Jumyssyzdyq: Suranys pen usynys mólsheri

Búginde jastar jumys­syzdyǵy – álem elderiniń bárine ortaq problema. Máselen, 13 mıllıon eýropalyq jas «eki qolǵa – bir kúrek» tappaı sen­delip júr. Olar, ásirese, Ispanııa men Grekııada kóp kórinedi. Arab jáne Afrıka el­derinde ár úshinshi azamat masylǵa aınalǵan. Bul aımaq­tarda joǵary oqý ornyn bitir­gen, tabaqtaı dıplomy barlar jumys tappaı álek.

Ońtústik-Shyǵys Azııada jastardyń 25%-dan ast­amy bos júr. Al Qytaıda ju­myssyz jas qatary endi artýy yqtımal. О́ıt­­keni ja­qyn­da «The Wall Street Journal» basylymy 12 mıl­­­­lıon qytaılyq joǵary oqý ornyn bitire­tinin, ke­ıin olarǵa jumys tabý qıyndaıtynyn jazǵan.

Halyq sanynan kóshbas­shy memle­ket Úndistanda da 20 men 29 jas aralyǵyn­­­da­ǵy azamattardyń jumyssyzdyq kórset­kishi 45,5%-dy qurap tur. Munda aqpa­rat­tyq tehnologııa mamandyǵyna ıe óren­d­er de jumyssyz. Byltyrǵy esep bo­ıynsha IT mamandaryn jumysqa orna­las­tyrý deńgeıi 2022 jylmen salystyrǵan­da ­18%-ǵa tómendepti. Taılandta da ahýal kúrdeli. 

Bizde de jaǵdaı máz emes. Jastar arasyndaǵy jumyssyzdyq deńgeıi 3,2%-dy quraǵan. Áıtse de bıyl eńbekke aralasqan azamattar sany 1,8%-ǵa ósken. Jumyspen qamtylǵan jastardyń jas quramyn qarastyrsaq, ótken jyl qorytyndysy boıynsha negizgi úles, ıaǵnı 50,4%-y – 29-34 jas toby aralyǵyndaǵylarǵa tıesili. Basym bóligi saýda, bilim berý, ónerkásip jáne aýyl sharýashylyǵy salalarynda isteıdi.

– Elimizdegi resmı jumyssyzdyq kór­О́setkishi birneshe jyldan beri aıtar­lyqtaı ózgergen joq. Shamamen – 4,7%. Dese de, týý deńgeıi men jas azamattardyń úlesi arta beredi. Demek, olarǵa laıyqty jumys oryndaryn qamdaý mańyzdy. Jastar – el ekonomıkasyn damytatyn negizgi kúsh. Ekinshi jaǵynan olardyń da ózindik talap-tilegi, suranys­y bar. Qazir 35 jasqa deıingilerdiń ­3,2%-y bos júr. Endi ekonomıkanyń odan ári turaqty ósýin qamtamasyz etý úshin eń­bek naryǵyndaǵy jaǵdaıdy rettep, jas­ býyn arasynda belsendi sharalar qa­byl­daý qajet. Negizi eńbek bırjasynda 220 myńnan asa bos jumys orny tur. Biraq jumys izdeýshiler sany 280 myńǵa jýyqtaǵanyn eskerý kerek, – deıdi qarjy sarapshysy Andreı Chebotarev.

Eńbek jáne halyqty áleýmettik qorǵaý mınıstrligi elimizde jumysshy mamandaryna qajettilik 2030 jylǵa qaraı 410,6 myń adamǵa jetetinin habarlapty. Bıyldyń ózinde 52,7 myń maman jetispeıdi eken. Olardyń ishinde eń kóp suranysqa ıe mamandyqtarǵa toqtalsaq, 88,1 myń júk kólikteriniń júrgizýshisi men taksı júrgizýshisi, 18 myń dánekerleýshi, 13,4 myń qurylys­shy-montajshy, qurylysshy-árleýshi, sýretshi, 13,2 myń santehnık, 12,4 myń fermer men aralas ónimderdi óndirý boıynsha jumysshy, 11,2 myń sylaqshy, 11 myń traktorshy, 8,2 myń ónerkásiptik jabdyqtardyń slesary – qajetti mamandar qatarynda.

