Qarashúńgilden bastalǵan munaı qaınary

Ken oryndarynda qansha munaı bar?

Mine, sodan beri qazaqtyń keń jazıraly dalasyndaǵy tabıǵı baılyqty óndirý áste toqtaǵan emes. Qazir elimizdiń ár óńirinde munaı óndirip jatqan 289 ken orny bar. Bul ken oryndarynan alynatyn munaıdyń qory 4,38 mlrd tonnaǵa baǵalanyp otyr. Munaı qorynyń basym bóligi batys óńirlerdegi ken oryn­darynyń qoınaýynda jatyr.

Álemdik naryqta barrelmen baǵa­lanǵan quny san qubylatyn «qara altynnyń» basym bóligi Atyraý oblysy­nyń aýmaǵyndaǵy ken oryndarynan óndirilip kele­di. Qazir bul óńirdegi «Teńiz», «Qa­shaǵan» sekildi iri ken orynda­ry shetel ınvestorlarymen bir­ge ıgeri­lip jatyr. Atyraý oblysyn­daǵy osyn­daı jáne ózge de ken oryndarynan óndiriletin 3,2 mlrd tonna «qara altyn» qory bar. Bul elimizde óndirilýge tıis munaı qorynyń 73 paıyzyn quraıdy.

Budan keıingi kómirsýtekti shıki­zattyń mol qory munaıly túbek atanǵan Mańǵystaý obly­syn­daǵy ken oryndarynda bar­lan­ǵan. Mundaǵy munaıdyń qory – 0,56 mlrd tonna. Aqtóbe obly­synda 0,36 mlrd, Qyzylorda óńi­rinde 0,12 mlrd tonna «qara al­tyn» bar dep esepteledi. Ba­tys Qazaq­stan oblysynyń ken oryn­da­rynan alynatyn «qara altynnyń» qory 0,09 mlrd tonnany qurap otyr. Elimizdiń ózge óńirlerindegi tabıǵı baılyqtyń úlesi – 0,05 mlrd tonna.

«QazMunaıGaz» AQ baspasóz qyzme­tiniń málimetinshe, bıyl 6 aıda munaı jáne gaz kondensatyn óndirý kólemi 1,1 paıyzǵa artyp, 11 mln 989 myń tonnaǵa jetti. Alaıda «Teńiz» ken ornynda munaı óndirý 3,7 paıyzǵa azaıyp, 2 mln 872 myń tonnamen shektelgen. Bul – táýligine 126 myń barrel. Atalǵan ke­nishte ilespe gaz óndirý kóle­mi 4,2 paıyzǵa tó­men­dep, 1 mlrd 587 mln tekshe metr­di qurady. Ken ornyndaǵy kórset­kishterdiń tómendeýi osy jyldyń mamyr aıynda shıki gaz aıdaý nysandaryndaǵy kúrdeli jóndeý júrgizýge baılanysty boldy.

«Teńiz» ken ornynda bıylǵy sáýirde uńǵy erneýindegi qysym­dy basqarý jobasynyń nysandaryn paıdalanýǵa berý boıyn­sha jumystar bastalǵan. Jańartyl­ǵan kestege sáıkes keleshek keńeı­tý jobasyn iske qosý 2025 jyldyń ekinshi toqsanyna josparlanyp otyr. «Teńizshevroıl» kompanııa­sy baspasóz qyzmetiniń deregine qaraǵanda, seriktester bul jobany iske asyrý jóninde sheshimdi 2016 jyly qabyldaǵan.

«Keleshek keńeıý jáne uńǵy erneýin­degi qysymdy basqarý jobasy munaı óndirý kólemin jylyna shamamen 12 mln tonnaǵa arttyrady. Sol kezde táýli­gine 260 myń barrelge deıin munaı óndiriledi. Munaı óndirýdiń jalpy kólemi jylyna shamamen 39 mln tonnaǵa jetedi. Bul táýli­gine 850 myń barreldi quraı­dy», dep málim etti kompanııa­nyń baspasóz qyzmeti.

Ońtústik Aqsaı, Shyǵys О́riktaý men Rojkov

Elimizde munaımen birge óndi­riletin ilespe gazdyń qory da barshylyq. Gazdyń 85 paıyzdan astamy batys óńirdegi úsh ken or­nynda óndiriledi. Ken or­ny­­nyń ekeýi Atyraý, bireýi Batys Qazaqstan oblysynda orna­lasqan.

