Sýdy únemdeý – zaman talaby

Shyǵyny az, tabysy kóp tehnologııa

Maqta sapasyn arttyrý maqsatynda, bıyl jańa tásilmen 2,5 myń gektar alqapqa maqta egildi. Sharýalardyń aıtýynsha, sý únemdeý tehnologııalary sýdy, elektr qýatyn, eńbek resýrstaryn jáne mıneraldy tyńaıtqyshtardy únemdeı otyryp, gektarynan 60-65 sentnerden ónim alýǵa múmkindik beredi. Bul oblystyń ortasha kórsetkishinen 2,5 ese joǵary. Otandyq maqta talshyǵy sapasynyń tómendiginen álemdik naryq­ta suranys bolmaı otyr. Mamandar jańa tehnologııany engizý esebinen ónimdilikpen qatar maqta talshyǵynyń básekelestik áleýeti ulǵaıatynyn aıtady. Qoza kósegi túgeldeı ashylyp, ónim kórsetkishi keminde 2 ese artady.

Jańa ınnovasııalyq tásildiń tıimdiligine kózi jetken, osy ádiske ótýdi nıet etken dıqandar kóp. Mysaly, Saýran aýdanynyń sharýalary jańa ádispen maqta egip, buryn-sońdy bolmaǵan nátıjege qol jetkizip otyr. «Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaev Joldaýynda sýdy barynsha únemdeý jumysyn aýyl sharýashylyǵynda keńinen qoldaný qajettigin aıtty. Saýran aýdanyna qarasty Júınek aýylynda 130 gektar jerge tamshylatyp sýarý arqyly maqta ektik. Sý únemdeıtin jańa tásildi basqa sharýalar kórip, tańǵalyp jatyr. Bul buryn sor basyp ketken jer bolatyn. Maqta egýge bolatynyna eshkim senbegen. Bastamanyń nátıjesi keremet. Elimizde ruqsat etilgen tyńaıtqyshtardy ǵana paıdalandyq. Ári qaraı osy tájirıbeni paıdalanyp, alqaptyń aýqymyn arttyrýdy kózdep otyrmyz», deıdi jergilikti kásipker Qanat Kósherbaev.

Sonymen qatar oblysta sheteldik ınvestor maqtany tereń óńdeý kópsalaly kesheni kásiporyndaryn quryp, daıyn ónimdi eksportqa shyǵarýdy josparlap otyr. Joǵary sapaly shıkizatty ósirýden bastap, juqa matadan jasalǵan kıimder men úı toqyma buıymdaryn óńdeý men óndirýge deıin óndiristiń tolyq sıklin qurýdy qamtamasyz etedi. Kásiporyn oblysta alǵash ret tamshylatyp sýarý júıelerin ornatyp, myń gektardan astam aýmaqqa maqtanyń elıtalyq sorttarynyń tuqymyn ekti. Egistikte jergilikti turǵyndar jumys istep jatyr.

Al Qytaı tehnologııasymen tamshylatyp sýarý qolǵa alynǵan Maqtaaral aýdanynda ózbekstandyq «Global textile» toqyma kompanııasy maqta talshyǵyn tereń óńdeıtin zaýyt salmaq. Shıkizat kúıinde satylyp kelgen maqta endi tereń óńdeledi. Quny 45 mıllıon dollar bolatyn joba aıasynda logıstıka haby, maqtany bastapqy óńdeý zaýyty, maqta-mata, mata boıaý jáne tigin fabrıkalary iske qosylady. О́ndiris oryndary iske qosylsa, jergilikti sharýalarǵa ónim ótkizýde qıyndyq týyndamaıdy. Ázirge jergilikti dıqandar jıyn-teringe daıyndyq ústinde. Mysaly, Maqtaaral aýyldyq okrýgindegi «Hamro-Ata» sharýa qojalyǵy bıyl maqtany kesh ekken. Sáýir aıynyń sońynda shıt jerge tústi. Degenmen jańa tehnologııa tamshylatyp sýarý ádisimen egilgen maqta erte gúldep, jaıqalyp ósip tur. Jalpy, aýdanda 312 gektar jerge maqta shıtiniń jańa sorty tamshylatyp sýarý ádisimen egilgen. Egis alqabynda barlyq jumys jańa júıeniń kómegimen atqarylady. Iаǵnı shyǵyn az, qol kúshi qajet emes.

