AES-ke qajetti ýran qalaı óndiriledi?

Shıkizatty shaımalaý arqyly alady

Ýran – ıadrolyq otyn óndirisindegi nómiri birinshi metall. Radıoaktıvti hımııa­lyq elementtiń taýyqtyń jumyrtqasyndaı ǵana bólshegi 88 tonna kómirden alynatyn elektr qýatyn bóledi. Biz aıaq basqan «Semizbaı» kenishi 2006 jyldan beri jyl saıyn shamamen 400 tonnadan asa ýran óndirip keledi.

«Tabıǵı ónimdi ón­dirýde jerasty uńǵymalaryn shaımalaý ádisi paıdalanylady. Onyń qorshaǵan ortaǵa áseri de tómen. Alǵash ret ótken ǵasyrdyń alpysynshy jyldary qoldanyldy. Bul qarapaıym ári qaýipsiz tásil úsh kezeńnen turady – burǵylaý, óndirý jáne óńdeý. Kenishte myńnan astam burǵylanǵan uńǵyma bar. Olar eki túrge bólinedi. Eritindilerdi sorǵylaý jáne siltileý úderisinde arnaıy reagentterdi quıatyn uńǵymalar. Ýran kishkentaı molekýla kúıinde jer astyndaǵy mıneraldardyń quramynda bolady. Biz shıkizatty jerdiń astynan qazbas buryn, aldymen arnaıy qubyrlar arqyly geotehnologııalyq polıgondarda jibitip alamyz. Iаǵnı sý eritindisi nemese zaýyttan keletin balama eritindini kúkirt qyshqylymen kúsheıtip, qubyrlar arqyly aıdaý uńǵymasymen jer qoınaýyna jóneltemiz. Onda túrli hımııalyq ádister júredi. Keıin ken ornyndaǵy ýran qatty kúıden suıyq fazaǵa ótken soń, uńǵymalar jer betine tartyp alady. Ári qaraı qubyrlar arqyly óńdeý zaýytyna jetkiziledi», dep túsindirdi «Semizbaı» kenishiniń dırektory Jomart Temenuly.

Kenish 2031 jylǵa deıin jumys isteıdi

Jyl boıy, 24 saǵat úzdiksiz jumys isteıtin kenishtegi qyz­metterdiń barlyǵy derlik avto­mat­tandyrylǵan. Ony baqy­laý úshin kenish polıgonyna jol tarttyq. Kompanııa ókilderi bul mańda ýran óndirý Ońtústik ken oryndaryna qaraǵanda qıy­nyraq deıdi. О́ıt­keni jer­gilikti klımatqa baıla­nys­ty qu­­byrlar jer betinde bir­kelki ornalaspaǵan. Aıshyq­tap aı­tar­lyǵy, ýran jerden shyq­qan soń, onyń ornyn ózge suıyq­­tyqpen toltyrýdyń qajeti bolmaıdy.

«Ár uńǵymanyń tereńdigi – 100-150 metr. Árqaısysynda qansha eritindi quıylǵany, qan­shasy sorylǵany eseptelip, arnaıy dozımetrlerde kór­setiledi. Kóp jaǵdaıda jer astyna quramynda az konsentrasııasy bar qyshqyl eritindileri lıtrine 5-ten 25 gramǵa deıin aıdalady. Qubyrlar jer beti deńgeıinen tómen ornalasady. Sondyqtan jumys qysta da qa­lypty rejimde jal­ǵa­sa­dy. Eritindi aıazda qatyp qal­maıdy. Kenishterdegi ýran óndi­risi 30, 40, 50 jylǵa deıin jal­ǵasýy múmkin. Bul bastapqy kelisimshartqa jáne qordyń kólemine qaraı josparlanady. Bizdiń kenish 2031 jylǵa deıin jumys isteıdi. Ken ornyndaǵy óndiris aıaqtalǵannan keıin min­det­ti túrde qubyrlar joıy­lyp, topyraq tekseriledi. Ádet­te jer shógip, úıindiler qal­maıdy. Lastaný bolmaıdy. Anyq­tal­ǵannyń ózinde topyraǵy taza qabatqa deıin alynyp tastalady. Osylaısha, 3-5 jyldan keıin aýmaq qaıta qalpyna ke­le­di», dedi kenishtiń óndiristik-geologııalyq departamentiniń dırektory Bertan Soı.

Jer astynan shyǵarylǵan ýran desorbatyn avtosısternalarmen Stepnogor qalasyndaǵy taý-ken hımııa kombınatyna jóneltedi. Zaýytta untaqqa aınaldyrý úderisi júredi. Ári qaraı daıyn ónim konteınerlerge salynyp, eksporttalady.

Búginde «Qazatomónerkásip» ýrandy Qytaı, Ońtústik jáne Shyǵys Azııa, Soltústik Amerıka men Eýropa naryǵyna ótkizedi. Byltyrǵy derekti baǵdarlasaq, ulttyq atom holdınginiń satý kólemi 10%-ǵa ósken. Nátıjesinde, 1,4 trln teńge tabys túsken. Taza paıda – 580 mlrd teńge. О́ıtkeni túsim birneshe eldiń kompanııasy men birlesken kásiporyndaryna tıesili. Olardyń arasynda bizdiń ulttyq kompanııanyń úlesi 30-65%-ǵa teń. 2006 jyly «Semizbaı-U» JShS úlesiniń 49 paıyzy qytaılyq «Beijing Sino-Kaz Uranium Resources Investment Company Limited» kompanııasyna berildi. «Qazatomónerkásip» ulttyq atom kompanııasy 51 pa­ıyzyn saqtap qaldy.

