Kollajdy jasaǵan – Almas MANAP, «EQ»
«Bizdiń jastarymyz áskerge «Otan aldyndaǵy boryshymdy óteımin» dep shabytpen attanǵanymen, keıbiri úıine tabytpen qaıtyp jatyr». Bul – depýtattardyń osy kúrdeli jaǵdaıǵa qatysty aıtqan pikiri. Olar áskerde álimjettik órship turǵanyna senimdi. Ásirese keıingi ýaqytta sarbazdardyń asylyp qalýy, mertigýi, birin-biri atyp tastaýy sekildi oqıǵalar jıilep ketkeni belgili. Al Qorǵanys mınıstrligi mundaı jaǵdaılardyń aldyn alý úshin qoldan kelgen sharanyń bári qabyldanyp jatqanyn alǵa tartady.
«Jel turmasa, shóptiń basy qımyldamaıdy». Qansha jerden jasyryp-japqanmen, áskerde sarbazdardyń ómiri men densaýlyǵyna qater tóndiretin qandaı da bir shekten shyqqan keleńsizdik bar ekenine osy qyrkúıek aıynyń ishinde bolǵan bes birdeı oqıǵa dálel. Atap aıtsaq, 7 qyrkúıekte Aqtaýdaǵy «Oımasha» teńiz jaıaý áskerleri polıgonynda vzvod komandıriniń merzimdi áskerı qyzmetshi Marat Barqulovty betinen atyp, sarbazdyń qaza tabýy; 12 qyrkúıekte Almatydaǵy Qurlyq áskerleri ınstıtýtynda serjanttyń óz-ózine qol jumsaýy; 16 qyrkúıekte Arys garnızonynyń áskerı bólimderiniń birinde kelisimshart boıynsha áskerı qyzmetshiniń sýısıdke árekettenýi; 19 qyrkúıekte Aıagóz garnızonynyń áskerı bólimi ofıseriniń, 21 qyrkúıekte Petropavlda kelisimshart boıynsha áskerı qyzmetshiniń óz úıiniń jertólesinde asylyp qalýy.
О́tken aptada Nartaı Aralbaıuly bastaǵan bir top Májilis depýtaty Qorǵanys mınıstri Rýslan Jaqsylyqovtyń atyna depýtattyq saýal joldap, áskerdegi álimjettik máselesin taǵy da kóterdi. «Jaýyrdy jaba toqyǵanmen, jaranyń jazylmaıtyny belgili. Onyń aıǵaǵy – beıbit kúnde sarbazdarymyz túrli dene jaraqatyn alyp, keıbireýi qaıtys bolyp jatyr. Bul – bir emes, birneshe ret qaıtalanǵan jaǵdaı. Osynyń saldarynan aıyppul salmaq túgili, aıyp taqsań da eshkim baýyr eti balasyn jastar jan tapsyrǵan orta – ásker qataryna jibergisi kelmeıdi», degen depýtattar keıingi úsh jylda elimizde 270 áskerı qyzmetker qaıtys bolǵanyn, al tórt jylda áskerde 86 sýısıd tirkelip, 20 áskerı adam óz-ózine qol salýǵa oqtalǵanyn jetkizdi. Bul – áskerı prokýratýra málimdegen resmı san.
Olar Memleket basshysy sarbazdardyń densaýlyǵy men qaýipsizdigine muqııat qaraýdy tapsyrǵanymen, ókinishke qaraı, armııadaǵy jaǵdaı buǵan múldem kereǵar bolyp turǵanyn aıtady. «Byltyr Qorǵanys mınıstrligi áskerı bólimderde 50 myńnan asa beınekamera bar dedi. Ondaǵy jazbalar qaıda? Álde Erbaıan sekildi baýyrlarymyz jaraqat alǵanda álgi kameralar teris qarap qaldy ma? Áskerdegi álimjettik máselesin «Amanat» partııasy 2022 jyly kótergen edi. Alaıda jaǵdaı túzelmek túgili, ýshyǵyp ketti», dep málimdedi depýtattar.
