«Jol apattary qoǵamnyń zor alańdaýshylyǵyn týǵyzyp otyr. Jyl basynan beri jol-kólik oqıǵasynan 1 300-den asa adam qaza bolyp, 16 myńnan asa azamat zardap shekti. Adamdar kún saıyn jol ústinde qazaǵa ushyrap jatyr. Olardyń arasynda tutas otbasylar da bar. Jol-kólik ınfraqurylymyn jaqsartý jáne ıntellektýaldyq júıeni engizý arqyly jol qaýipsizdigin qamtamasyz etýge bolady. Bul – jergilikti ǵana emes, respýblıkalyq joldarǵa da qatysty másele. Osy salaǵa jaýapty mekeme avtokólikterdiń tehnıkalyq jaǵdaıyna tıisti baqylaý jasaýy qajet», dedi Prezıdent halyqqa Joldaýynda.
Aıtqyzbaı keler apattyń sebebi san alýan. О́kinishtisi sol, kólik apaty órimdeı balalardyń da ómirin jalmap jatyr. Jyl basynan beri elimizde balalarǵa qatysty 3,5 myńnan asa jol apaty tirkelgen bolsa, saldarynan 165 kámeletke tolmaǵan bala qaza taýyp, 4 myńnan astamy túrli deńgeıde jaraqat alǵan.
О́tken aıda Ishki ister mınıstrligi jol apattarynyń aldyn alý týraly beınerolık jarııalap, jantúrshiger jaǵdaıǵa alyp keletin kólik apattarynyń negizgi sebepterin tizbeledi. Beınematerıalda joldaǵy qaýipsizdik kóbine kólik júrgizý tártibine baılanysty ekeni aıtylǵan. Bular – kólik tizginin kámeletke tolmaǵandarǵa nemese kólik basqarýǵa quqyǵy joq basqa adamdarǵa berý, jyldamdyqty shamadan tys arttyrý, mas kúıde kólik júrgizý, jol júrý qaǵıdalaryn buzý, júrgizýshi nazarynyń bólinýi sekildi birneshe faktor.
Jol-kólik apaty elimizde óte jıi bolatynyn, onyń saldarynan ólim-jitim de kóp ekeni jyl saıyn aıtylady. Oqys oqıǵalardyń aldyn alýǵa baǵyttalǵan túrli is-shara qolǵa alynǵanymen, qaraly statıstıkanyń azaıar túri joq.
«Prezıdent Joldaýda jol apattary týraly aıta otyryp, jergilikti jáne respýblıkalyq joldardyń ınfraqurylymyn jaqsartý jaıyna toqtaldy. Sebebi jol sapasy – qaýipsizdikke tikeleı áser etetin birden-bir faktor. Oıdym joldan qashamyn dep ot basyp jatqandar qanshama? Joldardyń júktemege tótep bere almaýy, jaıaý júrginshiler jolaǵy men tıisti belgilerdiń durys qurylmaýy, keıbir aımaqtardaǵy sapasy syn kótermeıtin nemese tym tar joldar, sondaı-aq túngi ýaqyttarda tasjol jıeginde jaıylatyn qaraýsyz mal qaıǵyly oqıǵalardyń oryn alýyna ákelip soqtyrady. Keıbir aımaqtarda áli kúnge deıin aýdan ortalyqtaryna baratyn kúre joldardyń sapasy syn kótermeıdi. Shalǵaıdaǵy eldi mekenderdiń jaıy aıtpasa da túsinikti. Derekterge kóz júgirtsek, qaıǵyly oqıǵalarda erejeni elemeýdiń úlesi basym. Mas kúıde kólik júrgizý qylmysy túbegeıli tyıylmaı tur. Mundaı oqıǵalar, ásirese jańa jyl qarsańynda údeı túsetini belgili. Jol erejesin pysqyrmaıtyn júrgizýshiler óziniń ǵana emes, ózgeniń de ómirin kúıretip jatqanyn túsinýge tıis. Degenmen keıingi jyldary buǵan qatysty zań kúsheıip, azamattar sál de bolsa qoǵamdyq jaýapkershilikti sezine bastaǵandaı», deıdi sarapshy Nurlan Asqaruly.