Energetıka mınıstrliginiń málimetin­she, «Gaz jáne gazben jabdyqtaý týraly» zańǵa sáıkes «QazaqGaz» UK AQ-men birge 2030 jylǵa deıin gazdyń boljamdy balansy qalyptastyrylǵan. Gaz óndirýdiń 85 paıyzdan astamyn «Teńiz» (27%), «Qarashyǵanaq» (38%) jáne «Qashaǵan» (20%) jobalary qamtamasyz etedi. Máselen, byltyr gaz óndirisi 59,063 mlrd tek­she metrdi qurady. Onyń ishinde «Teńiz» ken ornynan – 16,009 mlrd tekshe metr, «Qarashyǵanaqtan» – 22,385 mlrd tek­she metr, «Qashaǵannan» – 11,856 mlrd tek­she metr, basqa ken oryndarynan 8,813 mlrd tekshe metr gaz óndirilgen.

Bıyl gaz óndirý 60,456 mlrd tekshe metrge deıin ósedi dep josparlanǵan. Bıylǵa arnalǵan taýarly gaz óndirý jos­pary – 28,054 mlrd tekshe metr. Gazdyń boljamdy balansyna sáıkes aǵymdaǵy ishki tutyný 20,9 mlrd tekshe metrdi quraıdy.

Otandyq ken oryndaryndaǵy tabıǵı gaz óndirý kólemi 2030 jylǵa qaraı kúrt artady. Osyǵan oraı «QazMunaıGaz» ulttyq kompanııasy gaz strategııasyn ázir­­lep jatyr. Jańa strategııada «Teńiz», «Qarashyǵanaq» jáne «Qashaǵan» ken oryn­­­daryn ıgerýdi esepke almaǵanda, 2030 jylǵa qaraı tabıǵı gaz óndirisin jy­­lyna 6,7 mlrd tekshe metrge deıin artty­­rý qarastyrylyp otyr.

«Byltyr jańadan úsh ken orny óner­kásiptik paıdalanýǵa berildi. Olar – Ońtústik Aqsaı, Shyǵys О́riktaý, Roj­kov ken oryndary. «QazMunaıGaz» kompanııa­sy aldaǵy 3-4 jylda Ortalyq О́rik­taý ken ornynda óndirý ju­mys­taryn bastaýdy josparlap otyr. Bul degenimiz – jylyna sha­mamen 1 mlrd tekshe metr gaz. Al 2027 jyly Batys Prorva jáne Qalamqas ken oryndary paı­­dalanýǵa beriledi. Boljam bo­ıyn­sha gaz óndirý kólemi jy­­ly­na 1,1 mlrd tekshe metrge deıin jetedi. Halyqara­lyq kompanııalarmen birge perspektıvaly 12 geologııalyq barlaý jobasy, sondaı-aq qolda­nystaǵy ken oryndaryn jete barlaý jumystary pysyqtalyp jatyr», dep habarlady kompanııanyń baspasóz qyzmeti.

О́tken jyly birneshe gaz ken orny iske qosyldy. Máselen, Ońtústik Aqsaı ken ornynda ıgerýge bolatyn gaz qory 1,7 mlrd tekshe metrdi quraıdy. Munda jylyna 100 mln tekshe metr gaz óndiriledi. Byltyrǵy sáýirden beri bul ken ornynda ónerkásiptik gaz óndirý júzege asyrylyp jatyr. Sáýir-jeltoqsan aılarynda 36,512 mln tekshe metr, bıylǵy qańtar-mamyr aralyǵynda 33,674 mln tekshe metr gaz óndirildi.

Aqtóbe oblysynyń Muǵaljar aýda­nyndaǵy Shyǵys О́riktaý ken orny 2015 jyly ashylǵan. Munda óndiriletin munaı qory – 4,7 mln tonna. Al munaıda eri­gen gaz qory – 2,5 mlrd tekshe metr. Ken orny byltyrǵy jeltoq­san­da ónerkásiptik paıda­la­nýǵa berildi. Bıyl ken ornynan gaz óndirý kólemi 46 mln tek­she metrdi quraıdy. Alaıda maman­dar bul ken ornyndaǵy shıki­zattyń quramynda kúkirtsý­tektiń kóp mólsherde ekenin alǵa tartady. Shamamen 3,5 paıyz jáne odan da kóp. Soǵan baıla­nysty atalǵan kenish kómirsý­tekterdi óndirý boıynsha kúrdeli jobalardyń sanatyna kiredi.

Taǵy bir gaz qory mol ken ornyna Rojkov ataýy berilgen. Ondaǵy ıge­riletin boljamdy gaz qory – 26,9 mlrd tekshe metr. Ken ornynan jylyna 1 mlrd tekshe metr gaz óndirý jospar­lanǵan. Bıyl 346 mln tekshe metr gaz óndi­rilmek. Sondaı-aq Anabaı ken ornynan byltyr 6,847 mln tekshe metr gaz alynǵan. Jyl sońyna deıin 28,5 mln tekshe metr kógildir otyn óndirý kózdelgen.

