylar kezdeskeni anyqtaldy. Mem­le­kettik ekologııalyq talaptaryn oryndamaý, qorshaǵan ortany lastaý kózderin tizimdeý jobasy júzege asyrylmaǵan, qolǵa alynbaǵan. Kópshilik jaǵdaıda óndiris prosesine monıtorıng ótkizilmeıdi. Shań tazartý tutqyshtary paıdalanylmaıdy. О́ndiris qaldyqtaryn ruqsatsyz órteý jıi kezdesedi. Atmosferalyq aýany qorǵaýda ekologııalyq talaptar jıi buzylyp otyr. Árıne, munyń kólge de tikeleı áseri bar. Endi bir sát «Qazgıdromet» qorshaǵan ortany qorǵaý laboratorııasynyń monıtorıngine júgineıik. Bir kezde Balqash kóliniń Bertis shyǵanaǵyndaǵy qubyr júıesiniń isten shyǵýyna baılanysty sharýashylyq-turmystyq sýlar tógindileri jiberilgen. Qala kásiporyndary arasynda Balqash jylý elektr ortalyǵy ǵana kólge tógindi quıady. Betondalǵan lotoktyń tozýyna baılanysty jaǵalaýdy sý basyp ketýde. Jer asty sýlaryn baqylaý uńǵymalary orna­tylǵan, biraq jóndeý jumystary júrgizilgen joq. Kóldiń Torańǵylyq jaǵasynda iri qaldyq saq­­taýysh ornalasqan. Ol 1953 jyldan beri jumys jasaıdy. Bul qaldyq saqtaýyshqa óndiris aǵyn­dy­lary jiberiledi. Toǵandardaǵy, qurǵatqysh kanal­dar­daǵy, baqylaý uńǵymalaryndaǵy sýdyń sapalyq quramyna synama jasaǵanda qorshaǵan ortaǵa zııandy aýyr metaldardyń ıondary anyqtalǵan. Sý resýrstaryn qorǵaý júıesinde ekologııalyq zańdylyqtardy, onyń ishinde, aýa qyshqyldanýyn tekseretin avtomatıkalyq quraldyń jumys jasamaýynan zańsyzdyqqa jol berilgen. Osynyń bári aınalyp kelgende Balqash kóli ekologııasyna, qorshaǵan ortany qorǵaýǵa barynsha nazar aýdarýdy qajet etedi. Oralbek JÚNISULY, Qazaqstan Jýrnalıster odaǵynyń múshesi. Qaraǵandy oblysy.