El aýmaǵyndaǵy kólik júrgizý quqyǵyna ıe azamattardyń sany 5 mln 800 myńnan asady. Ár jyl saıyn shamamen 120 myń azamat kólik júrgizý quqyǵyna ıe bolady. Turǵyndardyń jartysynan kóbi – eski kólikterdi tizgindeıtinder. Mamandar tozyǵy jetken tehnıka joldaǵy kólik apattaryna jıi sebep bolady degen pikirde.
«El turǵyndary tizgindegen kólikterdiń jartysyna jýyǵy 20 jyldan asqan. Olardyń zamanaýı qaýipsizdik júıesi joq. Tehnıkalyq baıqaýdan amalyn taýyp ótip júr. Sandyq kórsetkishpen alsaq, bul – 3 mıllıon kólik. Damyǵan elderde mundaı kólikterdiń júrýine múlde ruqsat bermeıdi. Álbette, jurttyń bári jarqyratyp jańa kólik mine almasy taǵy anyq. О́ıtkeni jańa kólik baǵasy sharyqtap tur. Kóptegen oqıǵa adamı faktordan, azamattardyń salǵyrttyǵy men jaýapkershiliginiń tómendiginen beleń alyp jatyr. Júrgizýshilerdiń jaýapkershiligin oıatyp, túrli keleńsizdiktiń aldyn alý úshin zańdy barynsha kúsheıtý kerek», deıdi qoǵam belsendisi Elnazar Ahmetbek.
Quqyqtyq statıstıka jáne arnaıy esepke alý komıtetiniń ótken jyldyń sońyndaǵy esebine sáıkes, el aýmaǵynda jol apattary eń kóp oryn alatyn óńirlerdiń kósh basynda Almaty qalasy, Almaty jáne Jambyl oblystary atalǵan. Odan keıin Túrkistan oblysy men Astana qalasy tur. Jol apattarynyń kóp bóligi halyqaralyq, respýblıkalyq mańyzy bar tasjoldarda bolady. Ulytaý, Jetisý, Soltústik Qazaqstan, Aqtóbe oblystarynyń tasjoldarynda da adam óliminiń deńgeıi joǵary. Ásirese kúzgi-qysqy maýsymdaǵy jol qolaısyzdyǵy jaǵdaılary kúsheıgende apat jıileı túsedi.
Qazir aqparat quraldarynan jol apatyna qatysty aqparattardy kúnde kózimiz shalady. Prezıdent Qasym-Jomart Toqaev birer jyl buryn Ishki ister mınıstrliginiń keńeıtilgen alqa otyrysynda: «Qazaqstanda jol-kólik apatynan qaıtys bolý múmkindigi Eýropa elderine qaraǵanda 11 esege kóp. Biz bul problemany kóptiń aldynda Parlamentte de, Úkimette de talqyladyq. Alaıda másele sheshilmegen kúıi qalyp otyr», degen edi.
Eki aı buryn Úkimet otyrysynda Ishki ister mınıstri Erjan Sádenov jol-kólik apattarynyń aldyn alý úshin 4 jáne odan da kóp jolaǵy bar 6 myń shaqyrymnan asa jol salý qajettigin aıtqan. Qurylym basshysy eldi mekenderdegi ınfraqurylym máselesi mańyzdy ekenin, jol apatynyń 85%-y sol jerlerde oryn alatynyn atady. «О́limniń tórtten biri jaıaý júrginshilerdi qaǵyp ketýden keledi. Olardyń eń kóp úlesi Mańǵystaý, Almaty, Qyzylorda oblystaryna tıesili. Sebep – jaıaý júrginshi joldarynyń, jaryqtardyń, trotýarlardyń bolmaýy», deıdi mınıstr.
600 myńǵa jýyq kólik resmı túrde tirkelgen Almaty qalasyna táýligine ózge óńirler men oblys aýmaǵynan kelip-ketetin avtokólikter sany 270 myńnan asyp jyǵylady. Mamandardyń sózinshe, jol-kólik oqıǵalarynyń basty sebebi – júrgizýshilerdiń jol erejesin saqtamaýy. Onyń ishinde jyldamdyqty shamadan tys údetý nemese túrli oqys qımyl jasap, basqa kólikterge jol bermeý jaǵdaılary jıi tirkeledi. Birer jyl buryn Almatylyq polıseıler júrgizýshilerge sabaq bolsyn degen maqsatpen, jantúrshigerlik apatqa ushyrap, tas-talqany shyqqan kólikterdi qala kóshelerimen alyp ótti. Olar mundaı shara arqyly júrgizýshilerdi jolda abaı bolyp, saq júrýge shaqyrǵan edi. О́kinishtisi, budan sabaq alyp jatqandar az.
