Atom elektr stansasynyń áleýeti jáne elimizdegi bul baǵyttyń keleshegi týraly aıtar bolsaq, elimizdiń Kýrchatov qalasynda Ulttyq ıadrolyq ortalyq jumys isteıdi. Ol jerde osy salanyń bilikti mamandary eńbek etedi. Sondaı-aq «Qazatomónerkásip» kompanııasynda radıoaktıvti materıaldarmen jumys isteı alatyn ıadrolyq salanyń ıeleri bar. Odan bólek, Almatyda 60 jyldan beri Iаdrolyq fızıka ınstıtýty jumys istep turǵanyn kóp adam bilmeýi de múmkin. Bir aı buryn men sol jerge arnaıy baryp, jumysymen tanystym. Onyń barlyq qyzmeti MAGATE-niń tikeleı baqylaýymen júrgiziledi.
Instıtýttyń akademıkter men professorlardan quralǵan basshylyǵy maǵan bolashaq AES úshin joǵary bilikti 400 maman daıyndap berýge múmkindik baryn jetkizdi. Bul mamandar oqý-jattyǵýǵa arnalǵan makette emes, jumys istep turǵan ıadrolyq reaktorlarda daıarlanady. Tek jataqhana máselesin sheship berýdi surap otyr.
Instıtýt basshylyǵynyń sózine súıensek, bizdiń elimizde AES úshin maman daıyndaýǵa áleýetimiz tolyq jetkilikti. Biz osyny halyqqa jetkizýimiz kerek.
Buǵan ýran qory jóninen álemde aldyńǵy qatarda ekenimizdi qosyp qoıyńyz. Sonymen birge, elimizde ıadrolyq otyn óndiretin Úlbi zaýyty jumys istep, ónimderin shyǵaryp jatyr.
Qazirgi tańda elimizde ońtústik aımaq elektr energııasyn kóp tutynady. Al elektr stansalarynyń bári soltústikte ornalasqan. Sondyqtan da atom elektr stansasyn ońtústik jaqtan salý josparlanyp otyr. Bul jerde 1979 jyly Ekibastuz kómirin paıdalanatyn «Ońtústik Qazaqstan gıdroelektr stansasy» salynýǵa tıis bolatyn. Tańdalǵan orny keremet. Temirjol kelip tur, eldiń mańyzdy ortalyqtarynan qashyqta ornalasqan. Eger 6 qazanda el halqy qoldap daýys berse, osy jerde AES salynbaq.
Jalpy AES taqyrybynyń elimizde talqylanyp jatqanyna 30 jylǵa jýyqtap qaldy. Alǵash ret ol 1998 jyly kóterildi, sosyn 2005 jyly, keıin 2011 jyly talqylandy. Biraq árdaıym halyq tarapynan qoldaý tappaı keldi. Alaıda bir jyl buryn AES máselesin Prezıdenttiń ózi kóterip, bıyl kóktemde referendým ótkizý qajettigin aıtty. Iаǵnı sońǵy sheshimdi halyqtyń ózine qaldyryp otyr. Meniń aıtarym, bul máseleni odan ári soza berýge bolmaıdy. О́ıtkeni qazir biz qoldanyp júrgen zattyń bári elektr togy arqyly jumys isteıdi. Elektr enegrııasyna degen qajettilik jyl sanap ósip jatyr. Sondyqtan AES – osy qajettilikti óteıtin keremet múmkindik.
Biz kezinde Aqtaýda 30 jylǵa taqaý Mańǵystaý atom energetıkalyq kombınaty jumys istegenin bilemiz. Alaıda 90-jyldary popýlısterdiń yqpalymen ony jaýyp tyndyq. Osy stansany jappaǵanda qazirgideı problema bolmas ta edi. Sondyqtan alda ótetin respýblıkalyq referendýmda halqymyz durys sheshim qabyldaıdy dep úmittenemin.
Sergeı PONOMAREV,
Májilis depýtaty
