Akademıkterdiń sany emes, sapasy mańyzdy

Sońǵy ýaqyttary eli­mizdiń ǵylym salasynda jasalyp jatqan jú­ıeli reformalar nátıjeli bet­burystarǵa jol ashady degen senim mol. Jańa júıeniń negizgi elementi – memlekettik mártebe berilgen, Qazaqstan Prezıdenti janyndaǵy Ulttyq ǵylym akademııasyn qurý ıdeıasy boldy. Ja­qynda qabyldan­ǵan «Ǵylym jáne tehnologııa­lyq saıasat týraly» zańǵa sáı­kes ­ol eldegi jalǵyz jo­ǵary ǵyly­mı uıym atanǵany má­lim. Alqa­ly jıyndy ashqan Prezıdent janyndaǵy «Qazaqstan Res­pýblıkasynyń Ulttyq ǵy­lym akademııasy» KeAQ basqar­ma pre­zıdenti Aqylbek Kúrish­baev uıym­nyń joǵary márte­be­si ǵylymı qaýymdastyqqa úl­­ken jaýapkershilik júkteıti­nin, qa­zirgi álemde órkendeý men la­ıyq­ty básekelesý úshin ǵylym prag­matıkalyq jáne nátıjeli bo­lýy kerektigin atap ótti.

– Memleket basshysy ǵylym ekonomıkany jańǵyrtýdyń al­dyńǵy qatarynda turýy, elge qyz­met etýi jáne qoǵamnyń kún­delikti ómirine paıda ákelýge tıis ekendigin atap kórsetti. Sol sebepten, bizdiń mıssııamyz – elimizdiń jetekshi ǵalymdaryn biriktiretin avtonomdy, táýelsiz jáne dástúrli bıýrokratııa­lyq vertıkaldan tys, memleket­tik saıasat pen ekonomıkanyń neǵur­lym ózekti máselelerin sheshýge úles qosa alatyn otandyq ǵylymnyń damýyn qamtamasyz etetin ǵylymı uıym qurý edi. Memlekettik akademııanyń erek­sheligi – ol akademık ataǵy «man­sap tájin» bildiretin nemese zeınetke shyǵýdyń jaı­ly orny retinde qarastyry­lyp kelgen erekshe mártebeli uıym bolmaıdy. Biz onyń qura­myna qoǵam qaıratkerlerin, saıa­satkerlerdi, memlekettik qyz­metkerlerdi nemese tabys­ty kásipkerlerdi almaımyz. Biz­diń mindetimiz – ǵylymnyń tek belsendi kóshbasshylaryn, naǵyz ǵalymdardy, onyń ishinde daryndy jastardy birik­tirý. Olardyń elimizge eleýli paıda áke­lýine múmkindik jasaýdy kózdeımiz. Qol­danystaǵy zań­da kórsetilgendeı, akademık ataný – tek konkýrs negizinde saılaý arqyly júzege asyrylady. Qazaqstan Respýblıkasy Prezıdenti janyndaǵy Ulttyq ǵylym akademııasynyń tolyq múshesi ataǵyn ıelenýdiń bas­qasha joly zańda joq. Osy rette, akademııanyń naqty músheleri­niń sandyq quramy kóp bol­maıtynyn atap ótkim keledi. Ádil saılaý negizinde elimizdiń eń laıyqty, eń dańqty ǵalymdary ǵana akademık bolýy ke­rek. Biz akademıkter qataryn jasandy «ósi­rýge» tıisti emespiz. Tip­ti damyǵan ozyq elder­diń ózinde ǵylymı áleýeti joǵary bolýyna qaramastan, ulttyq akademııalardyń tolyq músheleriniń sany shek­teýli. Eger de biz, álemde aka­demıkter sany boıynsha birin­shi orynǵa shyqsaq ta, budan ǵy­ly­mymyz órkendep ketpeı­di. Ult­tyq ǵylym akademııasy­nyń qoǵamdaǵy burynǵy dań­qy men bedelin qaıtarýǵa arnal­ǵan aýqymy zor ıgi isterdiń bas­taýynda turmyz. Árıne, atqa­ry­latyn jumys óte kóp, bi­raq bul ǵylymnyń búkil júıe­sin progrestiń naqty «qozǵalt­qyshyna» jáne eldiń damý faktoryna baǵyttaıtyn óte qyzyqty ári alǵysy mol jumys bolmaq, – dedi Aqylbek Kúrishbaev.

Akademııanyń jańa múshe­lerin saılaý birneshe saty boıynsha júzege asqan. Eń aldymen, qoldanystaǵy zańnyń aıasynda El Úkimetiniń sheshimine sáıkes qurylǵan ótpeli Tóralqa úsh aka­demıkti saılady.