Negizi máseleniń túıinin tarqatýda memleket tarapynan keshendi jospar qurylyp, birqatar baǵdarlama júzege asyrylyp jatyr. Atap aıtsaq, kez kelgen oqý ordalarynyń túlekterine oqyǵan mamandyǵy boıynsha tájirıbe jınaqtaý úshin «Jastar tájirıbesi» iske qosylǵan. Buǵan qosa «Jasyl el», «Serpin», «Dıp­lommen – aýylǵa!», «Jastar – el tiregi» baǵdarlamalary da jastarǵa jumysqa ornalasyp ketýine úlken múmkindik beredi.

Asylaıym Qaıratova Almaty qala­syn­daǵy Halyqaralyq bıznes ýnıver­sıtetinde «psıholog» mamandyǵy boıyn­sha bilim alǵan. Joǵary oqý ornyn aıaq­taı sala, Túrkistanǵa kelip, «Jastar prak­tıkasy» baǵdarlamasymen jumysqa ­ornalasypty.

– Oqý bitirgen jas mamandardyń kópshiligi birden eńbekke aralasyp ketpeıdi. Jumys berýshilerdiń bireýi eńbek ótilin talap etse, beldi kompanııalar tanysyń bolmasa qıyn ekenin bildiredi. Osylaı qanshama jas jumys tappaı júr. Al «Jastar praktıkasy» sııaqty baǵdarlamalar jóninde kóbi áli kúnge deıin bile bermeıdi. Men muny Jastar resýrstyq ortalyǵy mamandarynan estidim. Keıin jumyspen qamtý ortalyǵyna baryp, kerekti qujattarymdy tapsyrdym. Birer kúnde-aq jaqsy habar keldi, – deıdi jas maman.

«Qazaqstan jastary» ulttyq baıan­dama­synyń bıylǵy deregine súıensek, respon­dentterdiń 38,8%-y – «Jastar praktıkasy», 34,6%-y – «Jasyl el», 54,8%-y – «Zhas project», 29,4%-y – «Dıplommen – aýylǵa!», 46,6%-y – «Jas kásipker», 54,3%-y Prezıdenttik jastar kadrlyq rezervinen beıhabar ekenin kórsetken.

Baǵdarlamalardyń jemisin kó­rip otyr­ǵandar qatary az deýge bolady. Osy oraıda «Jastar nege jumyssyz júr? Olar­dyń ataýly baǵdarlamalardy tıimdi paıdalana almaýynyń sebebi nede?» degen saýal týyndaıdy.

– Menińshe, basty sebep – jastardyń jalqaýlyǵy. Qazir 35-ke deıingi azamat­tarǵa san alýan mamandyq bar. Jumys­pen qamtý ortalyqtary kásiptik mamandyqtar boıynsha eńbekke aralasýǵa múmkindik usynyp jatyr. Alaıda qulyqsyzdyq tanytyp jatady. Keıbireýi aılyqtyń azdyǵyn syltaýratyp, usynǵan jumysty kerek qylmaıdy. Jastarǵa arnalǵan memlekettik baǵdarlamalardyń mańyzy men múmkindigin de jıi basqosýlarda, forýmdarda, jıyndarda túsindire­miz, biraq den qoıyp jatqandar az, – deı­di «Qazaqstannyń medısınalyq volon­terleri» birlestiginiń tóraǵasy Abylaıhan Ábdirásh.

Sondaı-aq otandyq sarapshylar eli­mizdegi joǵary bilimniń birneshe mańyz­dy aspektisine qatysty alańdaýshylyq bildirip otyr. Olar eńbek naryǵyna taldaý men zertteýlerdiń bolmaýy bıylǵy bilim baǵdarlamalarynyń ekonomıkanyń naqty qajettilikterin ótemeýi múmkin ekenin aıtady. Sol sııaqty oqytýshylar quramynyń sapasy da kóńil kónshitpeıdi dep otyr.

– Bizde eńbek naryǵyna qatysty sarap­tamalyq zertteýler bolmaı tur. Maman daıarlaıtyn joǵary oqý oryndarynda jaqsy oqytýshylyq quram da joq. Jastardy shetelderge oqýǵa jibere otyryp, nege ekeni belgisiz, biz olar qaıtyp kelgennen keıin ózgeris bolady dep oılaımyz. Biraq bul – ýtopııa. Olar osyndaǵy naryq pen qatynasty bilmeıdi. Shetelde oqyp jatqan stýdentterden ózgeris kútip otyrmaı, jergilikti jerlerde kadr daıyndaýdy jaqsartýǵa ekpin salý qajet. Ortany ózgertip, kadrlardy Qazaqstanda ósirýge belsene kirispeıinshe, eldegi JOO-lary ekonomıkanyń mańyzdy komponentterin tolyq qamtamasyz etetinine kúmán bar, – deıdi «Ulttyq volonterlik jeli» ZTB atqarýshy dırektory Tatıana Mıronıýk.

