Halyqaralyq deńgeıdegi ýnıversıtet
NU-daǵy bilim sapasynyń joǵary ekenine ótken jyly onyń bedeldi halyqaralyq «Times Higher Education» reıtıngine kirgeni dálel. Sonymen qatar álem ýnıversıtetteri úzdikteriniń 30 paıyzyna kirip, Azııa ýnıversıtetteriniń ishinde 129-orynǵa jaıǵasty. Al jas oqý oryndary arasynda 106-oryndy ıelendi. Oǵan qosa NU-dyń 22 oqý dıssıplınasy da pánder boıynsha «Times Higher Education» reıtıngine kirgen. Ýnıversıtettiń otandyq joǵary oqý oryndary arasynda úzdik atanǵany da, 14 jyl ishinde jetken eleýli jetistikteriniń kýási. Bul tabys – memlekettik qoldaýdyń nátıjesi ári oqý ornyndaǵy bilim sapasynyń joǵary ekeniniń jáne álemdik dárejedegi zertteý jumystaryn júrgizetininiń birden-bir dáleli.
Búginde NU-da 300-den astam ǵylymı joba júzege asyrylyp, olardyń kóbin «Bıll» jáne «Melında Geıts» qory, «Aga Khan Foundation», NATO-nyń «Beıbitshilik pen qaýipsizdikke arnalǵan ǵylym» baǵdarlamasy, О́ner jáne gýmanıtarlyq ǵylymdar boıynsha zertteýler jónindegi keńes (AHRC), «Chevron» jáne t.b. qarjylandyrady. Atalǵan jobalar molekýlalyq vırýsologııany zertteýden bastap, erekshe qajettilikteri bar balalardy oqytýdyń ınnovasııalyq ádisterin ázirleýge deıingi taqyryptardyń keń aýqymyn qamtıdy. Ártúrli salalardaǵy zertteýlerdi belsendi túrde qoldaı otyryp, NU – óńirdegi tehnologııalyq damýdyń aldyńǵy qataryna kirdi.
Elimizdegi jetekshi ýnıversıtet
Elimiz aýmaǵynda da joǵary oqý ornynyń bedeli myqty «Kazakh National H-index Ranking 2024» tizimi boıynsha NU elimizdiń ýnıversıtetteri arasynda kósh bastap tur. H-ındeks boıynsha otandyq ulttyq reıtıng – belgili bir eldegi jekelegen ǵalymdardyń, zertteý toptary men bilim berý mekemeleri zertteý jumystarynyń nátıjelerin baǵalaýǵa múmkindik beretin halyqaralyq táýelsiz júıe. Bul reıtıng ǵylymı jarııalanymdardy jan-jaqty baǵalap, «Scopus», «Web of Science», «Google Scholar» sııaqty jetekshi jýrnaldardyń derekqorlarynan alynǵan málimetterge negizdeledi. Sonymen qatar ótken jyly NU «Zertteý jumystarynyń qoǵamǵa áseri: jaratylystaný, ınjenerlik-tehnıkalyq, áleýmettik, gýmanıtarlyq ǵylymdar jáne óner» atalymy boıynsha «Scopus Award» syılyǵyna ıe boldy. Bul syılyqtyń ýnıversıtet úshin mańyzy zor, óıtkeni ol oqý ornynyń zertteýmen aınalysatyn qaýymdastyǵynyń kóptegen pán boıynsha qoǵam ómirin jaqsartýǵa baǵyttalǵan kúsh-jigeri moıyndalǵanyn bildiredi. Marapat ýnıversıtettiń bilim berip qana qoımaı, sondaı-aq qoǵamǵa aıtarlyqtaı paıda ákeletin zertteý jumystaryn júrgizýge degen umtylysyn kórsetedi.
Qoǵamnyń ıgiligine aınalatyn zertteýler
NU Qazaqstan men Ortalyq Azııa óńiriniń áleýmettik-ekonomıkalyq damýyna úles qosý maqsatynda zertteýler júrgizýde akademııalyq jaǵynan úzdik bolýǵa umtylady. Ýnıversıtet ǵalymdary tehnologııalar, medısına, ómir týraly, áleýmettik ǵylymdar men bilim sııaqty elimizdi damytýdyń negizgi maqsatyna sáıkes keletin salaǵa basa nazar aýdara otyryp, irgeli jáne qoldanbaly pánder boıynsha zertteý jumystarymen aınalysady.
Zertteýdiń negizgi baǵyttaryna áleýmettik-ekonomıkalyq transformasııa jáne adamı kapıtaldy damytý, aqyldy júıeler men adam-mashına ınterfeısteri, adamdardyń densaýlyǵy men ál-aýqaty (qaterli isik bıologııasy, sıfrlyq medısına jáne juqpaly aýrýlar), ozyq materıaldar men jańa tehnologııalar (bıomaterıaldar, energııany saqtaý jáne generasııalaý, nanomaterıaldar jáne elektronıka), sondaı-aq energetıka, tabıǵı resýrstar, qorshaǵan orta, taý-ken jáne jer týraly ǵylymdar kiredi. Oǵan qosa «STEMM» baǵytyn damytýǵa kóp kóńil bólinedi.