Qara teńiz jáne basqa baǵyttar

«Qara altyn» óndirisiniń bir býyny – qubyrmen tasymaldaý. Buryn el munaıy Atyraý – Samara baǵytymen ǵana ta­sy­maldanǵan edi. Qazir qazaq jeri­nen óndirilgen «qara altyndy» tutynýshyǵa jetkizetin birneshe baǵyt bar. Sonyń biri – «Teńiz» ken ornynyń kómirsýtekti shı­kizatyn Qara teńiz jaǵalaýyna deıin tasymaldaıtyn «Teńiz-Novorossıısk» qubyry. Oǵan jetekshilik etip otyrǵan «Kas­pıı qubyr konsorsıýmy» AQ bas dırektory Nıkolaı Gorbannyń málimetinshe, byltyr Qazaqstannyń aýmaǵynan 56 mln 51 myń 967 tonna munaı tasymaldanǵan.

«Kaspıı qubyr konsorsıý­mynyń qubyr jelisimen munaı­dyń eń úlken kólemi Qazaq­stan aýma­ǵynan tasymaldandy. Máse­len, Atyraý oblysyndaǵy «Teńiz» ken ornynan 27 mln 463 myń 81 tonna, «Qashaǵan» ken orny­nan 17 mln 897 myń 972 ton­na mu­naı jetkizildi. Al Batys Qa­zaq­stan oblysynda orna­las­qan «Qarashyǵanaqtan» tasymal­danǵan munaı kólemi – 9 mln 619 myń 452 tonna», deıdi N.Gorban.

Onyń dereginshe, «Teńiz-Novoros­sıısk» munaı quby­rymen 2001 jyldan 2024 jyl­ǵy 1 qańtarǵa deıin álemdik naryqqa 888 mln 76 myń 899 tonna munaı jetkizilipti. Endi atalǵan qubyrmen Qazaqstannyń ken oryndarynan jylyna 72,5 mln tonna munaı tasymaldaý múmkindigi qarastyrylyp otyr. Reseı aýmaǵy arqyly ótetin qubyrmen jylyna 83 mln tonna qazaqstandyq kómirsýtekti shıkizatty tasymaldaýǵa daıyn­dyq jasalǵan. Konsor­sıýmnyń qubyrymen bıylǵy qańtar-shilde aralyǵynda «Teńiz» ken ornynan shamamen 16 mln tonna munaı tasymaldandy. Kómirsýtekti shıkizat tankerlerge tıelip, tutynýshyǵa jóneltildi.

Qazir «Teńiz ken ornynda óndiriletin munaı kólemin arttyratyn eki jobany iske asyrý aıaqtalýǵa taıady. Onyń biri – keleshek keńeıý, ekinshisi – uńǵyma erneýindegi qysymdy basqarý jobasy. Bul jobalar is­ke qo­sylǵan kezde ken ornynan Qara teńiz jaǵalaýyndaǵy No­vo­­ros­sıısk aılaǵyna deıin tasy­­mal­­danatyn munaı kólemi ulǵaıady.

«Osyǵan oraı Kaspıı qubyr konsorsıýmy aksıonerlerdiń sheshimine sáıkes teńiz termınalynda, onyń ishinde «Teńiz» ken ornynan munaıdyń ulǵaıtylǵan kólemin qabyldaýdy, tasymal­daýdy jáne jóneltýdi qamta­masyz etý maqsatynda arnaıy baǵ­darlama qabyldandy. Konso­r­sıýmnyń munaı qubyry «Teńiz» munaıyn turaqty qabyl­dap, qaýipsiz tasymaldaýdy jalǵas­tyrýǵa tolyq da­ıyn», dep málim­dedi N.Gorban.

1997 jyly qurylǵan «QazTrans­Oıl» AQ-nyń qubyr­men tasymaldaǵan «qara altyny» 1 mlrd 128 mln tonnany qurap otyr. Bul – 27 jyldaǵy kórsetkish. Osy kezeńde kompanııa júk aınalymynyń jalpy kólemi 825 mlrd tonnadan astam shaqyrymdy qura­dy. El aýmaǵynda 2 347 km ýchaskeler men magıstral­dyq munaı qubyrlary salyndy jáne aýystyryldy. Sonymen qatar osy jyldary kompanııanyń salyq tóleminiń somasy 500 mlrd teńgeden asty.

