Júıtkigen ýaqyt-aı, sodan beri jyl ótipti arada. Almatydan arnaıy kelgen dosy, akademık Sábıt Baızaquly ekeýmiz, mine, Muhańnyń shańyraǵyna sálemdese bardyq. Qysqa jeń kóıleginiń ústinen jılet kıip, yqsham denesin jeńil úıire oń qolyndaǵy taıanysh taıaǵyna súıenip qarsylaǵan jazýshy kóńildi kórindi. Áıtkenmen, sharshańqylaý júzinen jazý bederlenip kóringendeı eken, áldebir tańsyqtyqpen úńile túskenimizde, shetelderde – Chehııa men AQSh-ta turaqtaǵan on alty jyl ishinde «Shyńǵyshannyń» tórt tomyn, «Altyn orda» romanyn, basqa da qyrýar jazý jazǵan sóz zergeriniń osynshama beınet pen bir kún ústelden ajyramaıtyn qara eńbekke qalaı ǵana shydas bergenine tańdanyp, qalam kıesine tánti bola tústik. Iá, ıá, qalam kıesine malynǵan altyn qalam ıesi ertegideı bolyp aldymyzda turǵany ras pa ózi degendeı ásermen kózimizdi ashyp-jumdyq.
Eldiń esendigin suraǵan Muhań peıildenip, jan qosaǵy Baqytjamal apamyzdyń demeýimen jumsaq dıvanǵa bizben qatarlasa otyryp, birde biz jetelep, birde ózi bastaǵan áńgime órisin qııaǵa salsyn. Birdi aıtyp, birge ketken syralǵy otyrystyń túpki máni ulttyq órkendeýdiń, táýelsizdikti baıandy etýdiń qadaý-qadaý túıinderimen baılanyp, el tynyshtyǵynyń myzǵymastyǵyn boıtumardaı úkileıtin arman-senim, maqsat-múdde oraıymen júrek bulqynysyn ústeı túsedi. Osydan-aq ǵumyr boıǵy jazýynda Muhań kenelgen bula kúshtiń qaıdan býyrqanyp jatqanyna kóńil senip, meıir qanatyndaı. Prometeılik alyp kúsh sarqyramasyna tánti bolmasqa ádiń joqtaı.
Birazdan beri dostyǵy men túıdeı qurdastyǵy jarasqan Muhań men Sábeń keıde erkin ázildesip, sypaıy syr tarqatysyp, pikirlerin tóteleı salyp, biz sekildi jańadan qosylǵan qyzyqtaýshylarǵa áńgimelerin uǵynyqty tuspaldaı biledi eken, mundaı jarastyqtary molynan pishilip, qanyqqymyz kelgen biraz jaǵdaıattar ózinen-ózi kókiregimizge qattala berdi.
– Muha, áli ısi tanaý jaratyn sońǵy 26 tomyńyz Almatyda qolyma tıdi, – dedi Sábıt aǵa sol qýanyshy áli basylmaǵandaı keıippen jadyraı sóılep. – Solardyń ishinen «Altyn ordany» shapshań oqyp shyqtym, osy jaqqa dereý attanatyn bolǵandyqtan. «Juldyzdyń» úsh sanyna jarııalandy dep te estigem, bir áriptesim sodan oqyp, razylyǵyn jetkizip jatyr sizge.
Muhań bul sózge selt etińkiremeı, seldir murtyn bir sıpap kidirdi de «kitap shyqqany jaqsy ǵoı, al jurttyń ony oqyǵany tipten jaqsy ǵoı» dep eleýsizdeý ún qatty.
Sábeń sál únsizdikten keıin áńgime aýanyn Altyn orda tarıhynyń jekelegen máselelerin aıǵaqtaıyn júlgelerin handar tizbeginiń ajyraǵysyz bólshegi retinde qabyldaıtynyna nazar aýdaryp, keıbir tarıhı oqıǵalardy tigisin jatqyzyp baıandaı tústi de, avtordan áldene túsinik jónin kútkendeı tosylyp qalyp edi, Muhań sergektikpen bylaı qorytty:
– Altyn orda – talaıly tarıhymyz. Búgingi kún de biz úshin maqtanysh, rýhanı úlgi. О́tkendegi «Shyńǵys han» tetralogııasy sııaqty, myna «Altyn orda» kitaby da berisi – Qazaq, arysy – búkil Qypshaq-túrik jurtynyń tanymy úshin ǵana emes, ezilgen eńsesin kóterý úshin, ózgeshe bolashaǵyna nusqaý retinde jazyldy. Al, Sábe, myna kitapty yjdaǵatty oqyǵanyńyzdy ańdap otyrmyn, ormanshy-ǵalym akademıktiń kózimen yqtııarly taldaýyńyz unady maǵan.