Nátıjeli zertteýlerdiń jarqyn mysaly – bıolog Dos Sarbasovtyń jetekshiligimen NU-dyń ǵalymdar tobynyń qaterli isikke qarsy preparatty jasap shyǵarýy. Keıingi úsh jylda komanda zertteý jumystarynyń durystyǵyn dáleldep, Ǵylym jáne joǵary bilim mınıstrliginen klınıkalyq synaqtarǵa qarjylandyrý alyp, synaqtar bıylǵy shildede ekinshi kezeńge ótken.
Taǵy bir mańyzdy joba boıynsha Aqyldy júıeler jáne jasandy ıntellekt ınstıtýtynyń (ISSAI) zertteýshileri qazaq tili úshin úlken tildik model (LLM) jasap jatyr. Bul joba Qazaqstan men Ortalyq Azııadaǵy JI múmkindikterin edáýir keńeıtpek. Qazaqstandyq alǵashqy «LLM» aldaǵy 16 jeltoqsanda – Táýelsizdik kúninde iske qosylady dep josparlanyp otyr. Bul Memleket basshysynyń jýyrdaǵy «Ádiletti Qazaqstan: zań men tártip, ekonomıkalyq ósim, qoǵamdyq optımızm» Joldaýynda belgilegen tapsyrmasyna sáıkes keledi. Onda Qazaqstan jasandy ıntellekt keńinen qoldanylatyn elge aınalýǵa tıis ekeni atap ótilgen.
Stýdentterdi qoldaý – negizgi basymdyq
Stýdentterdi qoldaý ári olardyń áleýetin jaqsartý – jergilikti jáne halyqaralyq deńgeıde eń talantty jastardy tartýǵa baǵyttalǵan NU-dyń negizgi basymdyǵynyń biri. Ýnıversıtet stýdentterdi bakalavrıat deńgeıinen bastap ǵylymı jobalarmen jumys isteýge tartýǵa tyrysady, bul olarǵa bilikti oqytýshylardyń tikeleı basshylyǵymen bilim alyp, qundy tájirıbe jınaýǵa múmkindik beredi. Stýdentterdiń halyqaralyq konferensııalarǵa qatysyp, onda baıandama jasaýǵa, bedeldi ǵylymı jýrnaldarda maqala jarııalaýǵa jáne ártúrli salalarda tanymal zertteýshilermen ózara árekettesýge de áleýeti jetedi. Munyń bári ǵalymdardyń kelesi býynyn qalyptastyrý jáne damytý maqsatynda jasalady.
Byltyr NU stýdentteri 300 ǵylymı maqalanyń avtory boldy, olardyń 64 paıyzy «Q1» deńgeıindegi jýrnaldarda jarııalandy (óz salalaryndaǵy eń úzdik 25 paıyzy), bul zertteý jumystary sapasynyń deńgeıi joǵary ekenin kórsetedi. Sondaı-aq NU-da bilim alýshylar stýdenttik úkimet, sport jáne túrli klýbtarǵa múshe bolý arqyly ýnıversıtet ómirine belsendi túrde aralasady.
Keıingi 14 jylda ýnıversıtet ınjenerııa, jaratylystaný, gýmanıtarlyq ǵylymdar, medısına, bıznes, bilim berý jáne memlekettik saıasatqa mamandanǵan 10 myńnan astam stýdentti daıarlady. Bul túlekterdiń 90%-dan astamy Qazaqstanda jumys istep, elimizdiń damýyna úles qosyp jatyr. Ýnıversıtettiń negizgi maqsaty – óz túlekterin tabysty mansaby úshin qajetti bilim jáne daǵdylarmen qamtamasyz etý, olar óz kezeginde elimizdiń ekonomıkalyq jáne áleýmettik damýyna úles qospaq.
Ýnıversıtet professorlarynyń biliktiligi joǵary
NU halyqaralyq deńgeıdegi oqytýshylardy, óz salasynda aıtarlyqtaı ǵylymı jetistikteri bar tanymal sarapshylardy tartýǵa tyrysady. Atap aıtqanda, Stenford ýnıversıteti jasaǵan álemdegi eń myqty ǵalymdardyń jyl saıynǵy reıtıngine sáıkes, NU professorlary 2022 jyly olardyń jarııalanymdarynyń áseri boıynsha úzdik 2 paıyzyna kirgen. «Scopus» bazasyndaǵy aqparatqa negizdelgen bul reıtıng 180 myńnan astam jetekshi ǵalymnyń profılin qamtyp, olardyń jumystaryna silteme jasalý kórsetkishterin baǵalaıdy. NU-dan bul reıtıngte Massımo Pınıatellı, Tımýr Atabaev, Jumabaı Bákenov, Aleksandr Tıhonov, Shazım Memon, Rendı Hazzlett, Saffet Iаgız, Veselın Paýnov, Prım Sıngh jáne t.b. bar.
