Prezıdenttiń bıylǵy Joldaýynda da Ádiletti Qazaqstannyń ekonomıkalyq baǵdaryn júzege asyrý barysynda anyqtalǵan máselelerdi eńserýdiń ómirsheń toǵyz bastamasy ortaǵa salyndy. Ádildik, ashyqtyq ustanymdar birshama nátıjeler bere bastady. Turǵyndar tarapynan únemi kóterilip júrgen ózekti máseleler Prezıdenttiń tikeleı nazarynda ekenin túsindik. Turmysymyzdyń ashy shyndyǵyn da sezindik. Bul da bolsa «Halyq únine qulaq asatyn memleket» tujyrymdamasynyń naqty kórinisteriniń biri. О́z qoǵamymyzdy qurmetteý ózińdi qurmetteý ekenine kózimiz jete bastady. Ádilettilik jylymyǵy seziminen azamattyq pozısııamyzda, quqyqtyq qatynasymyzda birshama pozıtıvtik ilgerileýshilik baıqalady. Degenmen, aldymyzda eńserer belester men mindetter jetkilikti. Ol mindetterdiń barlyǵy árbir azamatqa tikeleı qatysty. Ol jóninde Memleket basshysy jan-jaqty toqtaldy.
Aldymen turǵyndar tarapynan kópten beri jıi aıtylyp júrgen qarjy jáne nesıe, onyń ishinde bank taqyrybynyń kóptegen qyrlary kóterildi. Shynynda, ózderi qınalǵanda halyq qarjysynan kómekke ıe bolatyn bankterimiz ekonomıkamyzdyń naqty sektoryna qarjy salýdan boıyn aýlaq ustaıdy. Tek joǵary paıyzben nesıe berý arqyly baıyp otyr degen túsiniktiń qalyptasqanyna kóp boldy. Jumysy halyqqa túsiniksiz. Biraq turǵyndardyń keıbiri sharasyzdyqtan, keıbiri saýatsyzdyqtan, keıbiri jalǵan namysqa tyrysyp bankke barýyn toqtatpaı otyr. Bul áleýmettik máselege aınaldy. Mundaı jaǵdaıdy bankter óz múddesine paıdalanýdy da azaıtýǵa tıis. Áıtpese, bank aldynda boryshkerler sany únemi artyp keledi. Kópshiligi moınyndaǵy zil batpan qaryzyn óteý jolynda júrip, boıyndaǵy basqa da tabıǵı daǵdylaryn ómirine paıdalaný múmkindigine qol jetkize almaıdy. Kedeıdiń kúni kijinýmen ótedi degen. Qoǵamdyq-saıası ahýaldyń turaqtylyǵy tek bılikke emes, bankterge de qajet. Onyń bárin retteıtin zańdar zaman talabyna jaýap bermeıdi. Endigi jerde bankterdiń el aldyndaǵy jaýapkershiligin sezinip ekonomıkaǵa qarjy quıýyna jaǵdaı jasaý úshin jańa «Bank týraly» zań qabyldaý mindeti qoıyldy. Iаǵnı qansha quzyret bersek, sonshalyqty talap etemiz qaǵıdasyn qoldaný sáti týdy.
Jańa Salyq kodeksin qabyldaýdy keıinge qaldyrý, ony jan-jaqty talqylaý, júrgizý týraly mańyzdy sheshim qabyldandy. Bul sheshimniń nátıjesinde turǵyndardyń salyq tóleý mádenıetiniń artýyna sep bolatyn, túsinikti, tıimdi zań qabyldanady dep senemiz.
Joldaýda buryn bastalǵan «zańsyz» aktıvterdi keri qaıtarý úderisine tyń usynys engizildi. Ol – tıisti reestrge engizilgen kásipkerlermen kelisim jasalǵanda memleketke keri qaıtarylatyn aktıvterdi «zańsyz» dep tanymaý týraly normany engizý. Zań tek jazalaý úshin emes, múmkindik berý úshin de, quqyqtyq sanany kóterý úshin de qabyldanady. Keıde kemshilikti keńshilikpen retteýdiń de paıdasy kóp. Bul norma shyn máninde iri kásipkerlerge halyq aldynda júzderiniń jarqyn bolýyna múmkindik beredi. Ondaı azamattar jomart jandar retinde «altyn tizimge» enedi. Al buǵan kelispese onyń da basqa joldary qarastyrylady. Uly dala dástúri boıynsha «malym janymnyń sadaǵasy, janym arymnyń sadaǵasy» dep ósken adamdarǵa eń aýyr jaza – el aldynda masqara bolý.
Qazaq atamyz qanaǵatsyzdyqty, ashkózdikti, bas-kózsiz qunyǵýdy, dúnıeqońyzdyqty qatty synǵa alyp, halyqty qanaǵatshyldyqqa, ynsapty bolýǵa shaqyryp otyrǵan. Uly Abaı: «Nysap pen uıat ádiletten shyǵady», «Aryńdy satyp tapqan mal – haram», degen eken. Keıbir psıhologter ashkózdikti «soqyr sezimge» jatqyzady. Al osyndaı atpen tarıhta qalý, súıekte ketpes tańba qaldyrý túsingen adamǵa ólimmen de óshpes masqarashylyq ekeni anyq.
Sonymen qatar ózekti mindetterdiń biri – ekonomıkany bilikti mamandarmen qamtý problemasy. Básekelestikke qabiletti mamandar daıarlaýǵa 23 sheteldik joǵary oqý oryndary tartylady. Olarǵa qoldaý jasaý qolǵa alynyp jatyr. Nátıjesine úlken úmitpen qaraımyz. Sheteldik oqý ordalarymen qatar, zaman talabyna jaýap beretin otandyq oqý oryndaryn kóbeıtýden de kúterimiz kóp. Kolledjdi jaqsy oqyǵan jastardy memlekettik qyzmettiń salalaryna tartý arqyly ózara básekelestikti kúsheıte alamyz. Prezıdenttiń bilim saıasatynan biz bilimge negizdelgen álemdik qaýymdastyqtan óz ornymyzdy tabýǵa tıisti ekenimizdi anyq baıqaımyz.