Bul jıyrma alty tomdyǵy eki myń danamen shyqqan eken, uly Edige kitaphanalarǵa taratý múmkindigin qarastyryp jatqan kórinedi.
– Kókem qalaı aıtsa, solaı isteımiz ǵoı,– dep Edige bitken istiń mańyzyna razy kúıde anadaıda as qamymen zyr júgirip júrgen Altyn jaryna rahattana júzin aýdaryp, ekeýlep qomdasyp atqaratyn alǵy jumystaryna asa beıildiligin ańǵartty.
Osy kezde as daıyn bolyp, jaınaǵan dastarqanǵa jınaldyq. Shelpek nandy qomdap qoıyp jatyp Baqytjamal apaı:
– Ata, atasy-aý! – dep shalynyń nazaryn ózine aýdaryp alyp oıyn bildirdi.–Sábıttiń zaıyby Sveta qandaı edi, jaryqtyq. Qapylysta ómirden ótedi dep kim oılaǵan. Syrlasym edi, qazaq kelininiń tóresi edi. Arnaıy shelpek pisirtip edim, qane, duǵany kim oqyr eken?
Muhań uly Edigege qarady, Sábıt aǵam maǵan ıek qaqty...
Arýaqtardyń atyna baǵyshtalǵanda Svetamen qosyp, jyl kóleminde Sábıttiń birine-biri ilese ómirden ozǵan aǵasy Saılaý men jeńgesi Maqyshtyń da rýh shattyǵyna demeý aıtyp edim, Muhań razy keıippen basyn ızeńkirep, quptaǵan raımen betin sıpady.
«Dos qaıǵysyn jeńildetýdiń dástúrli qalybynan taımaǵan netken asyl jandar edi!» dep ishteı tolqyp, kóńil jasytyp qalsam kerek, Muhań ózi alǵash tanysyp otyrǵan maǵan alaıyńqyrap qarap, múmkin synaı barlaǵany da shyǵar, el jigitteriniń amandyǵyn surady.
Jópeldemede naqtylaı qamtı almasymdy sezip, jalpylama esen-saýlyǵyn sydyrta baıan ettim de, Muhańa etene tanys, óziniń «Qazaq tarıhynyń álippesi» kitabyn orysshalaǵan belgili aýdarmashy týraly esine salǵym kelip:
– Ǵosman Tóleǵul baqılyq bolǵan,– dedim «osynym jón be?» degendeı dúdámal oımen múdirińkirep.
Muhań janary jasyndaı jarq etip, qos alaqanymen betin janamalaı, erinderi kúbirleı jóneldi... «Imandy bolsyn!».
Sál únsizdikten keıin Ǵosmannyń eńbekqorlyǵyn, bilgir aýdarmashy ekendigin, ýádege beriktigin, sol qoljazbanyń Almatyǵa jolaýshylaǵan kisiniń qorjynynda biraz júrip qalyp, áreń ıelengenin esine alyp ótti.
Marqum Ǵosmandy kezinde óte bilimpazdyǵyn, qostildi tereń meńgergendigin eskerip, ózi basqaryp otyrǵan «Juldyzǵa» shaqyrǵanyn, biraq onyń kele almaǵanyn biletin men taǵy bir senim artyp qol astynda talantyn jarqyratqan bir azamattyń esimin til ushymnan ysyryp jiberdim:
– Teńizge shyǵar aldynda Qorǵanbek Amanjolmen habarlasyp edim, sizge duǵaı sálem aıtyp jatyr.
– E, ádebıet qorǵanyndaı bolǵan Qorǵanbegim ǵoı ol, oǵan da sálem de...
– Qorǵanbek jaqsy azamat qoı! – dep Baqytjamal apaı da qostap, aqynnyń jalyndy jyrlary alystan jelpinip jetkendeı jadyrap qaldy.
Eldegi jigitterdiń jaǵdaıyn ózi suraǵasyn sholaq qaıyrmaıyn dep, Muhań týraly «Suńǵyla» atty roman jazǵan Janat Elshibektiń de sálemin jetkizýim muń eken, onyń ata-babalarynyń Semeıdiń Shubartaýynan ekendigin syzdyqtatyp, úzindisin oqyǵanyn, óziniń qaıda ekenin, jaǵdaıyn surastyra bastady. Alystaǵy Janatyn meıirimimen óbip otyrǵandaı shyraılanyp ketti...
