Salyq túıtkiliniń tasada qalǵan tusy

Qazaqsha nusqasy túsiniksiz

Ekonomıst Ǵalymjan Kerimbektiń aıtýynsha, kodeksti qazaq tilinde oqý múmkin emes. Tipti mamandardyń ózi oryssha oqyp, túsinedi eken.

– Qazirgi Salyq kodeksin oqý óte qıyn. Qazaqshaǵa durys aýdarylmaǵan. Kóp túzetý engizbesek, eshkim túsinbeıdi. Salyq kodeksiniń qazaqsha nusqasyna nazar aýdarmastan, oryssha nusqasyn qoldanyp júre beredi. Qansha jyldan beri qoldanylyp kelgen «Salyq salynatyn tabys» uǵymy jańa kodekste «Salyq salynatyn kiris» dep ózgertilgen. Ne sebepti? Osyǵan jaýapty organ tabys pen kiristiń aıyrmashylyǵyn bilmeı me? Oqyp otyryp, ekonomıkalyq saýaty az mamandarǵa aýdartqan ba dep oılaısyń. Bul másele ǵalymdar men kásibı mamandarmen birlese otyryp taldaýdy qajet etedi, – deıdi sarapshy.

Ekonomıstiń janaıqaıynan keıin biz de kodeksti ashyp, oqyp kórdik. Ana tilimizde jazyp-syzyp júrsek te, uǵa qoımadyq. Rasynda, oryssha nusqasy uǵynyqtyraq eken. Kodeksti oqýyn oqyp, túsinbegenimizge qysylyp otyr edik, osy salanyń qazanynda qaınap júrgen sarapshy «meniń ózim túsinbeı qalamyn» dedi.

– Sebebi ishindegi uǵymdar men termınder nemquraıly tárjimalanǵan. Máselen, «qosymsha qun salyǵy» emes, «qosylǵan qun salyǵy» bolýy kerek. Orysshasy «nalog na dobavlennýıý stoımost». Siz taýardy 100 teńgege alyp, 120 teńgege satsańyz, ústine qosylǵan 20 teńgeden salyq tóleısiz. Al «qosymsha» degen sózdi paıdalaný uǵymnyń mánin ashpaıdy. «Jyldyq jıyntyq tabys» degendi de, «jyldyq jıyntyq kiris» dep qate bergen. Bul ekeýi úderiste múlde eki túrli, bir-birimen úılespeıtin uǵymdar. Mundaı mysaldar óte kóp. Kórip otyryp, qarnyń ashady,  – deıdi Ǵalymjan Kerimbek.

Dárejeniń tómendigi – damýǵa tejeý

Ekinshi ózekti másele – salyq organ­darynyń dárejesi. Salyqtar men tólemderdiń tıimdiligi óndiristik úderis kezinde utymdy ekonomıkalyq júıe qurýǵa kómektesedi. Bul faktordan aınalyp óte almaıtynymyz anyq. Ekonomıst salyq qyzmeti organdarynyń qoǵamdaǵy bedeli tómen degen pikir aıtty. Sol sebepti, salyq tóleýden jaltaratyndar, keshiktiretinder kóp. «Salyq organy ákimdikten de bıik bolýy qajet», dedi ol.

– Bul máseleniń sheshilýine maman retinde birshama usynysym bar.  Olardyń mártebesin kóterýge «birshama qajettilik» bar. Sony tizip shyǵaıyn: Arnaıy organ retinde mártebesin kótere otyryp, arnaıy kıim úlgisimen qamtamasyz etý kerek; Jumysqa alynatyn qyzmetkerge qoıylatyn talapty kúsheıtip, jaýapkershiligin arttyrý qajet; Salyq mamandaryna memlekettiń eń senimdi ókili retinde ant berý rásimin engizgen jón; Salyq qyzmetkeriniń quqyǵy men mindeti memleket tarapynan qorǵalýy abzal; Salyq qyzmeti organdarynyń qyzmetkerine joǵary jalaqynyń berilýi, áleýmettik pa­ketterdiń bolýy qajet. Osynyń bári salyq qyzmeti organdarynyń bedelin kóteredi ári sybaılas jemqorlyqtyń aldyn alady, – dedi Ǵalymjan Kerimbek.

Úkimet ne deıdi?

Ulttyq ekonomıka mınıstrligi 2026 jyldyń basynan bastap jańa Salyq kodeksi qoldanysqa engiziletinin aıtqan edi. Onyń negizgi mindetterine salyq rejimderin ońtaılandyrý, jeke tabys salyǵy mólsherlemelerin saralaý, májbúrlep óndirip alý sharalaryn qoldanbaı salyq bereshegi shegin ulǵaıtý, tek salyq bereshegi sheginde shekteýler qoıý kiredi. Osynyń bári memlekettiń qajettilikteri men bıznes múmkindikteri arasyndaǵy tepe-teńdikti saqtaýǵa kómektesedi. Aıtpaqshy, 2025 jyldyń sońyna deıin salyqtyq ákimshilendirýdiń biryńǵaı aqparattyq júıesin engizý de kózdelip otyr.