Qojalyq tóraǵasy Abdýjalıl Boev ár 70 gektar saıyn tyńaıtqyshty bir jerden beretin avtomatty nasos qondyrǵysy ornatylǵanyn aıtady. Sol arqyly qozaǵa qajetti dárýmen, tyńaıtqysh kes­tege sáıkes ýaqtyly beriledi eken. Ár gektardan eń kemi 6 tonnadan «aq altyn» jınaýdy josparlap otyrǵan qojalyq tóraǵasynyń aıtýynsha, jańa tehnologııa boıynsha aldymen maqtanyń boıy ósiriledi. Boıy bıik bolsa, kósekti kóp salady. Qozanyń tóbesindegi gúline deıin tolyq kósekteıdi. Maqta pisken kezde ony da tehnıkanyń kómegimen jınap almaq. Sharýa qojalyǵyna tartylǵan jobanyń jalpy ınvestısııalyq quny – 500 mıllıon teńge. Jobanyń ereksheligi, dástúrli ádispen salystyrǵanda aǵyn sý 50%-ǵa únemdelip, ónimdilik 60-70 sentnerge artady.

Jalpy, bıyl Maqtaaral aýdanynda 60,6 myń gektar egistik jerge túrli daqyl egilgen bolsa, onyń 33,6 myń gektaryna maqta shıti sebildi. Qazir­gi tańda dıqandar maqtaǵa qajetti agro­tehnıkalyq sharalardy aıaqtap, defolıasııa jumystaryn júrgizip, maqta jınaý naýqanyna daıyn otyr.

«Aýdan boıynsha qazirgi tańda 350 gektar maqtalyq alqapqa defolıasııa jumystary jasalǵan. Sharýalarǵa túsindirý jumystary júrgizilip jatyr. Maqta jınaý tehnıkalary, maqta zaýyttary men qabyldaý beketteri naýqanǵa tolyq daıyn tur», deıdi aýdan ákimi Baqyt Asanov.

Búginde maqta terim naýqanyna da­ıyndaý úshin kombaındarǵa jóndeý jumystary tolyqtaı júrgizilgen. Jalpy, aýdan boıynsha maqta terimine 700-den astam dońǵalaqty traktor, 900-ge jýyq tirkeme jáne 200-den astam maqta terim mashınasy qatysady. Iаǵnı maqtany mashınalyq ádispen terýdi 95%-ǵa jetkizý josparlanyp otyr. Aıta keteıik, aýdanda maqta óńdeıtin 7 zaýyt jáne 55-ke jýyq maqta qabyldaý beketteri sharýalarǵa qyzmet kór­setý úshin jıyn-terin naýqanyna daıyn. Sondaı-aq kúzgi dala jumystaryn júrgi­zýge memleket tarapynan jeńildetilgen baǵamen janar-jaǵarmaı sharýalarǵa taratylyp jatyr. Jalpy, bıyl oblys­ta 106,4 myń gektar jerge maqta egildi. Aldyn ala boljam boıynsha 300 myń tonna maqta jınaý kózdelip otyr.

О́ńirde sý únemdeý tehnologııasyn maqtashylar ǵana emes, basqa da aýyl­sharýashylyq daqyldaryn egetin dıqandar da qoldanyp keledi. Mysaly, Shardara aýdany, Jaýshyqum aýylynda ornalasqan «Iirjar-Agro» JShS sharýa qojalyǵy 500 gektar jerge tamshylatyp sýarý tehnologııasyn engizgen.

«Bıyl sonyń 370 gektaryna kúnbaǵys egip, jańa tehnologııany ıgerip jatqan jaıymyz bar. Bolashaqta klasterlik júıege kóshýge nıettimiz. Maqsatymyz – jańa tehnologııany jyldam ıgerip, mol ónim alyp, oń tájirıbemizben bólisý. Egistikterdiń kúrdeli tegisteý jumystaryn kórmegenine kóp jyl bolǵan. Jylma-jyl ege bergendikten, jerdiń de qunary ketedi. Egis alqapta­ryn durys josparlamasa, daqyldar­dyń aýyspaly egisi saqtalmaıdy», deıdi «Iirjar-Agro» JShS dırektory Orazaly Shyrshyqbaı.

Seriktestikte 11 adam turaqty ju­myspen qamtylǵan, al maýsym kezinde 20-30 adamǵa qosymsha jumys berip otyr. Sondaı-aq 23 aýyl sharýashylyǵy tehnıkasy jumyldyrylǵan. Sharýa qojalyǵy kúnbaǵys ónimin Qytaı, Túrkııa, Ázerbaıjan elderine eksporttap, zaýyt ashýdy josparlap otyr.