Budan ári Ǵylym jáne jo­ǵary bilim mınıstrligi bekit­ken akademıkterdi ­saılaý qaǵı­dalaryna sáıkes, eldiń ǵyly­mı uıymdary men joǵary oqý oryn­dary usynǵan úmitkerler arasynan úsh kezeńdik saılaý ótkizilgen. Aldy­men usynyl­ǵan qujattardyń tolyq­ty­ǵy jáne úmitkerlerdiń belgilen­gen krıterııler men talaptar­ǵa sáıkestigi tekserilip, saraptama komıssııasy árbir jiberilgen úmitkerdiń sapalyq jáne san­dyq kórsetkishteri boıynsha qo­ry­tyndy jasaǵan. Úshinshi ke­zeńde Ǵylym akademııasynyń Tóralqasy árbir úmit­ker baǵ­dar­lamasynyń ózektiligin, jańa­shyldyq deńgeıin, tıimdiligin, ny­sanaly kórsetkishterge qol jet­kizýi men onyń resýrstyq qam­tamasyz etilýin tyńdasa kerek.

Saraptama nátıjeleri bo­ıyn­sha eń kóp upaı jınaǵan, baǵdarlamany qorǵaý nátıje­leri eń joǵary baǵalaý kór­set­kishine ıe bolǵan jáne akade­mık­terdiń jalpy jınalysyna qatysýshylar­dyń jasyryn daýys berýi arqyly jalpy sanynyń keminde úshten ekisi daýys bergen úmitkerler ǵana akademık bolyp saılandy.

Sonymen joǵaryda atap ót­ke­nimiz­deı, Úkimet sheshimine sáıkes qurylǵan ótpeli Tóralqa saılaǵan úsh akademık­ti qosa alǵanda 9 birdeı ǵalymǵa Pre­zı­dent janyndaǵy UǴA akademı­gi tósbelgisi ­tabystaldy.

Ǵylym jáne joǵary bilim mı­nıstri Saıasat Nurbek jı­nal­ǵandarǵa beı­ne­quttyqtaý joldap, ǵalymdarǵa akademık­ ata­­ǵyn rastaıtyn kýálik pen arna­ıy tósbelgini vıse-mınıstr Darhan Ahmed-Zakı tabys etti. Mınıstrdiń beı­ne­quttyqta­ýyn­da akademııaǵa aıryqsha ­már­tebe berilýi el tarıhyndaǵy óte ma­ńyzdy betburys ekendigi, otandyq ǵa­lym­dardyń ǵylymı zertteýleri men óner­tabys­tary memleket ıgiligine aınalýy qajettigi aıtylǵan. Mınıstr 2023-2025 jyldary aralyǵyn­da ǵylym­dy qarjylandyrý kólemi edáýir ulǵaı­ǵanyn, ǵylymdy damytý eń aldymen ǵalym­dardy qoldaýdan bastalatynyn, ásire­se, ǵalymdardy áleýmettik qol­da­ýǵa aıryqsha nazar aýdarylaty­nyn málimdedi.

Prezıdent janyndaǵy UǴA aka­de­mıgi tósbelgisi Qazaqstan Pre­zı­denti janyndaǵy Ulttyq qu­­ryltaı, Ǵylym jáne teh­­no­­­logııalar jónindegi ult­tyq keńes múshesi Aqylbek Kúrish­baev­­­qa, Prezıdent janyn­da­ǵy Ǵylym jáne tehnologııa­lar jónindegi ulttyq ke­ńestiń mú­shesi, Qazaqstan Respýblıka­sy Prezıdenti janyndaǵy Ult­tyq quryl­taı múshesi, Ǵylym jáne tehnologııa­lar jónindegi ulttyq keńes múshesi, Qazaq­­­stan Respýblıkasynyń Ǵylym jáne teh­­nıka salasyndaǵy mem­lekettik syı­lyq­tyń laýreaty Asqar Jumadildaev­qa, ­Ult­tyq ǵylym akademııasynyń aka­­­de­­­mı­gi, ­medısına ǵylymdary­nyń ­dok­­to­­ry, professor, «Ult­tyq neırohırýr­gııa orta­lyǵy» bas­qarma tóraǵasy, ­Ál-­Fa­ra­bı atyndaǵy ǵylym jáne teh­nıka salasyndaǵy memlekettik syı­lyqtyń ­laý­reaty Serik Aqsho­laqovqa tabys­taldy.