– Biz usynǵan jańa tártip boıynsha 20 aılyq eseptik kórsetkish, ıaǵnı, shamamen 74 myń teńgege deıin qaryz úshin shara qoldanbaımyz. Tek «bereshegińiz bar, sondyqtan ósimpul esepteledi» dep eskertý jiberemiz. Az somaǵa qatań shara qoldanbaı, boryshkerdiń odan arǵy is-áreketin baqylaımyz. Eger eskertýdi oryndamaı, qaryzy 45 aılyq eseptik kórsetkish, ıaǵnı, 166 myń teńgege deıin ósetin bolsa, habarlama jiberip, shara qoldanamyz. Qujattyń mańyzdy bóligi jeke tulǵalarǵa salynatyn salyqqa qatysty. Biryńǵaı jınaqtaýshy zeınetaqy qorynan tólemder jeke tabys salyǵynan bosatylady. Týrasyn aıtqanda, zeınetaqydan salyq ustalmaıdy. Al asa qymbat jyljymaıtyn múlik ıeleri «sán-saltanat» salyǵyn tóleıdi, – degen edi osy turǵyda Qarjy vıse-mınıstri Erjan Birjanov.

Salyq kodeksi salyq tóleýshilerge tú­si­nikti, qoldanýǵa jeńil qujat bolýǵa tıis. Osyǵan oraı Úkimet salyqtar men tó­lemderdiń sanyn azaıtýdy, ar­tyq sa­lyq jeńildikterin joıýdy, múm­kin bolǵan jaǵdaıda salyq mólsher­lemelerin tómendetý sharalaryn qarastyryp jatyr.

– Salyq tóleýshilerdiń barlyq sanatyna «ámbebap» yntalandyrý be­riledi. Ǵımarat, qurylys, mashına, túr­li jabdyq satyp alý jáne salý shy­ǵyn­daryn 100% shegerý túrinde bir jol­ǵy ın­vestısııalyq salyq preferensııa­lary usynylady. О́nim óndirý men satý­ǵa tabys salyǵynyń tómendetilgen mólsher­lemesi usynylady. Shıkizatty qaıta óń­deýge qosymsha qun salyǵy boıyn­sha yntalandyrý da beriledi. Salyq boıyn­sha qaryzy bar kásipkerlerdiń barly­ǵynyń esepshoty buǵattalyp, múlki tár­kilenbeıdi. Saralanǵan tártip qolda­nylady. Bolmashy bereshekke bola bıznes japa shekpeýge tıis. Salyqty ýaqtyly tólemeı, eskertýge qulaq aspaǵandar ǵana jazaǵa tartylady, – dedi Ulttyq ekonomıka vıse-mınıstri Azamat Ámrın.

Ustamdy usynystar

Engizilip jatqan ózgeristerge qatysty Ǵalymjan Kerimbek óz usynystaryn aıtty. Birinshisi – tikeleı, janama salyqtardy ońtaıly ushtastyrý. Elimizde tikeleı, janama salyqtardyń ońtaıly úılesýi – ártúrli ekonomıkalyq faktordy muqııat esepke alýdy talap etetin kúrdeli mindet. Jeke tulǵalardyń tabysynan jeke tabys salyǵy, zańdy tulǵalardyń tabysynan korporatıvtik tabys salyǵy alynady. Qosylǵan qun salyǵy (QQS) men aksızder salyǵy jana­ma salyq túrinde satý núktesinde taý­ar men qyzmetten ustalady. Salyqtyń osy eki túrin tıimdi úılestirýge ýáki­letti organdar ekonomıkalyq ósý men áleýmettik ál-aýqatqa yqpal etý maq­sa­tynda kiris qajettiligin teńestirýge tıis.

Ekinshi usynysy – údemeli tabys sa­lyǵy mólsherlemesin engizý jumysy. Se­bebi jeke tulǵalardyń tabysy men tabys salyǵyna údemeli salyq mólsherlemesin engizý birneshe áleýetti nátıje beredi. Birinshiden, údemeli salyq júıesiniń negi­zinde tabysy joǵary tulǵalar tabysynyń kóp paıyzyn, al tabysy tómen tulǵalar taby­synyń az paıyzyn salyq túrinde tó­leı­di. Bul kiristerdiń teńdigine ákeledi, sebe­bi tabysy kóp tulǵalar Úkimettiń kiri­sine óz resýrstarynyń mol úlesin qosa­dy. Ekinshiden, bul tabysy joǵary adam­dardy ınvestısııalaýǵa nemese jańa bıznes qurýǵa yntalandyrady. Bul eko­no­mıkalyq ósim men elde jańa jumys oryn­darynyń paıda bolýyna oń áser etedi.

2001 jyldan beri elimizde Salyq ko­deksi birneshe márte qabyldanyp, myń­daǵan túzetý men ózgertý engi­zil­di. Sal­darynan kásipkerler belgisiz­dik­ke uryndy. Ári jyl saıynǵy jańalyqtardy baqylap, beıimdelý de ońaıǵa soqpaıdy.