Biraýyq Muhań oıly kózin tóńkerińkirep, sál kidirdi de:
– Kezinde men «Juldyzǵa» shaqyrǵanda kelmegen eki jazýshy boldy, – dedi. – Jumabaı Shashtaı men Júsipbek Qorǵasbek edi...
«Qalamynan qadirin ańdaıtyn kóripkeldeı kisi ekensiz-aý» dep ishteı kúpinip qalasyń, árıne, mundaı janashyrlyǵyn sezingende. Súısine otyryp klassıktiń elimizdiń jas jazýshylarynyń jınaǵyna jazǵan betashar sózindegi úmit etip, senim artqan kóregendik lebiziniń búginde shyndyqqa aınalǵanyna bek razy bolasyń. Solardyń bári qazir jaly kúdireıgen jampoz qalamgerler sanatynda.
Muhańnyń Kemerdegi myna shańyraǵynan dám tatqanymyzǵa táýbe desip, ishteı shúkirshilik etip, Chehııa men AQSh-taǵy qonysy qandaı bolǵanyn oılaımyn ǵoı, baıaǵy. Almatydaǵysy she? Al ata-babalarynyń qut mekeni bolǵan Kópbeıitke osydan ǵasyrdan astam ýaqyt buryn babasy Qurymbaıdyń arnaıy shaqyrýymen jaz jaılaýǵa uly Abaı kelip qonǵanyn, sol joly ataqty «Jaz» óleńin shyǵarǵanyn óziniń jazǵanynan oqyǵan edik. Sonyń áserimen taǵy bir suraqty balalatyp jiberippin. Mirjaqyptyń qurmetine kenje ulynyń atyn Madııar dep qoıǵanynan habarym bar edi, bul Alash qaıratkeriniń ózime jaqyn naǵashy bolyp keletinin synalap jiberip, Muhańnyń «Meninen» oqyǵanymdy, ıaǵnı Mirjaqyptyń bul shańyraqqa qatysty oqıǵasyn synalaǵanymdy qaıtersiz.
Muhań eleń etip, maǵan eljireı qarady da:
– Iá, ıá, álgi uly Abaı qonǵan ata-babam úıinde 1918 jyldan 19 jylǵa qaraǵan qysta bolsa kerek, Mirjaqyp bastaǵan Alash zııalylarynyń úlken bir toby boı tasalap, Orynbordaǵy Ahmet Baıtursynulynan habar kútip qyryq kún jatypty,– dep tarıhtyń uzyn sonarynan qysqa qaıyrdy.
Bul otyrystyń ár sátin tátti talmaǵandaı tamsanyp otyrǵanymdy ersi sanap jatqanym joq, ústemelengen bir dámeli bilmegim Muhańnyń uqypty júrgizetin «Altyn dápteri» jaıynda sóz qystyryp jiberdim:
– Muha, kezinde biz sol «Altyn dápterge» qarap, kúlli shyǵarmashylyq josparlaryńyzǵa qanyǵyp, alda ne jazatynyńyzǵa deıin ózimizshe boljamdap otyratynbyz. Sol temirdeı tártibińizge saısaq, bergenińizdi bilemiz, bermegińiz de jeterlik sekildi-aý.
Muhań bul suraǵymyzǵa esh tosylmady, quddy bir, óziniń jazǵanyndaı etip jáne de meniń jattap alǵan sóılemderime sáıkestendire aına-qatesiz quıqyljytty dersiz. «Altyn dápterdiń» mańyzyn bylaısha qaıyrdy: «Bir áńgime – eki-úsh-aq sóz eken, bir hıkaıat – jalǵyz-aq sóılem eken, ekitomdyq tutas roman – tórt-aq jolǵa syıypty. Biz atap aıtqan, jazylǵany bar, túgeldeı jazylyp úlgermeıtini bar, túgeldeı júzege assa berisi otyz tomǵa jetetin qanshama sıýjet nebári qyryq toǵyz betke syıypty, ári qaraı sozýǵa ǵumyrymyz jetse, kóp bolsa jetpis betke iliner. Iаǵnı «Altyn dápter » – joba emes, jospar emes, belgi, tizim ǵana. Umytpastyq úshin júrgizilgen».