Úzdik ǵylymı basylymdardaǵy jarııalanymdar
Zertteý jumystarymen aınalysatyn ýnıversıtet úshin bedeldi jýrnaldarda jarııalanǵan ǵylymı maqalalardyń sany – onyń jumys sapasynyń negizgi kórsetkishi. 2018 jyly «Scopus» bazasymen ındekstelgen NU ǵylymı maqalalarynyń jalpy sany 2 554 boldy. Byltyr bul kórsetkish úsh esege artyp, 7 990-ǵa jetti, bul jalpy otandyq ǵalymdar jarııalaǵan jumystardyń altydan birin quraıdy.
Osyndaı úrdis ýnıversıtettiń «Q1» jýrnaldaryndaǵy (óz salalaryndaǵy eń myqty 25 paıyz) jarııalanymynda da baıqalady. 2018 jyly «Q1» deńgeıindegi maqalalar sany 914 boldy, al ótken jyly bul kórsetkish 3 463-ke deıin ósti. Aıta ketý kerek, «Q1» jýrnaldarynda otandyq ǵalymdar jarııalaǵan árbir úshinshi maqalany NU professorlary jazǵan. Sondaı-aq ýnıversıtet basqa otandyq ýnıversıtettermen yntymaqtasyp, olardyń ǵylym men bilim berýdegi standarttaryn arttyrýǵa yqpaldasady.
Ǵalymdardyń oralýyna qosqan úlesi
Keıingi 14 jylda NU elge 100-ge jýyq jetekshi ǵalymdy qaıtardy. Buǵan kóbine merıtokratııa, akademııalyq adaldyq standarttaryna negizdelgen orta, sondaı-aq shetelde doktor atanǵan talantty jas ǵalymdardy elge tartýǵa múmkindik beretin «NU Postdoctoral Scholars» arnaıy baǵdarlamasy sebep boldy. Búgingi tańda joǵary oqý ornyndaǵy professor-oqytýshylar quramynyń 30 paıyzdan astamy – Qazaqstan azamaty. Sondaı-aq NU janyndaǵy «National Laboratory Astana» zertteý ortalyǵynda halyqaralyq dıplomdary men jumys tájirıbesi bar 140-tan astam otandyq ǵalym jumys istep jatyr. Shetelden qaıtarylǵan talantty zertteýshilerdiń qatarynda Dos Sarbasov, Nurshat Nurajy, Ahan Almaǵambetov, Ashat Jumabekov, Anar Sandyǵulova, Záýresh Atahanova, Ázız Burhanov jáne t.b. bar. Osy mańyzdy bastamany júzege asyrǵan ýnıversıtet provosty professor Ilesanmı Adesıdaǵa alǵys aıtamyn. Memleket basshysy da Joldaýynda eldiń ekonomıkasy básekege qabiletti bolyp, ony ári qaraı ilgeriletýge ǵalymdar men ónertapqyshtardyń mártebesin moıyndaıtynyna qýanyshtymyn.
Halyqaralyq yntymaqtastyq
Halyqaralyq yntymaqtastyq – ǵylymı ortada jarııalanymdardyń sapasyna, silteme jasaý deńgeıine jáne jalpy jarııalanymdardyń qoǵam damýyna yqpalyn arttyrýǵa septesetin mańyzdy faktorlardyń biri. Kásibı baılanystar men halyqaralyq seriktestikterdiń keńeıýi kóbine silteme jasaý deńgeıi joǵary ǵylymı eńbekterdiń paıda bolýyna áser etedi. 2018–2023 jyldar aralyǵynda NU 131 eldegi 3 031 mekememen birlesip, 4 201 zertteý jumysyn jarııalady.
66,2 paıyzdy quraıtyn NU-dyń halyqaralyq yntymaqtastyq kórsetkishi ýnıversıtetti Sıngapýr ulttyq ýnıversıteti (NUS) sııaqty jahandyq yntymaqtastyqqa zor mán beretin mekemelermen qatar qoıady. Bul NU-dyń halyqaralyq ǵylymı baılanystar men yntymaqtastyqty damytýǵa degen talpynysyn bildiredi.
NU ǵylymı zertteýlerde joǵary standarttardy belgilep qana qoımaı, jalpy el ýnıversıtetteri arasynda damýdyń jalpy standarttaryn arttyrýǵa belsendi túrde yqpaldasady. Ozyq tehnologııalardy engizý, halyqaralyq zertteýlerdi qoldaý jáne bilikti mamandardy daıarlaý arqyly NU eldiń ǵylymı bedelin qalyptastyrýda sheshýshi ról atqarady. Ýnıversıtettiń halyqaralyq reıtıngindegi jetistikteri, ǵylymı jarııalanymdarǵa qosqan eleýli úlesi kóp. Otandyq zertteýshilerge kórsetip jatqan qoldaýy elimizdiń ǵylymı áleýetin nyǵaıtyp, onyń qarqyndy damyp jatqan ǵylymı qoǵamdastyqtyń ortalyǵy retindegi mártebesin kóterýge baǵyttalǵan.
Vakar AHMAD,
NU prezıdenti
