О́nim ári arzan, ári dámdi
«Aýyl amanaty» jobasy bastalǵanda turǵyndar qujatyn daıyndaýǵa ózimiz kiristik. Qujat jınaý kezinde keıbiriniń nesıe tarıhy durys bolmaı jatady nemese kepilge qoıar múlki ortalyqtandyrylǵan bazadan shyqpaı jatady. Sol úshin nesıe maquldanyp ketkenshe basy-qasynda júrdik. Keıbiri memlekettik baǵdarlama arqyly qarjylandyrýdy tutynýshylyq nesıemen shatastyrdy. Ár úıdi aralap túsindirýdiń arqasynda jumyssyz azamattardyń jańa is bastaýǵa qulshynysy artty. Alaıda bir qıyny – kepilge qoıatyn aýyl úıleri eski, saman kirpishten turǵyzylǵandyqtan, bankter qabyldaǵysy kelmeıdi. «Aqtóbe» áleýmettik kásipkerlik korporasııasynyń mamandary Jyltyrǵa kelip, birneshe kezdesý ótkizdi. Nátıjesinde, osy aýyldyń 18 turǵyny 2,5%-ben nesıe alyp, kásip bastady. «Aýyl amanaty» jobasynyń artyqshylyǵy – alǵashqy jyly nesıe tóleýden bosatylsa, kelesi jyly ony aı saıyn ǵana emes, toqsan saıyn, alty aıda nemese bir jylda jınap tóleýge bolady. Biz kásipkerge jer telimin berip, sý ótkizýge kómektestik. Aýylymyzda osy baǵdarlamamen nesıe alyp, taýyq, bódene ósirip, jumyrtqasyn satyp otyrǵan kásip ıeleri de bar. Olardyń ónimin qorap-qorabymen satyp alyp ketip jatady. Jeke kásipkerlerimizdi Aqtóbedegi «Tabys» bazarynda ótetin jármeńkege barýǵa úgitteımiz», deıdi aýyl ákimi Bek Tileýlesov.
Aýyl óniminiń baǵasy arzan bolǵandyqtan, birden ótip ketedi eken. Bul satýshyǵa da, satyp alýshyǵa da tıimdi. Jeńildetilgen nesıege sıyr, jylqy, eshki satyp alǵan turǵyndar jaz boıy qurt, irimshik, sút, aıran, sary maı, qaımaq, qymyz satyp, qarajat jınaıdy. Jyltyrda qoldyń sary maıy 5 500 teńgeden satylady.
Kásipkerler kóbeıse, bıýdjet ulǵaıady
Bir kezde turǵyndary jappaı kóship ketken Jyltyrda tirshilik oıanyp keledi. Jeke kásipker kóbeıgen saıyn aýyl bıýdjetine tólenetin salyq ta ósedi. О́ıtkeni tórtinshi deńgeıli aýyl bıýdjeti kólik, jer, jeke kásipker salyǵymen tolyǵady.
«Bizdiń aýyldyq okrýg bıýdjeti osy jyly 3 mln teńgege ulǵaıdy. О́sim «Aýyl amanaty» jobasymen nesıe alyp, kásip bastaǵan sharýa qojalyqtary, jeke kásipkerler, kooperatıvterden túsken tabys salyǵy esebinen kóbeıdi», deıdi Bek Tileýlesov.
О́tken jyly Shalqar aýyldyq okrýginiń bıýdjeti 1 mln 500 myń teńgeni qurasa, bir jyldyń ishinde 3 mln teńgege ulǵaıǵan. Qumdy alqapty, shóbi sırek ósetin, Borsyq qumdary etegindegi shóleıtti aýyldyń negizgi máselesi – malǵa beretin qurama jem, arpa-bıdaı tapshylyǵy. Onyń syrttan jetkizý baǵasy qymbat. Qys jaıly bolǵan jyldary tórt túlik qum arasyn jaılap, qorada kóp turmasa, alapat boran men bet qaratpaıtyn aqshunaq aıaz týǵanda malǵa jemshóp kóp kerek. Aýyl kásipkeri Baýyrjan Qarpov Qostanaıdan arpa-bıdaı, arzandatylǵan jem ákelip, eki ese arzan baǵamen aýylǵa satady.
Maldyń shóbin sharýa qojalyqtary ózderi shabady. Bıylǵy kóktemdegi erigen qardyń mol sýy, jazǵy jańbyr qumdy beldeýlerdi jasyl boıaýǵa boıap, taqyr jerge de shóp shyǵa bastaǵan. Búginde aýdan ortalyǵynda bir tóktiń baǵasy 700-750 teńgeden satylsa, sharýa qojalyqtary shapqan shóbin aýyldastaryna 650 teńgeden beredi. Aýyldyq okrýgtiń taǵy bir máselesi – qoıshy, malshynyń jetispeýi.
«Kóktem týa salysymen qojalyq ıeleri mal baǵatyn adam izdeıdi. Olar otbasylyq malshylarǵa 250-300 myń teńge jalaqy usynady. Malshylarǵa jalaqysyn durys tólemeıdi dep te aıta almaımyz. О́ıtkeni zańdy tulǵa retinde tirkelgen qojalyqtar jumyskermen kelisimshartqa otyryp, onyń zeınetaqy jarnasy men eńbekaqysyn aýdarady. Alaıda kóp jaǵdaıda ishimdikke úıir, úısiz-kúısiz jandar qysta qoradaǵy maldy qaraýǵa jaldansa, jaz shyǵa tastap ketedi. Elsizdegi qojalyq malyn baǵýǵa kelgende, osyndaı jaǵymsyz jaıt qalyptasty. Sharýa qojalyqtary shóp shabý naýqanynda 200 myń teńge jalaqyǵa traktorshy tappaıdy», deıdi aýyl ákimi.
