ISLAM KONFERENSIIаSY UIYMY: MINDETTER MEN MÚMKINDIKTER

2010 jyldyń 18-20 mamyrynda Eýropadaǵy qaýipsizdik jáne yntymaqtastyq uıymynyń Is basyndaǵy tóraǵasy, Qazaqstan Respýblıkasynyń Memlekettik hatshysy – Syrtqy ister mınıstri Qanat Saýdabaev bastaǵan delegasııa Tájikstanda ótken Islam Konferensııasy Uıymynyń (IKU) Syrtqy ister mınıstrleri keńesiniń 37-sessııasyna qatysyp qaıtqan bolatyn. Delegasııa quramynda EQYU-nyń Is basyndaǵy tóraǵasynyń musylmandardy shettetý jáne kemsitýmen kúres jónindegi jeke ýákili, QR Parlamenti Senatynyń Halyqaralyq qatynastar, qorǵanys jáne qaýipsizdik komıtetiniń hatshysy Ádil Ahmetov te bolǵan. Tómende senatordyń Islam Konferensııasy Uıymy týraly maqalasyn oqyrman nazaryna usynyp otyrmyz. Aldaǵy kezde Qazaqstan tóraǵalyq etpekshi bolyp otyrǵan Islam Konferen­sııa­sy Uıymy – Azııa, Afrıka, Eýropa jáne Oń­tústik Ame­rıka qurlyq­ta­rynyń úlken geografııalyq aımaqtaryn meken­deı­tin, halyqtarynyń jalpy sany 1,5 mıllıardty quraıtyn 57 mem­lekettiń (onyń syr­tyn­da bes ba­qylaýshy el men bes ha­lyq­aralyq uıym bar) basyn birik­tirip otyrǵan úlken halyqaralyq forým. Uıymǵa múshe elder Jer sharynyń altydan bir (32,4 mln. sharshy km.) bóligin ıemdenedi jáne olardyń ishki jalpy óniminiń kólemi 2009 jyly 7,5 trln. AQSh dollaryna teńeldi. Bul kórsetkish boıynsha búgin olar alpaýyt Qytaıdan sál ǵana artta tur. Qazir atalmysh Uıymǵa múshe 45 eldiń (12 kedeı eldi qospaǵanda) jıyntyq altyn-valıýta qory 981 mlrd. AQSh dollaryn qurap otyr. Olardyń tabıǵı resýrstary da óte baı. Bul kórsetkish boıynsha Uıym­ǵa múshe elder qazir álemdik jer baılyǵynyń 65 paıyzyna qojalyq etip, shıkizattyń 45 paıyzyn óndiredi. Qazirgi kezde iriligi jaǵynan Birikken Ulttar Uıymynan keıingi ekinshi oryndy ıemdenetin Islam Konferensııasy Uıymy 1969 jyly qurylǵan bolatyn. Biraq o basta atalmysh uıym Búkilálemdik ıslam konferensııasy (1926 j.) degen atpen qurylyp, keıin Islam konferensııasy forýmy jáne “Álemdik ıslam konferensııasy” degen ataýlardy da ıelengen. 1969 jyldan bermen qaraı Islam Konferensııasy Uıymy ózine múshe elderdiń saıası prob­le­malarymen qatar olardyń áleý­met­tik-ekonomıkalyq, ǵylymı-teh­nı­kalyq jáne mádenı salalaryna qa­tysty túıindi máselelerdi sheshý­men únemi aınalysyp keledi. Uıym­nyń ustanǵan negizgi maqsaty – musylman elderiniń ózara qa­rym-qatynastaryn tereńdete túsip, olardyń ortaq tabıǵı jáne adamı baılyqtarynyń sol elderdiń óz múddelerine tıimdi qyzmet etýine jáne turaqty damýyna oń yqpal jasaý jáne olardyń ál-aýqat­ta­rynyń artýyn qamtamasyz etý. Uıymnyń bas hatshylyǵy Saýd Arabııasynyń Jıdda qalasynda ornalasqan. Uıymnyń jarǵysy boıynsha Bas hatshyny bes jyl­dyq merzimge Uıymǵa múshe elder­diń birinen Syrtqy ister mınıstr­le­riniń keńesi saılaıdy. Qazirgi Bas hatshy Ekmeleddın Ihsanoglý myrza bul laýazymǵa 2005 jyldyń birinshi qańtarynda bekitilgen bolatyn. 