Qazir «QazTransOıl» AQ uzyndyǵy 5,4 myń shaqyrym magıstraldyq munaı qubyrynyń ártaraptandyrylǵan jelisine ıe bolyp otyr. Kompanııa shıkizatty qazaqstandyq munaı óńdeý zaýyttaryna jáne eksportqa 5 baǵyt boıynsha tasymaldaıdy:

• Atyraý – Samara;
• Qazaqstan – Qytaı;
• Aqtaý porty arqyly tankerlerge munaı quıý;
• «Kaspıı Qubyr Konsor­sıýmy» AQ júıesine aýystyryp tıeý;
• Temirjol sısternalaryna quıý.

«Keıingi 27 jylda magıstral­dyq munaı qubyrynyń ulttyq operatory elimizde óndirilgen ónimniń shamamen 40, otandyq munaı óńdeý zaýyttaryna jet­kiziletin shıkizattyń 90 paıy­zyn tasymaldady. Qurylǵan kúnnen beri qubyr júıeleri arqyly shıkizat tasymaldaý kólemi eki ese ósti. 1997 jyly shamamen 23 mln tonna munaı tasy­maldaǵan bolsa, qazir bul kór­setkish 44 mln tonnadan asyp tústi. Bıylǵy 6 aıda «qara altyn» tasymaldaý men munaı ónimderin aýys­tyryp tıeýdiń shoǵyrlandyrylǵan kólemi 23 mln 218 myń tonnany qurady. Bul byltyrǵy kórsetkishten 1 mln 86 myń tonnaǵa nemese 5 paıyz­ǵa artyq», dep habarlady kompa­nııanyń baspasóz qyzmeti.

Keıingi jyldary qazaq mu­naıyn tasymaldaıtyn balama baǵyttar tańdaldy. Sonyń biri – «Drýjba» qubyrymen Germanııadaǵy «Shvedt» munaı óńdeý zaýytyna munaı eksporttaý jobasy. Energetıka mınıstrliginiń baspasóz qyzmeti usynǵan aqparatqa súıensek, burnaǵy jyly Germanııa úkimeti Qa­zaqstanǵa «RSK Raffinerie» munaı óńdeý zaýytyna «Drýjba» munaı qubyrymen qazaqstandyq munaıdy jetkizý týraly ótinish­pen júgingen. Osyǵan baılanysty qazaqstandyq, germandyq jáne reseı­lik taraptar arasyndaǵy «Transneft» júıesi arqyly qazaqstandyq munaıdy tasymaldaý jónindegi ýaǵdalastyq ja­salǵan. Taraptar ýaǵdalastyqtyń sheń­berinde Germanııanyń Shvedt qala­syndaǵy munaı óńdeý zaýytyna jylyna 102 mln tonna­ǵa deıin munaı eksporttaýdy uıǵardy.

«Byltyr aqpanda Shvedt qalasyndaǵy munaı óńdeý zaýytyna qazaqstandyq munaıdy jetkizý bastaldy. Jyl aıaǵynda Germanııa baǵytyna 993 myń tonna munaı tasymaldandy. Bıyl atalǵan baǵytpen jylyna 1,2 mln tonna munaı tasymaldaý úshin «QazTransOıl» men «Transneft» arasynda shart jasaldy. Sonyń aıasynda qańtar-mamyr aılarynda 520 myń tonna shıkizat jetkizildi», dep aqparat berdi mınıstrliktiń baspasóz qyzmeti.

Qazaq munaıyn álem nary­ǵyna eks­porttaıtyn taǵy bir tıimdi baǵyt bar. Bul – Baký – Tbılısı – Djeıhan baǵyty. Dál osy baǵytpen munaı jet­kizýdi iske asyrý úshin «QazMunaıGaz «UK» AQ men «SOCAR» kompanııasy arasynda kelisimge qol qoıylǵan. Kelisimge sáıkes Ázerbaıjan arqyly tranzıttiń qosymsha marshrýttaryn damytý sheńberinde Baký – Tbılısı – Djeıhan arqyly jylyna 1,5 mln tonna kóleminde munaı tasymaldaý jónindegi ýaǵdalastyq qamtamasyz etildi. Sonyń qo­rytyndysymen munaı aıdaý kólemi shamamen 1 mln tonnany qurady. Al Ázerbaıjan eli qazaqstandyq munaıdy qabyl­daý kólemin jylyna 2,2 mln tonnaǵa deıin ulǵaıtýǵa nıet bildirip otyr. Ortaq memorandýmdy oryndaý sheńberinde «QazMunaıGaz» ben «SOCAR» kompanııasynyń jol kartasy ázirlendi. Onyń negizgi maqsaty – Ázerbaıjan Respýblıkasynyń aýma­ǵymen qazaqstandyq munaı tranzı­tiniń kólemin ulǵaıtý.

Atyraý oblysy