«Astana Media Week»-tiń ekinshi kú­nin­degi paneldik sessııalardyń birin­de bir ǵana jýrnalıstıka salasyndaǵy mamandardy daıarlaıtyn oqý orynda­ry­nyń bilim berý júıesine syn taqqan. Qatysýshy­lar túlep ushqan túlekterdiń bilim-biligi eńbek naryǵyndaǵy suranysqa saı emes degen oı qozǵady. Tipti oqý qu­raldarynyń eskirgenin tilge tıek etti.

– Túlekter dınamıkalyq ári báseke­les eńbek naryǵyna daıyn bolý úshin praktıkalyq daǵdylardy damytý, sandyq saýattylyq pen kásipkerlik oılaýǵa nazar aýdarý qajet. Buǵan qosa ýnıversıtetterge teorııalyq bilimi men praktıkalyq biligi ushtasqan kásibı mamandardy kóbirek tartý kerek, – deıdi «Taraz 24» telearnasynyń dırektory Zarına Qýatova.

Demek eńbek naryǵynyń qazirgi sura­nys-qajettilikteri bilim berý júıesi aldyna úlken talaptar qoıyp otyr. Áıtpese dıplomdary sandyqta shań basyp jatqan jastar jeterlik.

– Qazir eki-úsh jyl oqıtyn maman­dyqtardy jyl ishinde oqyp alýǵa bolady. Keı sala, baǵytta ýnıversıtette tórt jyl ýaqytyńdy zaıa ketirip te qajet emes. Túlekterdiń mamandyqtary eńbek naryǵynyń naqty talaptaryna saı bolýy úshin, jumys berýshilermen áli de tyǵyz baılanys ornatý kerek ári bilim berý baǵdarlamalaryn jańartyp otyrý qajet. Iаǵnı barynsha ıkemdi bolý mańyzdy. Qazir synı oılaý, shyǵarmashylyq, kommýnıkasııa, komandada jumys isteý daǵdylary barynsha suranysqa ıe bolyp keledi. Bul daǵdylardy damytý úshin ýnıversıtetterde qosymsha kýrstar, semınarlar men trenıngter ótkizgen abzal. Sebebi mamandardyń jumysqa ornalasý deńgeıi bilim sapasynyń sheshý­shi kórsetkishi bolyp sanalady, – deıdi «Ekonomıkalyq zertteýler ınstıtý­ty» AQ basqarma tóraǵasynyń orynba­sary Ádil Qusmanov.

Osylaısha, joǵary bilimniń otandyq júıesin jetildirýge qatysty sarapshylar biraýyzdan praktıkalyq daǵdy­lar­dy damytý, sıfrlyq saýattylyq pen kásipkerlik daǵdyny kúsheıtý qajet ekenin aıtady. Jalpy, elimizde keıingi jyldary barlyq deńgeıde bilim berý júıesiniń sapasyn jaqsartý úshin belgilengen sharalar qolǵa alynyp, qadamdar jasalyp keledi. Máselen, bilim salasyn qarjylandyrý artty, sheteldik ýnıversıtettermen memo­randýmdarǵa qol qoıylyp, jańa mek­tepter salynyp, pedagogtiń kásibı mártebesi artyp, mektep baǵdarlamalary jańartylyp jatyr.

Taǵy bir márte «Qazaqstan jastary» saraptamalyq qujatyna zer salsaq, bel­gili bir oqý taýysqan nemese oqyp jat­qan respondentterdiń kópshiligi, ıaǵnı 76,2%-y bilim sapasyna kóńili tolatynyn jetkizgen. Saýaldamaǵa qatysqandar ishinde 20,2%-y ǵana qanaǵattanbaǵan. Al ǵylymı dárejesi bar respondentterdiń 28,2%-y ózgelerge qaraǵanda oqyǵan bilimge qanaǵattanbaıtynyn kórsetken.

Negizi bilim – el bolashaǵy úshin joǵary qundy aktıv. Sondyqtan ony jaqsartý men damytý baǵytynda ju­mysty úzdiksiz jalǵastyryp otyrý kerek. Bul óz kezeginde eńbek naryǵyndaǵy qajettilikterdi tolyq óteýge ábden sep bolýy múmkin.