Megapolıste jol qaýipsizdigin kúsheıtýge jáne jol-kólik oqıǵalary kezinde adam ólimin azaıtýǵa baǵyttalǵan is-qımyldar jyl saıyn pysyqtalyp keledi. Degenmen keıingi jyldary moped, elektrli-samokat, skýter sekildi mıkromobılder sanynyń artýy máseleni ýshyqtyryp otyr. Osy jyldyń alǵashqy eki toqsanynda qos dóńgelekti kólikterdiń qatysýymen 463 jol-kólik oqıǵasy tirkelip, 500 adam zardap shekken.
Saraptama kórsetkendeı, jol apattary negizinen tórt jáne odan da kópjolaqty kúre joldarda jáne jol qozǵalysy kezinde oqys qımyl jasaýǵa múmkindik bermeıtin eldi mekenderde oryn alatyny anyqtalǵan. Mamandar jaıaý júrginshilerdiń qatysy bar jol-kólik oqıǵalary kóbinese juma kúni, saǵat 10.00-den 20.00-ge deıingi aralyqta jıi bolatynyn aıtady. Vision Zero-nyń jahandyq konsepsııasyna salsaq, jaıaý júrginshi – jol-kólik oqıǵasyna qatysýshy. Bul qala turǵyndary úshin jeke avtokólikterden góri túrli qoǵamdyq kóliktiń qyzmetin paıdalaný tıimdi ekenin kórsetedi. Zertteý boıynsha, qoǵamdyq kólik damyǵan aýdandardyń turǵyndary avtomobıldengen ortadaǵy adamdarǵa qaraǵanda jol-kólik apatyna bes ese az túsetin kórinedi.
«Jol-kólik oqıǵasyn azaıtý maqsatynda álemdik tájirıbeni eskere otyryp, túrli qadam jasalyp jatyr. JKO jıi bolatyn ýchaskelerge zertteý júrgizildi. Qaýip týdyratyn problemaly burylystarda jol qozǵalysy ózgertildi. Bekettik, trotýarlyq jáne qoldan jasalǵan kedir-budyrlardy, bollardtar tegisteldi, kózge keri áser etetin vızýaldy elementter sany azaıtyldy, adamdar kóp jınalatyn ótpeli jerlerge knopkaly baǵdarshamdar ornatyldy, dıodty jaryq shamdar qoıyldy. Jańa ádisterdi engizý arqyly jaıaý júrginshiler qaýipsizdigi arta túskenin baıqap otyrmyz. «Qaýipsiz qala», «Qaýipsiz kóshe», «Qaýipsiz jyldamdyq», «Qaýipsiz qoǵamdyq kólik», «Jol qozǵalysyn baqylaýdyń ıntellektýaldy júıesi», «Barlyq qyzmetti úılestirý» jobalary osy baǵytta qolǵa alynǵan», deıdi Almaty qalasy Mobıldilik basqarmasynyń mamandary.
Halyqtyń ósimine, el ekonomıkasyna orasan zııan keltiretin qaıǵyly oqıǵalar qashan azaıady? Keıbir jeli qoldanýshylary mas kúıinde kólik tizginine otyrǵandardy 7 jylǵa ǵana emes, ómir boıy kólik júrgizý quqyǵynan aıyrý kerek dep esepteıdi. Álemdik tájirıbege súıensek, Sıngapýrda mas kúıinde kólik tizgindegender júrgizýshi quqyǵynan aıyrylyp, úlken kólemde aıyppul tólegeni óz aldyna, memleket zańyn syılamaǵany úshin oǵan dúre soǵylatyn kórinedi. Al Qytaı men Taılandta mas kúıde kólik tizgindep, kisi ólimine soqtyrǵan jol-kólik apaty úshin júrgizýshi ólim jazasyna kesilýi múmkin. Japonııada ishimdik ishken jannyń kóligine otyrǵan kez kelgen jolaýshyǵa úlken kólemde aıyppul salynady. Erejeni myń jerden kúsheıtkenmen, ár azamat jaýapkershiliktiń salmaǵyn sezinbese qıyn-aq.
ALMATY