Biraz jazýshylar týraly estelikter de aıtylyp qaldy. Kóbi etene tanys. «Juldyz» jýrnalynda jarııalanǵandaryn qaqshyp oqyp otyrǵanmyn. Osylaısha, sóz dáıegi óziniń baspagerlik ustazy Ilııas Esenberlınge tirelgende, ol kisiden estigen bir ójettik mysalyn qaıtalady. Shynashaqtaı bir bozbala qyzyn ádeıi qaqpaqyldaı qaǵa bergen eńgezerdeı úsh dáýdi qas qaǵymda sulatyp túsirmeı me. Sóıtse, ol bokstan odaq chempıony Maqsut Omarov bolyp shyǵady.
Osy tusta men:
–Úıbaı-aý, ol Maqsut Torǵaıdyń týmasy ǵoı. Onyń egizdesi Mahmut ta odaq chempıony bolǵan. Áli kúnge deıin Torǵaıdan attaryna kóshe bere almaı júrmiz,– dep qaldym, ókinishpen óksigendeı bolyp.
Muhań maǵan ańtaryla qarady da qoıdy...
Aýmaǵy orasan eki qabat vıllanyń aýla jaq terezesinen taǵy birer osyndaı zoraıǵan úılerdiń sulbasy aǵarańdaıdy.
– Áne, atamyz júzetin uzyndyǵy 22 metrlik baseınniń qaptalyndaǵy úı daıar tur,– dep Baqytjamal apaı Sábıt aǵanyń júzin burǵyzǵandaı etip, tereze jaqqa oń qolyn sermeńkirep áldene oımen túsinik aıtty. – Kóship kelgisi kelgenge jaıly uıa.
Bul ymdy túsingendeı Sábıt aǵa tóbesi kúmbezdengen kórikti ǵımaratqa moınyn soza burylyp qarap, kúlimsiredi de qoıdy.
Odan ári sóz tórkini qazaqtardyń osy Antalıa aımaǵyna kóptep qonystanyp jatqanyna aýysyp, akademık Kenjeǵalı Saǵadıevtiń zaıyby Naǵytaıdyń Alanııany mekendegenine, ony-muny syrqatynan qulan-taza aıyǵyp, quldyrańdap júrgenine aýysyp, ózderiniń jýyrda AQSh jaqqa taǵy jol tartqaly turǵanyna oıysty.
– Atasy sondaǵy kabınetinde josyltyp jumys isteýge qumartyp júr, – dedi báıbishesi.
– Alla jazsa, aldaǵy jyldyń aqpanynda kókem 85 jasqa tolady ǵoı,– dep Edige uly da biraz syrdyń basyn shalǵandaı bolyp oı saldy bizge.
Muhań asqa batasyn berip otyryp, arasynda sol toıǵa bizdi de shaqyratyn emeýrin tanytty:
– Iá, Sábıt, ózińdi shaqyramyn, – dep sál bógelip maǵan qarap, – «mynany da...» deı bergende, qurdasy meniń esimimdi qosaqtaı qoıǵasyn, – Iá, Qaısardy da shaqyramyn dep nyǵarlady.
Dastarqan basynan kóterilip, qabyrǵadaǵy súıeýli turǵan taıaǵyn oń qolyna taıanyp, Muhań kabınetine bettegende men de qoltyǵynan demep ilestim.
Uzyn ústeldiń ortasynda jaraǵan attaı solyǵyn basyp jaıǵasqan «Olımpııa» másheńkesi kózime ottaı basylyp, klavıshterine eriksiz saýsaq júgirtip, qaı jyldan beri paıdalanyp kele jatqanyn suradym.
Muhań múdirmesten:
– 1965-jylǵy ǵoı, – dedi de búıirdegi esikten qol jýǵysh bólmege kirip ketti.
...Shaǵyn másheńkege qarap otyryp, ne degen shaldyqpaıtyn jazýdyń qara nary edi degendeı sezimmen Muhań ekeýin qabystyra oımen áldılep, olardyń AQSh- qa baratyn osy saparynda qandaı is tyndyraryn biler me edi degen tańsyq boljammen elitip, tipti manadan beri «Muha, elge oralatyn oıyńyz bar ma? Qashan?» yńǵaıynda saptap ákelgen suraǵymdy qoıa almaǵanyma ókindim.
Dál osy bilgim keletin jaıtty qazir kórinetin Muhań qulaǵyna salar-salmasyma táýekelim jetpeıtinin taǵy uqtym...
– Sapar oń bolsyn, Muha! Qara másheńke! – deppin ǵoı ishki bulqynyspen daýystaı, sezimge oranyp...
– Áleı bolsyn! – degen Muhań kúlimdeı túsip, qarsy aldymda tur...
Qaısar ÁLIM,
jazýshy, Qazaqstannyń eńbek sińirgen qaıratkeri
Astana – Antalıa – Kemer –Astana