Sonymen qatar Májilis depýtattary áskerı qyzmetshilerdiń áleýmettik jaǵdaıy tómen ekenine, atap aıtqanda, aılyqtary 2008 jyldan beri kóterilmegenine, kezinde berilip kelgen áleýmettik qoldaý sharalarynyń birazy alynyp tastalǵanyna toqtaldy. «Bul jaǵdaıdy túzeý – kezek kúttirmeıtin másele. Joǵaryda aıtylǵan jaǵdaılardy eskerip sizge kelesi sharalardy qolǵa alýdy usynamyn: Elimizdiń armııasyndaǵy atalǵan keleńsizdikti tyıý jáne aldyn alý boıynsha naqty sharalardy qabyldaýdy; Áskerılerdiń áleýmettik jaǵdaıyn jaqsartýǵa baǵyttalǵan jobalardy qolǵa alyp, olardyń iske asýyn jedeldetýdi», dedi depýtattar.
Ázirge Májiliske Qorǵanys mınıstri Rýslan Fatıhulynyń jaýaby kelgen joq. Degenmen depýtattyq saýal joldanǵannan keıin eki kún ótkende Ortalyq kommýnıkasııalar qyzmetinde «Áskerı qyzmettiń qaýipsizdigin qamtamasyz etý jáne quqyq buzýshylyqtyń aldyn alý boıynsha qabyldanyp jatqan sharalar» taqyrybynda brıfıng uıymdastyryldy. Qorǵanys mınıstriniń tárbıe jáne ıdeologııalyq jumys jónindegi orynbasary, general-maıor Shaıh-Hasan Jazyqbaevtyń aıtýynsha, BAQ pen áleýmettik jelide taralyp jatqan faktilerdiń kóbi burmalanǵan, shyndyqqa janaspaıdy.
Áskerdegi álimjettik pen kúsh qoldanýdy resmı túrde «jarǵylyq emes qatynastar» deıdi. Mınıstr orynbasary statıstıka boıynsha keıingi úsh jylda mundaı oqıǵalar qatary 28%-ǵa tómendegenin aıtady. Iаǵnı 2021 jyly 32 oqıǵa tirkelse, byltyr 23 jaǵdaı oryn alǵan. Jalpy sany 12 áskerı qyzmetshi sottalǵan. Al osy jyldyń basynan 13 jarǵylyq emes qatynas faktisi tirkelgen.
«Osyǵan oraı áskerı qyzmettiń qaýipsizdigin qamtamasyz etý maqsatynda tıisti sharalar qabyldanyp jatyr. Atap aıtqanda, barlyq áskerı bólim men bólimshede «Seriktes», «Pıramıda», «Jaýyngerlik dos» júıeleri jumys isteıdi. Sarbazdar «Otbasymen beıneqońyraý» qyzmeti arqyly týystarymen habarlasa alady. Quqyq buzýshylyq áreketteriniń aldyn alý maqsatynda árbir áskerı qyzmetshi júgine alatyn profılaktıkalyq kabınetter men senim telefondary bar. Buǵan qosa qyzmettik úı-jaılar, onyń ishinde kazarmanyń ornalasqan jeri beınekameralarmen jabdyqtalǵan. Oǵan arnaıy operator laýazymdary engizilgen. Naqtyraq aıtqanda, qazirgi kúni Qarýly kúshterde 12 062 beınebaqylaý kamerasy jumys isteıdi», dedi Sh.Jazyqbaev.
Áskerde profılaktıkalyq onkúndikter, anonımdi saýaldama, psıhologııalyq trenıngter, sarbazdardyń denesin tekserý syndy is-sharalar ótkiziletinin aıtqan general-maıor qoǵamda taralyp jatqan túrli burmalanǵan qaýesetter áskerdiń bedelin túsiretinin, al Qorǵanys mınıstrligi kerisinshe áskerge barýdyń tartymdylyǵyn arttyrýǵa tıimdi sharalar qabyldap jatqanyn jetkizdi. Sonymen qatar Sarbaz analary komıtetimen turaqty baılanys jolǵa qoıylǵanyn aıtyp ótti.
