Sýret: ru.freepik.com
Amerıkalyq zertteýshiler genetıkalyq aýrýlardy emdeýge arnalǵan jasandy ıntellektige negizdelgen jańa vırtýaldy zerthana ashty. Jańa tehnologııa «CREME» dep atalady. «Kold Sprıng Harbor» (Cold Spring Harbor) zerthanasynda jasalǵan jasandy ıntellektige negizdelgen vırtýaldy zerthana «CRISPR» tehnologııasyn (CRISPRi) modeldeý arqyly genetıkalyq zertteýlerde jańa tásildi usynady. Sondaı-aq DNQ retin ózgertýge jáne jasýshadaǵy belgili bir genderdiń belsendiligin vırtýaldy ortada tómendetýge, genetıkalyq tájirıbeler júrgizýge mol múmkindik beredi. Odan bólek genderdiń belsendilik kórsetkishin boljaýǵa da jol ashady desedi. Vırtýaldy zerthana eń áýeli zertteýshilerge ýaqyt jaǵynan utymdy. Sonyń arqasynda dári-dármekterdi izdeýdi de edáýir jyldamdata alady.
Negizinen adamdarda hromosomalardyń qos jıyntyǵy bar. Ol áke men anadan beriledi. Eger ata-analyq hromosomalardyń biri durys bolmasa, ıaǵnı keıbir mańyzdy gendegi DNQ tizbegi ózgerse, genetıkalyq aýrýdyń sıpaty paıda bolýy múmkin. Ol ata-anadaǵy keıbir belgilerdiń balada qaıtalanýynan bastap, aýqymdy mýtasııaǵa deıin jalǵasady. Basqasha aıtqanda, bettegi sekpildiń berilýinen, aıaq-qoldyń tartylýy, aqyl-estiń kem bolýy tárizdes jaǵdaılarda kórinis tabady. Kúni búginge deıin mundaı aýrýlardy emdeý nemese aldyn-alý jumystary jaıly kóp aıtylmaǵan edi. Tipti, nátıjeli eksperımentterdiń barysy týraly málimetterdi de kezdestirmeımiz. Desek te, sońǵy onjyldyqta genetıka jańa tehnologııalardy engizý arqyly aıtarlyqtaı ózgeristerge ushyrady. Eń mańyzdy ázirlemelerdiń biri «CRISPR» genomyn óńdeý ádisi boldy. «CRISPR» – ǵalymdarǵa DNQ molekýlalarynyń reti men genderdiń jumys isteý tásilin ózgertýge múmkindik beretin gendi óńdeý júıesi. Tuqym qýalaıtyn aýrýlardy emdeý úshin mýtasııaǵa ushyraǵan genetıkalyq aqparatty túzetý qajet. Sol úshin «CRISPR» bolashaqta munyń aldyn alýǵa kómektesedi. Biz neırondyq jelilerdi qoldana otyryp, genniń ekspressııasyn kúsheıtetin nemese óshiretin jáne olardyń kúrdeli ózara árekettesýin sıpattaıtyn retteýshi elementterdi anyqtaımyz.
Bul jaıly vırtýaldy zerthanany oılap tabýshy dosent Ký (Koo) sheteldik BAQ-taǵy suqbatynda: «Genderdi retteý erejelerin túsiný olardyń ekspressııa deńgeılerin dál jáne boljamdy túrde retteýge kóp múmkindik beredi», dep aıtypty.
Jalpy aıtqanda, «CREME» – ǵalymdarǵa gendik belsendiliktiń belgili bir deńgeıin modeldeýge jol ashatyn vırtýaldy alań. Bul genomdy jan-jaqty zertteýge arnalǵan qýatty jańa quraldy usynady. Basqasha qarastyrsaq, bul vırtýaldy ortalyq «CRISPR» tehnologııasynyń jasandy ıntellektpen biriktirilgen nusqasy. Onyń aldaǵy ýaqytta medısına salasyndaǵy ózekti máselelerdiń sheshimin tabatyny sózsiz.
Bı-Fatıma ERALHANQYZY,
L.N.Gýmılev atyndaǵy Eýrazııa ulttyq ýnıversıtetiniń stýdenti
