Kollajdy jasaǵan – Qonysbaı ShEJIMBAI, «EQ»
Sonymen qatar mundaı tehnologııalardy qylmystyq atqarý júıesine engizý zańnamalyq jáne tehnıkalyq aspektilerdi keshendi taldaýdy, olardy tıimdi qoldaný úshin pánaralyq kózqarasty talap etedi. Otandyq jáne sheteldik tájirıbeni zertteý ozyq tájirıbelerdi anyqtaýǵa jáne olardy belgili bir eldiń jaǵdaıyna beıimdeý boıynsha usynystar ázirleýge múmkindik beredi. Osylaısha, qylmystyq atqarý júıesinde ozyq tehnologııalardy qoldaný olardyń qyzmetin jetildirip qana qoımaı, jalpy qylmystyq sot tóreligi júıesin reformalaýdyń jańa múmkindikterin ashady.
Elektrondy bilezikter alǵash ret AQSh-ta jasalyp, qoldanyldy. Alǵashqy qurylǵyny 50-jyldary Garvard ýnıversıtetiniń ǵalymdary jasaǵan. Al ony tájirıbe júzinde qoldaný 1983 jyly bastaldy. Qazirgi ýaqytta qamaýdaǵylar men shartty túrde merziminen buryn bosatylǵandardy qashyqtan baqylaý – AQSh-taǵy túrme júıesiniń shyǵyndaryn azaıtýdyń eń keń taralǵan ádisteriniń biri. Elektrondy baqylaý quraldaryn (EBQ) paıdalaný tártibi men sharttary ár shtatta ártúrli jáne bul másele boıynsha biryńǵaı zańnamalyq baza joq. Ol, ásirese jynystyq qylmys jasaǵandardy túrmeden shyqqannan keıin baqylaý úshin, sondaı-aq jábirlenýshilerge jaqyndaýǵa tyıym salatyn sot sheshimderin oryndaý úshin belsendi túrde qoldanylady. Osyǵan uqsas erejeler Fransııada da bar.
Jyl saıyn AQSh-ta shamamen 150 myń adam, sonyń ishinde sottalǵandar men tergeýdegiler 50 shtattyń 49-ynda qoldanylatyn elektrondy bilezikterdi kıedi. Keıinnen EBQ engizý men qoldaný tájirıbesi basqa da elderge taraı bastady. Ulybrıtanııa ony 1989 jyldan, Shvesııa 1994 jyldan, Nıderland 1995 jyldan, Fransııa 1997 jyldan jáne Belgııa 1998 jyldan bastap paıdalanyp keledi. Shvesııada úsh aıǵa deıin bas bostandyǵynan aıyrylǵan barlyq tutqyn EBQ alýǵa ótinish bere alady. Germanııada elektrondy bilezikterdi shartty túrde merziminen buryn bosatýǵa jatatyn barlyq adam tańdaýǵa quqyly, al sońǵy sheshimdi prokýratýra qabyldaıdy.
Búginde sottalǵandardy baqylaýǵa arnalǵan elektrondy bilezikter – álemniń 60 elinde qoldanysta. Tutqyndardy baqylaýǵa arnalǵan qurylǵylardyń kúrdeliligi ártúrli. Uıaly baılanys arqyly baqylaý sottalǵannyń úıinde ornatylǵan qabyldaý qurylǵysy arqyly júzege asyrylady. Bul qurylǵy adamnyń bólmege kirip-shyǵý ýaqytyn qadaǵalap, kesteniń buzylýyn nemese ony buzý áreketin tirkeıdi. Mundaı baqylaý qurylǵysy qalalar úshin jaramdy, biraq uıaly baılanyspen qamtylmaǵan aýyldarda tıimsiz.
Bizdiń elimizde EBQ qoldaný Qylmystyq atqarý kodeksi, Qylmystyq is júrgizý kodeksi, Úkimettiń 2005 jylǵy 11 aqpandaǵy №97 qaýlysymen bekitilgen Ákimshilik qadaǵalaýdaǵy tulǵalardy esepke alý erejesi, Úkimettiń 2014 jylǵy 15 tamyzdaǵy №511 qaýlysymen bekitilgen Probasııa qyzmetin uıymdastyrý qaǵıdalary, «Qazaqstan Respýblıkasynyń qylmystyq atqarý júıesi jáne ishki ister organdary probasııa qyzmeti paıdalanatyn elektrondyq qadaǵalaý quraldarynyń tizbesin bekitý týraly» Úkimettiń 2014 jylǵy 7 qarashadaǵy №1180 qaýlysy sekildi birqatar nomartıvtik quqyqtyq aktilermen rettelgen. Bul erejeler elimizde elektrondy bilezikterdi qoldanýdyń quqyqtyq negizin quraıdy jáne sottalǵandardy tıimdi baqylaýǵa ári qaıta qylmys jasaý oqıǵalaryn azaıtýǵa yqpal etedi. Qylmystyq atqarý kodeksiniń 69 jáne 169-baptaryna sáıkes, Probasııa qyzmeti men ishki ister organdarynyń qyzmetkerleri sottalǵandar men shartty túrde merziminen buryn bosatylǵandardyń turǵan jerin tıisti baqylaý jáne qadaǵalaý úshin EBQ paıdalanýǵa quqyly.