Áskerı qyzmettiń bedelin arttyrý úshin qolǵa alynǵan sharalardyń biri – úzdik sarbazdarǵa bilim granttaryn berý men áskerı qyzmet kezinde nesıeni shegerý týraly qabyldanǵan sheshim. Máselen, byltyr 600-den asa merzimdi qyzmettegi áskerı qyzmetshi jeńildetilgen jolmen joǵary oqý ornyna tússe, onyń ishinde 189-y grant ıegeri atandy. Qazirgi tańda 6 253 merzimdi áskerı qyzmetshiniń 1 mlrd 828 mln teńgeni quraıtyn nesıesi keıinge shegerilgen. Sonymen qatar áskerı qyzmet barysynda jumysshy mamandyqtaryn ıgerý maqsatynda qysqamerzimdi kýrstar uıymdastyrylǵan. 2022 jyldan beri 1 864 merzimdi áskerı qyzmetshi osy kýrstarda oqyp, sertıfıkat alyp shyqty.
Qorǵanys mınıstriniń orynbasary qabyldanyp jatqan barlyq sharaǵa qaramastan, áskerı qyzmet qaýpi joǵary orta sanalatynyn, oǵan kúndelikti qyzmettiń áskerı tehnıkamen, qarý-jaraqpen, oqý-jattyǵýmen, atys daıyndyǵymen, ózge de is-sharalarmen baılanysty ekenin aıtady.
«О́kinishke qaraı, áskerı qyzmetshiler aragidik qaza taýyp jatady. Degenmen Qarýly kúshterdegi qyzmet – beıbit ýaqyttaǵy basqa da salalarǵa qaraǵanda qaýipti emes. Áskerdegi sekildi ózge jumys oryndarynda da adamdar qaza taýyp jatyr. Biz óz salamyzda bolyp jatqan jaǵdaıdy taldaı kele, áskerı qyzmetshilerdiń ajal qushýy men jaraqat alýyna qarý-jaraq pen oq-dárini qoldanýdaǵy abaısyzdyq, tehnıkany qoldanýda qaýipsizdik erejelerin saqtamaý, qyzmetten tys ýaqyttaǵy jol-kólik oqıǵasy, aýrý-syrqaý jáne otbasylyq janjaldar saldarynan jasalatyn sýısıd sebep bolyp otyrǵanyna kóz jetkizdik», dedi Sh.Jazyqbaev.
Brıfıng barysynda jýrnalıster tarapynan merzimdi qyzmettegi áskerı qyzmetshilerdiń úıinen jıi aqsha suraýy, áskerge 20 jastan shaqyrý týraly jarııalanǵan petısııaǵa qatysty da suraqtar qoıyldy.
«Áskerge 20 jastan shaqyrý týraly petısııa jarııalanǵanyn estidik. Biraq munymen kelisý qıyn. Birinshiden, bala 17-18 jasynda mektep bitirse, 20 jasqa deıin ne isteıdi? Aradaǵy jyldar tekke ótpeı me? Ekinshiden, keńes zamanynda-aq 17-18 jasta adamnyń boıynda gormonaldy ózgerister bolatyny dáleldengen. Dál osy kezeńde ásker – bozbalany er adamǵa aınaldyrý úshin keremet múmkindik. Al sarbazdardyń úıinen jıi aqsha suraý jaǵdaıyna kelsek, meniń ata-analarǵa aıtarym, balalaryńyzǵa kóp aqsha bere bermeńiz. О́ıtkeni áskerı bólimde olardyń tolyqqandy ómir súrýine barlyq jaǵdaı jasalǵan. Tamaǵy toq, kıimi kók. Bólimde óz dúńgirshegi bar. Sarbazdar aıyna 3 myń teńge jalaqysyn alady. Qalaǵan zatyn satyp alýyna sol qarajat jetedi», dedi Sh.Jazyqbaev.
