Irgeli ǵylym úıirmeden bastalady

Oraldyq jas kemeshi­ler 2022 jyly Qara­ǵandydan, 2023 jyly Tarazdan, 2024 jyly Aqtóbeden júldemen oraldy. Bıyl jazda Aqtóbe qalasynda ótken el chempıonaty men halyqaralyq dostastyq kýboginiń kezeńdik jarysynda BQO komandasy 5 altyn, 6 kúmis, 3 qola medal alyp, jalpy esepte úshinshi orynǵa shyqty. Oraldyq órenderdiń bul jetistigi úıirme jetekshisi, joǵary sanatty qosymsha bilim berý pedagogi Manas Aqqojınniń eńbegimen tike­leı baılanysty. Osynaý kóp­shilikke beıtanystaý óner jóninde jaqynyraq bilý maqsatynda Manas Isma­ǵululyna jolyqqan edik.

Manas Aqqojınniń keme modeldeý isimen aınalysa basta­ǵanyna bir múshelden asypty. Áý basta qazaq balalaryn tehnıkaǵa kóbirek tartý kerek degen oıdan týǵan bastamany Oblystyq balalar tehnıkalyq shyǵarmashylyq ortalyǵynyń sol kezdegi dırektory Shaımardan Ramazanuly usyn­ǵan eken. О́ıtkeni sol kezderi shynymen de tehnıkalyq úıirmelerde ózge ulttyń balalary júretin. «Ba­synda qıyn boldy. Bilmeıtin, túsin­beıtin nár­semiz kóp eken. Alǵash qatysqan jarysta jasaǵan keme­miz júr­meı qalyp, namys­tan ja­rylyp kete jazdadyq. Eń birin­shi qınalǵanymyz, aqparat­tyq tap­­shylyq edi. Oqýlyq, áde­bıet joq. Esh jerde mundaı ma­man daıar­lamaıdy. Keńes kezin­de shyq­qan «Modelıst-kons­trýk­tor» degen jýrnaldyń tigin­di­sin qaraı­myz. Biraq ondaǵy aqpa­rat­tyń kóbi kónerip ketken. Bir jyl istep, tastaımyn degenmin. Osy­laı júrgenime 14 jyl bolypty. Qazir bizdiń shákirtterdi búkil Qazaq­standa tanıdy», deıdi Manas aǵaı.

Manas Ismaǵululynyń  maman­dyǵy – sýretshi, músinshi. Qazir oblysta keme modeldeý isimen shuǵyldanyp júrgender de – osy sýret, eńbek páni muǵalimderi. О́ıtkeni bul iske syzbany biletin, sheber adam kerek. Ári qaraı tehnıkanyń tilin, elektronıkany bilý kerek. Keme úlgileý úıirmesine ádette oqýshy besinshi synyptan, 9 jasynan bastap qatysady. Sóı­tip, mektep bitirgenshe biraz nárseni meńgerip shyǵady. Árıne, birden úırenip ketý qıyn. Ári qaýipti de. Balalar ótkir, ushty quraldarmen jumys isteıdi.

M.Ismaǵululynyń aıtýynsha, keme jasaý – úlken ǵylym. Jalpy, bir nárseni jobalaý – ónerkásiptiń, tehnologııanyń bas­taýynda turatyn nárse. Bala­lar osy úıirmede ǵylymnyń baspal­daqtarynan ótedi. Kemeniń korpýsy, qozǵaltqyshy, basqa da detal­dary bar. Aerodınamıkasy bar. Ba­lalar ózderi jasaǵan kemele­rimen jarysqa qatysady. Bir iske zeıin qoıyp otyrýdy úırenedi.

Halyqaralyq «NAVIGA» uıy­mynyń baǵdarlamasynda modeldeý sportynyń 48 túri tirkel­gen eken. Sonyń teń jartysy Qa­zaqstanda damyp keledi. Al Ba­tys Qazaqstan oblysynda 12-13 túri ǵana qolǵa alynǵan. Onyń sebebin ustaz modeldeý sportynyń qa­rajatty kóp talap etetindiginen kóredi. «Memleket qolynan kelgenshe qoldap jatyr. Áıteýir bizdi jarystan qaldyrmaıdy. Jol aqymyzdyń, turatyn jerimizdiń aqysyn tóleıdi. Biraq odan bólek kerekti jabdyǵymyzdy túgendep alýǵa qyrýar qarajat kerek. My­saly, qol basyndaı kemege ornatylatyn myna akkýmýlıatordyń bireýiniń qunyna avtokóliktiń úsh akkýmýlıatoryn satyp alýǵa bolady. Sapasyna baılanysty 25 myń teńgeden bastalyp, 45 myńǵa deıin barady», deıdi Manas aǵaı.

Eseptep kórse, sońǵy 5 jylda Manas Aqqojın osy iske óz qaltasynan 1,5 mln teńgedeı qarajat jumsapty. Úıirmege qajetti júrdek kemelerdiń korpýsyn buryn olar Qytaıdan, Ýkraınadan 250-300 myń teńgege satyp alady eken. Keshegi kovıd kezinde Manas aǵaı táýekel dep, sol kemelerdi óz qolymen jasaýǵa kirisipti. «Qostanaıda bir qurdasymnyń shetelden satyp alǵan, keremet júrip júrgen qaıyǵyn bir kúnge surap aldym. Sóıtip ony bólshektep buzyp, gıps­ten qalybyn jasap alyp keldim», dep eske alady ustaz.