Qum toqtatý
Jyltyrdyń irgesinen engen sýsyma qum aýyldy basyp keledi. Bul – Araldyń buırat qumdarymen jalǵasyp jatqan Úlken Borsyqtyń bir sheti. Taý-taý bolyp úıilgen kóshpeli buırat qumdardyń betin qaıtarýǵa ekologııalyq baǵdarlama kerek. Qum toqtatýdyń basty amaly – shólge tózimdi, tamyry tereń jıde, torańǵyl, sekseýil sııaqty butalar otyrǵyzý. Byltyr osy aýyl kóshelerin basqan qumdy toqtatýǵa aýdandyq bıýdjetten 7 mln teńge qarjy bólingen. Tapsyrysty aýdannyń bir kásipkeri utyp alyp, 5 mln 700 myń teńgege qum basqan úılerdiń irgesin tazartyp, kólikke tıep shyǵardy. Endi aýyldyń bir qaptalyndaǵy qumdardy shyǵarýǵa bıyl aýdandyq bıýdjetten 2 mln teńge bólinip, tender jarııalandy.
Tegin sary qum turǵyn úı men aýylda salynyp jatqan áleýmettik nysandardyń irgetasy men qabyrǵasyn turǵyzýǵa paıdalanylady. Byltyr aýyl azamattary, jeke qojalyq ıeleri qosylyp, óz ortasynan qarajat shyǵaryp, aýyl shetindegi 20 gektar alqapty qorshap, ishine qaraǵash, sekseýil, tatar úıeńkisi, jyńǵyl kóshetterin otyrǵyzǵan. Kásipker Ermekbaı Ahetuly eki jerden uńǵylap, 18 metr tereńdikten tushy sý shyǵaryp, sý aıdaıtyn motor ornatqan. Jaz boıy kezektesip kóshetterdi sýarǵan.
«Biz bul jerge jıde, torańǵyl, sekseýil kóshetterinen de ózge shólge tózimdi aǵashtar otyrǵyzǵymyz keledi. Qumǵa jaqsy ósetin tatar úıeńkisi jersindi. Jylaýyq tal da jaqsy tamyrlanady. Qumnan uńǵy qaza bastaǵanda 1,5 metr tereńdikten áýeli beke sý kórindi. Beke sý – qatty laılanǵan, ashy sý. Odan ári tereńdegende birte-birte tazaryp, tushylana tústi. Tushy sý qory buırat qumdardyń astyna jınalady», deıdi Bek Tileýlesov.
Jylyjaı múmkindigi
«Aýyl amanaty» jobasymen tabysty jumys istep jatqan kásipkerlerdiń biri – Serikbolsyn Jeksenbaev kásibin 2018 jyly bastaǵan. Eki jyl buryn «Aýyl amanaty» baǵdarlamasymen taǵy nesıe alyp, jazǵy jylyjaıdyń beseýin salypty. Onyń «Green house» kesheni Jyltyr aýylynyń shetinde, tasjolǵa jaqyn ornalasqan.
Jas kásipkerdiń qumnyń betindegi jylyjaıda ósirgen qııar, qyzanaq, qulpynaı, túrli dámdeýish shópterin aýdan turǵyndary qysy-jazy satyp alady. Shalqar aýdandyq jastar resýrstyq ortalyǵynyń basshysy Aıbek Embergenovpen birge Serikbolsynnyń jylyjaı keshenine keldik. Qatar-qatar ornalasqan bes jylyjaıdyń birinde qııar, ekinshisinde qyzanaq, úshinshisinde salat japyraqtary, tórtinshisinde kók jýa men askók, basqa da dámdeýishter ósip tur. Ishi qapyryq ystyq. О́simdik tamyryn qorǵaý úshin jerge qatar-qatar qara plastık jamylǵy tóselgen. Aptap ystyqta sý únemdeý tehnologııasyn paıdalanatyny kórinip tur. Osy tásil ósimdik qatarynda aramshóptiń kóbeıip, artyq sýdyń dalaǵa aǵyp ketýin boldyrmaıdy.
Jáńgir han atyndaǵy Batys Qazaqstan ýnıversıtetin agronom mamandyǵymen aıaqtaǵan jas kásipker jylyjaıda kókónis ósirý tájirıbesin óz qateliginen sabaq ala júrip úırengenin jasyrmaıdy.
«Jylyjaıda qulpynaı, kókónis ósirýdi birge bastaǵan jigitter tastap ketti. Qıyn dep tastaı bersek, bul sharýany kim isteıdi? Negizi ár aýdannyń óz jylyjaıy bolǵan kezde jyl boıy jurtty jas kókónispen qamtamasyz eter edik. Qunarsyz, sýsyma qumnyń betine kókónis ósirý ońaı emes. Talaı kúredik, betine saz jaıdyq, qarashirindi topyraq tósedik. Kóktemde aýyldyń mal qoralarynan shyqqan kóńdi jaıamyz. О́ıtkeni jyl saıyn topyraǵyn aýystyrý kerek. Jazda ónimimizge aýdan ortalyǵynda básekelestik joǵary. Jurt jazǵa qaraı kól jaǵasyna baqsha egetin bolǵandyqtan, qııar-qyzanaq kóbeıedi de, baǵasy túsedi. Soǵan qaramastan, meıramhanalar bizdiń kókónisti jaqsy alady», deıdi Serikbolsyn.
Aqtóbe oblysy,
Shalqar aýdany