Al Túlkibas aýdanynda qarqyndy baý kólemin kóbeıtýge erekshe mán berilip keledi. Statıstıkalyq málimetke súıensek, aýdandaǵy alma baýlardyń kólemi 3 myń gektardy qurasa, sonyń 700 gektardan astamy – qarqyndy baý. Aýyl sharýashylyǵy salasyna ja­ýapty mamandardyń aıtýynsha, bıyl aýdanda taǵy 55 gektar jerge tamshylatyp sýarý tehnologııasy engizil­­gen qar­qyndy alma baýy paıda boldy. Shaq­­­paq aýyldyq okrýgindegi «Ken-Taý» JShS-nyń ­dırektory Qaırat Sadyqov alma kóshet­teri arnaıy Túrkııadan aldyrylǵanyn ­aıtady.

Qazir baǵbandar tamshylatyp sýa­rý ádisin qoldaný arqyly 30 gektar jerden 1200 tonnaǵa jýyq ónim alyp jatyr. Atalǵan óndiris ornynda 150-200-ge jýyq adam jumys isteıdi. Sharýa qarqyndy alma baýynda sý únemdeý tehnologııasyn paıdalaný arqyly ­6 myń tonna ónim jınaǵan. Qarqyndy alma baý kólemi 240 gektar bolatyn seriktestiktiń 2200 tonna alma saqtaıtyn qoımasy bar. Kásipker qys mezgilinde almaǵa suranystyń kúrt artýyna baılanysty qosymsha 2 tonnadan astam alma saqtaıtyn salqyndatqyshy bar qoıma salýdy josparlap otyr. Qysta 4400 tonnaǵa deıin ekologııalyq taza almasyn saýdaǵa shyǵarýdy kózdeıdi.

Kanaldar men qashyrtqylar tazalandy

Oblysta ylǵal únemdeý tehnologııalary 32,3 myń gektarǵa ornalastyrylǵan. Bıyl qabyldanǵan «Sý resýrstaryn basqarý júıesin damytýdyń 2024-2030 jyldarǵa arnalǵan tujyrymdamasyna» sáıkes elimizde ylǵal únemdeý tehnologııalaryn 1,4 mln gektarǵa engizý qarastyrylǵan. Onyń ishinde Túrkistan oblysynyń úlesi 16%-dy nemese 216,3 myń gektardy quraıdy.

Bul oraıda oblys ákimdiginiń qol­daýymen jumysyn jańasha baǵytta júıelegen «Turan sý» mekemesiniń qosar úlesi mol. Atalǵan mekemeniń atqarǵan jumystary men aldaǵy josparlary talqylanǵan jıynda oblys ákimi Darhan Satybaldy sý únemdeý tehnologııalaryn engizý, aımaqtaǵy sý nysandaryn jóndeý jumystaryn kúsheıtýdi tapsyrdy.

«Memleket basshysy Qasym-Jomart Kemeluly sý nysandaryn retteý, sý sharýashylyǵyn tıimdi júrgizý, kanaldardy jóndeý jóninde naqty tapsyrma berdi. О́ńirde osy baǵyttaǵy jumystar jalǵasady. Sý qoımalardy jóndeý, salý, kanaldardy tazalaý, jańartý jumystary sapaly atqarylýǵa tıis. Aǵyn sý máselesin sheship, sý únemdeý tehnologııalaryn engizý mańyzdy», dedi Darhan Satybaldy.