Keler jyldyń jumysshy mamandyǵynyń jyly atalýynyń ózindik mańyzyn aıtpasaq da túsinikti. Elimizde eńbekqorlyqty dáripteý arqyly adamdardyń basqaǵa tilenbeı ómir súrý daǵdysyn damytýǵa múmkindik arta túsedi. Ulttyq ıdeologııamyzdyń da basty baǵyty adal eńbekti nasıhattaý bolýǵa tıis. Joldaýda «básekege qabiletti ekonomıkasy bar ozyq el bolamyz desek, eń aldymen, adal eńbekti baǵalaǵan abzal», dep naqty kórsetildi. Kezinde Epıkýr: «óziń jete alatyn nárseni qudaıdan surap qaıtesiń», degen eken. Munyń maǵynasyn Joldaýdaǵy «jumystyń kózin tapqan baılyqtyń ózin tabady», degen sóz tolyq túsindirip beredi.
Prezıdent elimizdiń kadrlyq áleýetin kóterýdegi orta bilimniń mańyzyna toqtaldy. Kóptiń oıynda júrgen jaıly mektepterdiń erekshelikteri anyqtalatyn boldy. Rasynda, bul mektepterdiń burynǵy mektepterden aıyrmashylyǵy qandaı, olarǵa qandaı krıterııler qoıylady, kadrlar qalaı tańdalady, onda barlyq bala oqı ma, ol mektepterdi basqarý júıesinde erekshelik bola ma degen suraqtar kópti oılandyryp júr. Turǵyndar aıyrmashylyq bolmasa ondaı qymbat mektep salýdyń qajeti qansha degen máselelerdi de kezdesýlerde jıi kóteredi. Prezıdenttiń Úkimetke jaıly mektepterdi arnaıy basqarý júıesin engizýdi tapsyrýy kóp suraqtyń jaýabyn alýymyzǵa múmkindik beredi dep úmittenemiz. Bilim degende esimizdi jııar estııarlyq kórsetetin kez keldi.
Jalpyǵa ortaq taqyryptardyń biri – azamattardyń jeke bas qaýipsizdigine arnaıy toqtalýyn kópshilik qýana qabyldaıdy dep senemiz. О́ıtkeni Konstıtýsııada kórsetilgendeı, adamnyń ómiri – eń basty qundylyǵymyz. Demokratııa kerek. Bizge elge iritki salatyn popýlıstik ustanym emes, jasampaz plıýralızm kerek. Biz qazir kóp máselede demokratııadan góri tártipke muqtajbyz. Tártip ornatý eken dep te barlyǵyn birdeı ańdýshylyq ta ornamaýǵa tıis. Áıtpese, bıliktiń ózi halyq tarapynan senbeýshiliktiń «tutqynyna» aınalýy yqtımal. Al halyq senimsizdigi kúsheıgen saıyn basqa bılikti ańsaı bastaıdy. Demokratııanyń basty qundylyǵy – árqaısymyzdyń quqyqtarymyzǵa qurmetpen qaraý. Degenmen synnyń jóni osy eken dep basqanyń ar-namysyna zııan keltirip, qııanat jasap jatamyz. Aıqaılaǵannyń bári aqıqatshyl, shyryldaǵannyń bári shynshyl, synaǵannyń bári synshyl, oıbaılaǵannyń bári oıshyl emes ekenine kózimiz jetip keledi. Ýaqyt kimniń kim ekenin anyqtaıdy. Jaryp sóılegennen góri baıybyna baryp sóılegenimiz jón bolar. Shyndyq kóp, onyń aqıqaty qaısy? Ádiletti sezimsiz shyndyq bári aqıqat bola almaıdy dep oılaımyn. Qııanat, zorlyq júrgen jerde adaldyq, ádildik qaǵıdalaryna oryn tabý qıynǵa soǵady. Prezıdent sózimen aıtqanda, «biz zań men tártip, bilim men parasat ústemdik etetin qoǵam qurýymyz kerek». Bul – arymyzdyń, namysymyzdyń aldyndaǵy ortaq paryzymyz da, boryshymyz da.
Damyǵan elderdiń bir belgisi – qoǵamdyq qatynastarda retteýshilik quzyreti joǵary, oryndalýy da myqty, qaýqary da kúshti ádil zań júıesiniń bolýy. Ádildik – qolda bar resýrstar men ıgilikterdi teń bólip alý emes, adamdarǵa teń quqyq berýmen qatar, mindetter men jaýapkershilikti ózara teń bólisý. Ol óz kezeginde, zańnyń oryndalýyn dástúr deńgeıine deıin kóteredi. Kezinde bir danyshpan «qudaıdan keıingi kúshti – bilim men dástúr», degen eken. Árıne, týyndaǵan máselelerdi onyń týyndaǵan deńgeıinde sheshý qıyn. Biraq búgingi isimiz, sózimiz úshin keıin uıalmas úshin, qateligimiz úshin keıingi urpaqtyń kekesin kúlkisine qalmas úshin jumyla jumys jasaýdan basqa jol joq. Endeshe, el birligine nuqsan keltirmeı, ulttyq ozyq dástúrlerimizdi saqtaı otyryp, ádilet tarazysyn teń ustaý jolyndaǵy Memleket basshysynyń bastamalaryn qoldaý árqaısymyz úshin mańyzdy.
Naýryzbaı BAIQADAMOV,
Senat depýtaty