О́tpeli Tóralqa saılaǵan osy úsh aka­demıkten bólek jo­ǵa­ry qurmetke ıe bolǵan 6 ǵa­lym akademık atandy. Olar­dyń sa­­pynda Ulttyq ǵylym aka­de­mııa­synyń akademıgi, medısı­na ǵy­lymdarynyń doktory, professor, «Persona» ha­lyqara­lyq klınıkalyq reprodýktolo­gııa ortalyǵynyń basshysy Vıache­slav Lokshın, Ult­tyq ǵy­­lym aka­demııasynyń aka­demıgi, fızıka-matematıka ǵy­lymdary­nyń doktory, Ál-Farabı atyndaǵy Qazaq ulttyq ýnı­versıtetiniń professory, Ǵy­lym jáne tehnıka salasyndaǵy mem­lekettik syı­lyqtyń laýreaty Tilekqa­byl Ramaza­­nov, Ult­tyq ǵylym ­aka­demııasynyń akade­­­­mıgi, bıologııa ǵylymdarynyń ­kan­dı­­da­ty, professor, «О́simdikter bıolo­­­gııa­­sy jáne bıotehnologııasy ıns­tı­tý­ty» Molekýlalyq ge­ne­­­tıka zertha­na­sy­nyń meńge­rý­shisi Erlan Turys­pekov, Ult­tyq ǵylym akademııasynyń ­aka­­demıgi, jas ǵalym, fızıka-matema­tıka ǵylymdarynyń kandıdaty, professor, Energetıka mınıstrliginiń «Iаdro­lyq fızıka ınstıtýty» Astana fılıa­ly­nyń dırektory Maksım Zdoroves, Ult­tyq ǵylym akademııasynyń aka­demıgi, ­jas ǵalym, PhD, Na­zar­­baev ýnıver­sı­­te­ti­niń profes­sory Suraǵan Dórbet­han, ­Ult­tyq ǵylym akademııasynyń aka­­de­­mıgi, PhD, Nazarbaev ýnı­ver­­sıteti­niń ­v­ıse-prezıdenti Darhan Bilálov bar.

Aıryqsha qurmetke ıe bol­ǵan ǵa­lymdar – ǵylymnyń ár sala­synda eleý­li tabysqa jetken jandar. Is-sharaǵa qatysqan Almaty qalasy ákiminiń orynbasary Azamat Qaldybekov el ǵylymy men mádenıetiniń orta­lyǵy sanalatyn Almaty óner­tabys ıelerine qashanda ­qol­daý kórsetetinin aıtyp, qala basshy­sy­nyń quttyqtaý hatyn oqyp berdi.

Erbolat Dosaev quttyq­ta­ýynda Almaty qalasynyń el­degi ǵylym men bilim­niń negizgi ortalyǵy ekendigin eske salyp, akademııanyń maqsattary qala damýynyń negizgi baǵdar­lamalarymen tyǵyz baılanys­ty ekenin basa aıtty. Ol jańa akademıkterdi laıyqty ataq­tarymen quttyqtap, ǵalym­dar­dyń otandyq ǵylymnyń damýyna aıtarlyqtaı úles qosqandyǵyn atap ótken.

«Bizdiń aldymyzǵa qoıyl­ǵan úlken talap bar. Otandyq ǵy­lym talaı jyl daǵdarysqa ushy­rady, arada úlken irkilis bol­dy. Munyń ornyn toltyrý úshin úlken jumystar jasalýy ke­rek. Ǵylymǵa nazar aýdarý­dyń ózindik ındeksteri bar. Keı­bir kórsetkishter boıynsha álem­dik ortasha deńgeıden de túsip ketken kez bolǵan. Soǵan qaramas­tan sońǵy jyldary qaıta eńse tik­tep kelemiz. Ǵylymı jobalar­ǵa aýqymdy qarjy bóline bas­ta­dy. Eger ǵylymǵa taza kóńilmen kelseńiz, laıyqty ıdeıańyz bolsa, talaptansańyz jol ashyq. Muny ǵylymǵa den qoıǵysy ke­letin jastar bilýge tıis. Ǵylym­ǵa aıaq basatyn sát naq osy kez. Sebebi bizde ǵalymdar kóp emes. Iýnesko-­nyń kór­setkishi bo­ıynsha, elimizde mıllıon adam­ǵa shaqqanda 600 ǵalymnan ǵana keledi. Alaıda álem­dik or­ta­sha kórsetkish mıllıon adam­ǵa shaqqanda 1 300 ǵa­lym. De­mek qazir jastar úshin múm­kin­dik mol», deıdi Pre­zıdent ja­nyn­daǵy Ulttyq ǵy­lym aka­de­mııasynyń akademıgi atan­ǵan ma­tematık-ǵalym Suraǵan Dórbethan.

Ulttyq ǵylym akademııasy­nyń aka­de­mıkterin konkýrstyq saı­laýdyń ke­lesi kezeńi aldaǵy aılarda ótkizý jos­par­lanǵan. Onyń qorytyndysyna sáı­kes ǵylymnyń barlyq negizgi baǵyt­y boıynsha akademıkter qu­ramy qalyp­tasatyny aıtyldy.

Is-shara aıasynda Prezıdent janyn­daǵy Ulttyq ǵylym aka­demııasynyń Jas ǵalymdar keńe­siniń keńeıtilgen otyrysy ótti. Keńes tóraǵasy Maqsat Jabaǵın keńes­tiń alty aılyq jumysy týraly esep berip, jas ǵalymdar tarapynan usynys-tilekter aıtyldy.