Ońtústik áskerı okrýgi qolbasshysynyń tárbıe isi jónindegi burynǵy orynbasary, zapastaǵy polkovnık Manas Maǵulovtyń aıtýynsha, áskerı qyzmet qaı ýaqytta da qaýipke toly bolǵan. Alaıda ol qazir qoǵamda aıtylyp jatqan álimjettik, birin-biri qasaqana óltirý sekildi oqıǵalarǵa senbeıtinin jetkizdi.
«Men ózim 6 jyl rota komandıri bolyp qyzmet ettim. Sol jyldar ishinde tek bir adam abaısyzda qulap qalyp qaza tapty. Al bir-birine qarý ala júgirý jaıttary bolǵan emes. Qazir de boldy degenge senbeımin. Máselen, jýyrda ofıser sarbazdyń betinen atty deıdi. Resmı málimet boıynsha, ol qarýdy tazalap jatqanda abaısyzda atylyp ketken. Bul onyń kásibı deńgeıi óte tómen ekenin bildiredi. О́ıtkeni áskerı qyzmetti qarýdy kez kelgen jerde emes, arnaıy bólmede ǵana tazalaýy kerek. Sondaı-aq tazalaý kezinde qarýda oq bolmaýǵa tıis», deıdi ol.
Zapastaǵy polkovnık merzimdi qyzmettegi sarbazdar arasynda turmystyq kıkiljińder bolýy ábden múmkin ekenin de jasyrmady. «Meniń úsh ulym bar. Úsheýi jastaıynan kúnde bir-birimen tóbelesip ósti. Al áskerde 100 adam bolsa, árqaısynyń minezi men kózqarasy ártúrli. Olar bir-birimen shekispeıdi, kıkiljińge barmaıdy degenge sený qıyn», deıdi ol.
Sondaı-aq M.Maǵulov qazirgi tańda merzimdi áskerı qyzmetshilermen jeke tárbıe jumystary júrgizilmeıtinin jetkizdi.
«Buryn ár sarbazdyń jeke baqylaý kúndeligi bolatyn. Ár kúni onyń ne istegeni, qaıda barǵany, qandaı tapsyrmany oryndap otyrǵany jazylatyn. Qazir bul jumys múldem júrgizilmeıdi. Áskerde osy jaǵyn kemshin», dep oıyn túıindedi zapastaǵy polkovnık.
2019 jyldan beri elimizde «Analar júregi» sarbaz analarynyń komıteti» qoǵamdyq birlestigi jumys isteıdi. Bul uıymnyń maqsaty – sarbazdardyń áleýmettik jaǵdaıyna baqylaý jasaý, álimjettiktiń bolmaýyn qadaǵalaý. Byltyr Astanadaǵy 68665 áskerı bólimde ótken ashyq esik kúninde komıtet tóraǵasy Lılııa Haırýllınamen kezdesip, odan áskerdegi álimjettik týraly oıyn suraǵanymyzda, bul suraqqa jaýap berýden bas tartqan edi. Degenmen qazir búkil qoǵam talqylap jatqan taqyryptan sarbaz analarynyń komıteti tys qalmaıtyn shyǵar degen oımen L.Haırýllınaǵa habarlasyp kórdik. Alaıda ol taǵy da buǵan qatysty pikir bildire almaıtynyn aıtty. Odan soń osy komıtettiń ózge de múshelerine qońyraý shalyp, pikirlerin bilýge tyrystyq. Biraq bári de bir-biriniń aýzyna túkirip qoıǵandaı álimjettik týraly lám-mım demeıtinin jetkizdi. Búkil qoǵam shýlap jatqanda «Sarbaz analary» bul problemadan habarsyz bolǵany ma, álde ony aıtýǵa basqa kedergi bar ma – bul jaǵy bizge belgisiz kúıde qaldy.
Sonymen Qorǵanys mınıstrliginiń málimetinshe, qoǵamda aıtylyp jatqan áskerge qatysty úreı týdyratyn áńgimeniń bári negizsiz. Depýtattar men jurtshylyqtyń pikiri olarǵa qarama-qaıshy. Al «Áskerde álimjettik bar ma?» degen suraq ázirge jaýapsyz qalyp tur.