Elimizde elektrondy baqylaý quraldary kóbinese Qylmystyq atqarý júıesi komıteti salasynda probasııa sýbektilerine qatysty keńinen qoldanylyp keledi. 2022 jyly jazany aýystyrý boıynsha 3 660 eskertý jasalsa, onyń 364-i EBQ arqyly júzege asty. Sotqa 4 305 materıal joldanyp, onyń 199-ynda EBQ málimetterine súıenip sheshim shyǵaryldy.
Elektrondy bilezikterdi qoldanýdyń sheteldik jáne otandyq tájirıbesin taldaý qoǵamǵa eleýli qaýip tóndirmeıtin adamdarǵa qatysty elektrondyq baqylaý quraldaryn qoldanýdyń oryndylyǵy týraly oń qorytyndy jasaýǵa múmkindik beredi. EBQ qoldaný tergeý ızolıatorlary men qaýipsizdigi barynsha tómen mekemelerdegi adamdardy bostandyqqa shyǵarýǵa, sol arqyly túrme kontıngentin azaıtýǵa kómektesedi. Buǵan atalǵan bilezikti taǵyp, úıqamaq túrindegi bultartpaý sharasyn engizý arqyly qol jetkiziledi. Sol arqyly sottalǵandar men tergeýdegilerdi ustaýǵa jumsalatyn shyǵyndar, onyń ishinde qylmystyq atqarý júıesi mekemelerindegi tamaqqa, kıimge, járdemaqyǵa, medısınalyq qyzmet kórsetýge jáne basqa da materıaldyq qajettilikterge arnalǵan shyǵyndar azaıady.
Qashyqtan basqarý múmkindigi probasııa qyzmetiniń jumysyn ońtaılandyrýǵa múmkindik beredi, adamdardy turǵylyqty jeri boıynsha tekserý qajettiligin jáne reıdter sanyn azaıtady. Sonymen qatar bul sottalǵandardyń jumyspen qamtylýyn arttyrýǵa yqpal etedi. О́ıtkeni olardyń bostandyqta jumys isteý múmkindigi bar, bul óz kezeginde materıaldyq shyǵyndy óteýge jáne áleýmettik ońaltý jaǵdaıyn jaqsartýǵa septesedi.
Sonymen qatar EBQ qoldaný sottalǵandarǵa otbasymen jáne qoǵammen áleýmettik-paıdaly baılanystardy saqtaýǵa múmkindik beredi. Bul olardyń túzelýine yqpal etedi jáne qaıta qylmys jasaý yqtımaldyǵyn azaıtady. Probasııalyq baqylaý nemese balama bultartpaý sharasy sharttaryn buzý, bas bostandyǵynan aıyrý men qamaýǵa alýdy saralaýǵa múmkindik beretin neǵurlym qatań sharalardy qoldaný úshin negiz bola alady. Sondaı-aq sottalǵandar men kúdiktilerdiń laýazymdy tulǵalarmen baılanysyn barynsha azaıtyp, azaptaý jáne qatygezdikke ushyraý qaýpiniń aldyn alady.
Degenmen EBQ qoldanýdyń birqatar qıyndyǵy da joq emes. Sonyń biri – keı jerlerde ınternetpen qamtýdyń nasharlyǵy. Mundaı aýmaqtarda EBQ-ny tıimdi paıdalaný qıyn. Buǵan qosa bilezik kóleminiń dobaldaı bolýy ári taǵyp júrýge qolaısyzdyǵy, batareıanyń álsizdigi baqylaýǵa alynǵan adamdardyń narazylyǵyn týdyryp júr. Sonymen qatar EBQ-ny jalǵa alǵanda jeke derekterdi qorǵaý talaptarynyń buzylý qateri qatar júredi, al baqylaýǵa alynǵan adamdardyń ornalasqan jerin onlaın baqylaý úshin biryńǵaı platformanyń bolmaýy ıntegrasııalanǵan strategııalyq geoaqparattyq platformany qurýdy talap etedi.
Elektrondy bilezikterdi paıdalanýdyń tıimdiligin arttyrý ári paıdalaný úshin baqylaýǵa alynǵan azamattardyń ornalasqan jerin onlaın baqylaıtyn biryńǵaı operator qajet. Derbes derekter qaýipsiz ortada saqtalýy úshin oǵan tek quqyq qorǵaý organdarynyń qyzmetkerleri ǵana qol jetkize alatyndaı aqparattyq qaýipsizdik talaptaryna sáıkes derekterdi saqtaý shemasy da ázirlenýi kerek. Sotqa deıingi tergep-tekserý, jazany oryndaý jáne ákimshilik qadaǵalaý úderisi kezinde ártúrli quqyq qorǵaý organdary úshin EBQ qoldanýdyń quqyqtyq negizderin birizdendirý qajet.
Elimizde jáne shetelderde elektrondy baqylaý quraldaryn qoldanýdy taldaý qylmystyq atqarý júıesiniń tıimdiligin arttyrýda osy tehnologııalardyń aıtarlyqtaı áleýetin kórsetedi. Qaýipsizdik deńgeıin, baqylaýdyń jáne sottalǵandardy áleýmettik ońaltýdyń tıimdiligin aıtarlyqtaı arttyrýǵa sep bolady. Bul sharalar – qylmystyq atqarý júıesin reformalaý, qoǵamdyq qaýipsizdik qajettiligi men sottalǵandardyń quqyqtary arasyndaǵy tepe-teńdikti saqtaý jolyndaǵy mańyzdy qadam.
Darıana BISEKEShEVA,
Bas prokýratýra janyndaǵy Quqyq qorǵaý organdary akademııasynyń aǵa oqytýshysy