«Turan sý» mekemesiniń basshysy Doshan Lesovtiń aıtýynsha, 2024 jylǵa egistikke 817,4 mln tekshe metr josparly aǵyn sý lımıti bekitilip, búginde bosatylǵan sý kólemi 632,7 mln tekshe metr bolǵan. Ekologııalyq qajettilikke 272,8 mln tekshe metr sý bosatylyp, jospar 2,1 ese artyǵymen oryndaldy. Kásiporynnyń menshigindegi sý nysandaryna fıltrasııasyn joıý jumystary júrgizilip, jaryqshamdar ornatylǵan. «Túrkistan» jáne «Arys» magıstraldy jáne ishki sharýaaralyq kanaldaryna 82,7 shaqyrym mehanıkalyq tazalaý jumystary júrgizildi. Sý únemdeý tehnologııasyn shyǵaratyn kásiporyndar jelisi salyndy. Qondyrǵylar ornatyldy. Aýdan, qala ákimdikterimen bir­lesip tazalaý josparlanǵan 1100 shaqyrym tabıǵı arnalar, kanaldar men qashyrtqylardyń 500 shaqyrym­ǵa jýyǵy tazalanǵan. Sondaı-aq bıyl Ordabasy, Saýran, Qazyǵurt, Shar­dara, Saıram aýdandaryndaǵy 9 sý nysanynyń 96 shaqyrymyn kúrdeli jóndeý josparlanǵan. Qazirgi tańda 58 shaqyrymy jóndeldi. Nátıjesinde, 15 391 gektar sýarmaly jerdiń sý­men qamtamasyz etilý barysy jaqsardy. Shardara aýdanynyń 6 aýyldyq okrý­ginde uzyndyǵy 958 shaqyrym bolatyn qashyrtqylardyń 1025 shaqy­rymyna mehanıkalyq tazalaý jumys­tary atqarylǵan. Sý únemdeý tehno­logııalarynyń qoljetimdiligin arttyrý baǵytynda eń alǵashqy zaýyt iske qosyldy. Saýran aýdanynyń Shaǵa aýyldyq okrýgindegi ónerkásiptik park aımaǵynda «BNK Group» BNK kompanııa­sy amerıkalyq «Nelson Irrigation» kompanııasymen birlesip, ««BNK Irrigation»» saýda belgisimen aınalmaly jáne frontaldy áreket etetin jańbyrlatqysh mashınalar óndirisin iske qosty. Zaýyt jylyna 1000 jańbyrlatyp sýarý mashınasyn jasaıdy jáne 50 myń gektarǵa deıin sýarmaly jerdi qamtamasyz ete alady. Bul – elimizde sý únemdeý tehnologııalaryn keńinen qoldaný úshin sý shashyratqysh mashınalardyń tolyq sıklin óndirýdi jolǵa qoıýǵa múmkindik beretin iri ınvestısııalyq joba.

Budan bólek, atalǵan «BNK Group» BNK kásipornynyń jylyna 50 myń gektardy jáne «Turan sý» mekemesi janynan jylyna 9 myń gektardy qamtıtyn tamshylatyp sýarý qondyrǵylaryn shyǵaratyn 2 zaýyt ashylady. Sonymen birge tamshylatyp sýarý júıelerin shyǵaratyn tórtinshi zaýyt sheteldik ınvestordyń qoldaýymen Otyrar aýdanynda júzege aspaq. Iri ınvestor tekstıl klasterin qurý boıynsha óńirge 440 mln dollar quıýǵa da­ıyn. Nátıjesinde, 4 myńnan astam jańa jumys orny ashylady.

Oblystyq aýyl sharýashylyǵy basqarmasynyń málimetinshe, bıylǵa josparlanǵan 22,0 myń gektardyń 13,3 myń gektaryna alǵashqy jarty­jyldyqta jańadan sý únemdeý tehnologııalary engizilgen. Onyń ishinde, ­8 myń gektarǵa tamshylatyp, 4,9 myń gektarǵa jańbyrlatyp sýarý tehnologııa­lary ornatylǵan. Sondaı-aq byl­tyr jal­py quny 15,9 mlrd teńge bolatyn «Túrkistan magıstraldy kanalyn kúrdeli jóndeý» jobasy júzege asy­rylyp, 60 shaqyrym kanal betonmen qaptaldy. Iаǵnı jylyna 60 mln tek­she metr aǵyn sý únemdelip otyr. Ka­nal­dyń sý ótkizý qurylymdaryna 66 dana aýs­tra­lııalyq «Rýbıkon Voýter» avto­mat­tan­dyrý júıesi ornatyldy. Bul óz keze­­g­inde sý shyǵysyn qashyqtan avtomat­ty basqara otyryp, sýdyń núkteli ese­bin naqty júrgizýge, ıaǵnı qosym­sha sý shy­ǵyn­daryn únemdeýge múmkin­dik beredi.

Sharýalar jańa tehnologııanyń óte tıimdi ekenin aıtyp otyr. Sýdy únemdeıdi ári sýarýdan keıingi ádettegideı qatqaq qaldyrmaıdy. Dıqandar buryn egistikti sýaryp bolǵan soń mindetti túrde kýltıvasııa júrgizip, qopsytyp alatyn. Endi onyń qajeti bolmaı qaldy, sosyn bul qondyrǵymen alqapty dárileýge de bolady. Sondaı-aq sharýalar baǵasy óte tıimdi ekenin, memleket tarapynan jańa tehnologııany paıdalanýǵa tolyq múmkindik jasalǵanyn aıtady.

Túrkistan oblysy