2008 jyly ótken Uıym­nyń on birinshi sammıti E.Ih­sa­no­glý­dyń bul mandatyn taǵy bir ke­zeńge uzartty. Bas hatshy 2007 jyly Qazaqstanǵa jasaǵan resmı sapary kezinde Prezıdent Nazar­baevpen kezdesip, bizdiń elde “Or­talyq Azııadaǵy ıslam órkenıeti” degen taqyryptyń aıasynda ótken halyqaralyq konferensııaǵa qa­tys­qan bolatyn. E.Ihsanoglý Qa­zaqstan men Islam Konferen­sııa­sy Uıymynyń arasyndaǵy qarym-qatynastyń keńeıe túsýine únemi at­salysyp keledi. Ol Qazaq­stan­nyń 2011 jyly atalmysh Uıymǵa tóraǵalyq etýine baılanysty kóte­rilgen usynysty da birden qol­daǵan. Zaıyrly memleket retinde Qa­zaq­stan búgin ıslam órkenıetiniń ajyramas bir bóligi bolyp taby­lady. Halqynyń sany jaǵynan álemde 62-shi orynda turǵan Qa­zaqstan musylman áleminde 23-shi oryndy ıelense, jer kólemi jaǵy­nan olardyń arasynda birinshi oryn­da. Sosyn eli­miz tarıhynyń mu­sylman álemimen ǵasyrlar boıy sa­baqtas jáne halqy­myzdyń rýha­nı má­denıetiniń ıslam órkenıeti­men ejel­den tamyrlas ekeni eshbir daý týǵyz­baıtyn shyndyq. 1995 jyl­dan beri IQU-ǵa múshe mem­leket retinde Qa­zaq­stan bul Uıym­nyń at­qaryp kele jatqan is-shara­laryna belsene aralasyp, onyń álem qaýym­dastyǵy aldyn­da­ǵy bedeliniń ósýi men ıslam álemi­niń aby­roıly forýmy retinde bu­dan by­laı da nyǵaıa berýi­ne atsa­lysyp ke­ledi. Endeshe, 2011 jyly osy be­deldi uıymǵa bas­shylyqtyń Qazaq­stanǵa ótýiniń jer júzindegi musyl­man qaýymdastyǵy tarapy­nan bizdiń elge degen úlken senimi men qoldaýy dep qabyldaǵan jón. Mán bermeýge bolmaıtyn taǵy bir faktor mynaý. Búgingi tańda Qazaqstan – tek Azııa memleket­teri­niń ǵana emes, sonymen qatar TMD, sol sııaqty kúlli musylman elderiniń arasynan Eýropadaǵy qaýipsizdik jáne yntymaqtastyq uıymynyń tóraǵalyǵyna taǵaıyn­dal­ǵan birinshi memleket. Al bul sheshimdi eń áýeli musylman mem­le­ketteri maqtanysh sezimmen qabyl­dady. Olaı bolatyn jóni de bar. Sebebi Eýropadaǵy qaýipsizdik jáne yntymaqtastyq uıymynyń maqsat-múddeleri men Islam Konferen­sııasy Uıymynyń basty nysana­lary, keıbir erekshelikterine qa­ramastan, bir arnaǵa toǵysyp jata­dy. О́ıtkeni eki uıymnyń da kóz­degeni – álemdegi qaýipsizdik pen halyqtar arasyndaǵy yntymaqtas­tyq, ekonomıkalyq-ekologııalyq qaterlerdi tizgindeý, adam quqyǵyn saqtaý jáne ksenofobııamen kúres júrgizý. Mine, osy turǵydan alyp qaraǵanda, qazir Qazaqstannyń atalmysh halyqaralyq eki úlken uıymnyń arasyn jaqyndata ala­tyn múmkindiginiń mol ekenin Ba­tys ta, Shyǵys ta óte jaqsy túsi­nip otyr. Osy oraıda Elbasy Nursultan Nazarbaevtyń ústimizdegi jyly Re­seıdiń “Izvestııa” gazetinde jarııa­lanǵan maqalalarynyń birinde kóter­gen syndarly bastamalary oıǵa oralady. Onda Prezıdent Qa­zaq­stannyń halyqaralyq arenada­ǵy róliniń aldymyzdaǵy jyldary ulǵaıa túsetinin, atap aıtqanda, biz­diń eldiń birneshe abyroıly halyq­aralyq uıymdarǵa basshylyq eteti­nin tilge tıek ete kelip, elimizdiń osy múmkindikteri men áleýetin EQYU men ózge de halyqaralyq uıymdar utymdy paıdalansa, olar­dyń abyroıy burynǵydan da arta túsetinin málimdegen bolatyn. Aıtsa aıtqandaı-aq, Qazaqstannyń EQYU tóraǵalyǵynan alǵan táji­rı­besiniń kelesi jyly elimizdiń Islam Konferensııasy Uıymyna nemese Shanhaı yntymaqtastyq uıy­myna, nemese Azııadaǵy ózara is-qımyl jáne senim sharalary ke­ńesine, ııa bolmasa EýrAzEQ neme­se TÚRKSOI-ǵa tóraǵalyq etken kezde úlken eýrazııalyq aımaqtaǵy qaýipsizdikten bastap, álemdik saıası, ekonomıkalyq, ekologııa­lyq, energetıkalyq nemese azyq-túlik salasyndaǵy qaýipsizdiktiń túıindi máselelerin sheshýde úlken sebi tıip, paıdaǵa asatynyna shúbá keltirýge bolmaıdy. Osy tusta jáne bir eleýli saıası faktordy atap aıtsaq, artyq bola qoımas degen oıdamyz. Ol – eli­miz­diń qazirgi musylman álemimen ornatyp jatqan qarym-qatynas­tarynyń bıik belesterge kóterilip kele jatqandyǵy. Bul úrdis elimiz­diń bolashaq múddelerine