San salaǵa serpin beredi 

AES salatyn bolsaq, qajetti shıkizatpen qamtamasyz etýge múmkindigimiz bar dep tujyrýǵa bolady. Energııa kóziniń bul túri parnıktik gaz bólmeıdi, energııa ekologııalyq taza jolmen alynady. Tipti jel ne kún elektr stansalary sekildi aýa raıyna táýeldi bolmaıdy. Ári ǵalymdar AES salý san alýan salaǵa serpin beredi dep otyr.

«Shekaralas memleketterdiń energııa jetkizýshilerine táýel­dilik bar. Bul mem­le­keti­mizdiń energetıkalyq qaýip­siz­digine teris áserin tıgizbeı qoımaıdy. Bizde ýrannyń úlken qory bar. Jyl basynan beri ýran óndirý kólemi shamamen 11 myń tonnaǵa jetti. Onyń ishinde satý kólemi 8 myń tonna boldy. Bul atom energetıkasyn damytýǵa tamasha jaǵdaı jasaıdy. Elektr energııasyna suranystyń artýy jaǵdaıynda, ásirese óner­kásiptik aımaqtarda kómir men gaz kózderine táýeldilik tó­men­deıdi. Sondaı-aq AES salý ǵylym, bilim, áleýmettik salaǵa oń mýltıplıkatıvtik áser ete­di. Joǵary tehnologııalyq, ǵy­lymdy qajetsinetin tehnologııalar men aralas salalardyń jedel damýyna múmkindik beredi. Qurylys kezeńinde de shamamen 7-8 myń jumys orny ashylady. Joǵary bilikti kadrlardy daıarlaý otandyq joǵary oqý oryndary baǵdarlamalarynyń damýyna ákeledi. AES ornalasatyn aýdanda ınfraqurylym damıdy. Jol, mektep, aýrýhana jáne turǵyn úı sekildi nysandar qurylysy júredi. Demek atom elektr stansasy turaqty jáne senimdi energııamen jabdyqtaýdy qamtamasyz etedi. Bul eldiń energetıkalyq ınfraqurylymyn aıtarlyqtaı nyǵaıtady», deıdi Energetıka mınıstrligi «Iаdrolyq fızıka ınstıtýtynyń» Aqsaı fılıa­ly radıasııalyq qaýipsizdik tobynyń ınjeneri Aıbar Omarov.

Bul pikirmen kelispeıtin ekobelsendiler de bar. Tabıǵat janashyry Svetlana Mogılıýk atom stansasy qalypty jumys istese de, qaýipti nýklıd, atomnyń bir túri – trıtıı aýaǵa bólinedi degen kózqarasyn jetkizdi.

«Almaty oblysyndaǵy Úlken aýylynda qoǵamdyq talqyda atom energııasynyń zııany joq ekenin aıtyp, qurylys óńirge paıdaly bolady degen málimdemelerdi ǵana estidik. Tájirıbeli ekolog retinde atom stansasynyń qaýpi joǵary bolatynyn bilemin. Áýeli apattyń yqtımaldylyǵyna nazar salý qajet. AES-ten bólek elektr qýatyn alatyn balamaly múmkindikterdi qarastyrý qajet. Olar áldeqaıda qaýipsiz bolady», deıdi ekolog.

Jahan qaıda bet aldy?

Álemde 730 mıllıonǵa jýyq adam elektr qýatyna qol jetkize almaı otyr. Tapshylyq Afrıka men Azııada qatty baıqalady. Eýropada da suranys artyp ke­ledi. Ár el máseleniń túıinin ózin­she tarqatyp jatyr. Biri jel, kún sııaqty jańǵyrmaly energııa kózderinen óndirýdi qolǵa alsa, endi biri atom elektr stansalaryna bet burǵan.

Qazir jer betinde 58 atom reaktorynyń qurylysy júrip jatyr. 2030 jylǵa qaraı opera­sııalyq reaktorlar sany 437-den 470-ke deıin artady. 2040 jyly 532-ge jetedi. Al bizde byltyr qańtar aıynda elektr energııasynyń tapshylyǵy 4,2 mln kVt/saǵat, aqpanda 23,3 mln kVt/saǵat boldy. 2022 jyly tapshylyq 8 aı boıy baıqaldy. Problema ońtústik óńirde óte ózekti. Másele ázirge basqa aı­maq­tardan keletin elektr qýaty esebinen jáne kórshi Reseı­den satyp alý arqyly ótelip otyr.

Energetıka mınıstrligi 2030 jylǵa qaraı elimizde elektr ener­gııasy tapshylyǵy ulǵaıa túsýi múmkin dep málimdedi. Qazir 220 elektr stansasy jumys istep tur. Onyń 144-i jań­ǵyr­ma­ly energııa kózderinde. Stan­sa­lar­da­ǵy jabdyqtardyń 56%-y ortasha tozý deńgeıinde.

Aıta keteıik, byltyr BUU-nyń Klımattyń ózgerýi jónin­­degi «COP 28» konferensııa­syn­da AQSh pen Fransııa sııaqty eń iri atom derjavalaryn qos­qan­da 20 memleket 2050 jylǵa qaraı atom energııasynyń qýa­tyn úsh ese arttyrý týraly dek­­larasııaǵa qol qoıdy. 2022 jyly Eýro­parlament klımatty jaq­sar­tý jáne dekarbonızasııa maqsattaryna jetý úshin atom energııasyn «jasyl» energııa tak­sonomııasyna qosýdy jaqtap daýys berdi.

Eske salaıyq, elimizdegi AES salý máselesine qatysty jarııa talqylaýlar áli de jalǵasady. Túbegeıli sheshim osy jyldyń kúzinde jalpyulttyq referendým aıasynda shyǵarylady.