de, ishki-syrtqy saıasatyna da tolyq saı keledi. Osy turǵydan qaraǵanda, elimizge Islam damý banki tara­py­nan qarjylandyryp, osyǵan deıin iske asyrylǵan jáne alda da iske asyrylatyn iri-iri ınvestısııalyq jobalardyń qanshalyqty mańyzdy ekeni aıtpasa da túsinikti. Sonymen qatar Qazaqstannyń búgingi tańda Islam Konferensııasy Uıymynyń tolyqqandy múshesi dárejesine kóterilýi de joǵaryda atalǵan oń úrdistiń taǵy bir belgisi. О́ıtkeni jaqynda ǵana Tájikstanda ótken atalmysh Uıymnyń Syrtqy ister mınıstrleri keńesiniń kezekti ses­sııasynda Qazaqstannyń Memleket­tik hatshysy – Syrtqy ister mı­nıstri Qanat Saýdabaevtyń Islam Konferensııasy Uıymynyń jar­ǵy­syna búkil musylman álemi ókil­deriniń aldynda qol qoıdy. Sosyn Qazaqstan delegasııasynyń jetek­shisi atalmysh Keńeste tek Qazaq­stan Úkimetiniń múshesi ǵana emes, Eýropadaǵy qaýipsizdik jáne yn­tymaqtastyq uıymnyń qazirgi Is basyndaǵy tóraǵasy retinde eki úlken halyqaralyq forýmdy bir-birine jaqyndata túsetin mámile­gershilik qyzmetti de qosa atqardy. Qazaqstan qazir Islam Kon­fe­rensııasy Uıymynyń basty ıns­tı­týttarynyń jumysyna, atap aıt­qanda, IKU-ǵa múshe elder kósh­bas­shylarynyń tikeleı qatysýymen ár úsh jylda bir ret ótip turatyn Islam Sammıtine, Syrtqy ister mınıstrleriniń jyl saıyn ótetin keńesterine, Turaqty Keńes oty­rys­taryna qatysyp keledi. Onyń oń nátıjeleri de joq emes. Máse­len, 2008 jyly Qazaqstannyń IKU-ǵa múshe eldermen almasqan taýar aınalymynyń kólemi 10 mlrd. AQSh dollarynan asyp tústi. (eksport – 8,7 mlrd. doll., ımport 2,6 mlrd. doll.). Bul kórsetkish, árıne, az da emes, kóp te emes. Al eger Qazaqstan men IKU-ǵa múshe elderdiń ekonomıkalyq áleýet­te­riniń barlyq múmkindikterin tolyq jumyldyryp, jan-jaqty iske qos­qan jaǵdaıda, bul úrdistiń eki jaq­tyń ekonomıkalyq damý qarqyny men halyq turmysyna tıgizetin ońtaıly áseriniń qanshalyqty zor bolatynyn elestetý onsha qıynǵa soqpasa kerek. Bulaı topshylaýdyń negizi de joq emes. Máselen, Islam Konferensııasy Uıymynyń kele­shek­ke baǵyttalǵan 10 jyldyq baǵ­darlamasy boıynsha Uıymǵa múshe elderdiń ishki ózara saýdasynyń deńgeıin qazirgi 16 paıyzdan 20 paıyzǵa deıin kóterý kózdelip otyr. Mine, dál osy turǵydan kele­tin bolsaq, Qazaqstannyń 2011 jyly iske asyrmaqshy bolyp otyrǵan bastamasynyń maqsaty Astanada jetinshi Álemdik ekono­mıkalyq ıslam forýmyn ótkizip, ony musylman elderi úkimet bas­shylary men memleket organdary jetekshileriniń jáne áıgili eko­nomıster men musylman áleminiń isker toptarynyń únqatysý ala­ńyna aınaldyrý bolyp tabylady. О́ıtkeni 21 ǵasyrda sapaly aqpa­rat­qa qol jetkizý ekonomıkanyń qaı salasynda bolsyn tabysqa jetýdiń eń tıimdi kiltine aınalyp otyr. Cosyn Qazaqstannyń bul bas­tamasynyń Birikken Ulttar Uıy­mynyń 2010 jyldy “Máde­nıet­ter jaqyndastyǵynyń halyq­aralyq jyly” dep ataý jóninde qabyl­da­ǵan arnaıy sheshimimen de ádemi úılesim taýyp turǵanyn elemeı ketý múmkin emes. Sóz sońynda Islam Konferen­sııasy Uıymynyń 2005 jyly Mekke qalasynda ótken kezekten tys Sammıtinde qabyldanǵan Uıym­nyń on jyldyq baǵdar­la­masynyń da mániniń óte zor ekenin atap ótken jón sııaqty. О́ıtkeni Uıymǵa múshe elderdiń demokra­tııa­lyq jolmen damýyna aýadaı qajet kópnysanaly bul baǵdarlamanyń naqty iske asýyna Qazaqstan da tikeleı aralasyp, atsalysatynyn esten shyǵarmaǵan jón. Ádil AHMETOV, Qazaqstannyń eńbek sińirgen qaıratkeri, senator.