Árıne, ádette zaýyttan shy­ǵatyn detaldardy óz qolyńmen, qarapaıym sheberhanada jasaý ońaı emes. Osy jolda talaı eksperıment boldy. Ushaq qanattaryn jasaıtyn jeńil, biraq bolattan 5 ese myqty kevlıar, áınekmata, karbon degender bolady. Mine, osyndaı ma­terıaldan jasalǵan, erekshe ádispen syrlanǵan kemeler birden suranysqa ıe bolypty. Keme modeliniń onshaqty túri jasalǵan. «Áýeli ózimniń balalaryma jasadym. Qalǵanyn sattym. Qazir elimizdegi úıir­melerdiń teń jartysynda meniń qaıyqtarym júr» deıdi Manas aǵaı maqtanyshpen. О́ıtkeni Qazaqstanda mundaı óndiris joq.

Bir qyzyǵy, bul kemelerdi Manas Aqqojın 2023 jylǵa deıin ózi jasasa, qazir shákirtteri úırenip alypty. Ásirese Erasyl Esqara esimdi bala ábden meńgerip, byltyrdan beri sol jasap jatyr eken. Osy kezge deıin tapqan tabysy 1 mln teńgeden asyp ketken! Bul – óte názik, dáldikti talap etetin jumys. Kemeniń motory, regýlıatory, bári sáıkes bolýy kerek. Áıtpese janyp ketedi.

«Erasyldyń bolashaǵynan kóp úmit kútem. Sýdomodel sportynan Qazaqstan Respýblıkasynyń sport sheberi. Onyń izdenim­paz­dyǵy, tabandylyǵy tańǵal­dyrady. Bıyl mektep bitirip, Mahambet ýnıversıtetine tústi. Kórkemsýret jáne eńbek páni muǵalimi mamandyǵyn tańdady. Elektronıkany bes saýsaqtaı meńgerip aldy. Reseılik, ýkraın­dyq modelıstermen teń dárejede sóılesip otyrady. Bizdiń modelıster aqyl suraıdy. Bul balalardyń áleýetin paıdalaný kerek. Bular daıyn mamandar ǵoı. Mysaly, men ózim kemelerdi jasap berip, mehanık retinde qarap otyram. Olardaı basqara almaımyn», deıdi ustazy.

Shynynda da balalar jasa­ǵan «oıynshyq» kemelerdiń jyl­damdyǵy saǵatyna 75 shaqyrymǵa deıin barady. 60-70 km/saǵat jyl­damdyqpen júıtkıtin kemeni basqarý ońaı emes. Sý betinde quıyn-peren bolyp kele jatqan kemeni pýltpen basqaryp, túrli manevr jasaý, jarysa júrip qaqpalardan ótkizý, sóıtip ozyp kelý úshin qansha eptilik qajet. Buryn olar óz qolymen jasap shyqqan kemelerdiń sý betinde júrgenine qýanatyn. Qazir balalar jeńistiń dámin tatqan. Janyp tur.

Búginde M.Aqqojınniń úıir­mesinde shákirtterdiń besinshi býyny almasyp jatyr. Alǵashqy tolqyn ishinen osy mamandyq­ty tańdap, sheberlik shyńdap júrgenderi de bar kórinedi. Ja­qynda úıirme jetekshisi shá­kirtteriniń ata-analaryn jınap: «Keme modeldeý – sportzalda jattyǵý jasap alyp, kúshińdi kóbeıtip, jarysqa qatysa beretin oıyn emes. Tehnıkalyq jetistik qarajatqa baılanysty. Osyǵan deıin men óz qaltamnan biraz qarjy shyǵardym. Endi sizder de qol ushyn berińizder», depti. «Nege biz sońǵy jyldary tek úshin­shi orynnan kóterile almaı kelemiz? Bul bizdiń sheber­ligimizdiń kemdiginen emes, qara­jatymyzdyń azdyǵynan bolyp otyr. Mysaly, mashınaǵa «Jıgý­lıdiń» motoryn ornatýǵa da bolady, qýatty «Mersedestiń» motoryn qoıýǵa da bolady. Onyń bári qarjyǵa, múmkindikke baılanysty», deıdi Manas aǵaı.

Bir qaraǵanda Manas Aqqo­jın­niń aınalysyp júrgen isi balanyń oıyny sııaqty. Biraq mem­leket úshin usaq-túıek nár­se bolmaýy kerek. Sonyń ishin­de jas býyndy tehnıkalyq sala­ǵa qyzyqtyratyn mundaı úıir­melerdi qoldaǵan jón. M.Aq­qojın Terekti aýdanynda oqý­shy­lardyń shyǵarmashylyq orta­lyǵyn ashý, sonyń ishinde tehnı­kalyq baǵyttyń aıasyn keńeıtý týraly sońǵy jyldary talmaı aıtyp keledi. «Bul jerde qazaqtyń namysy bar. Bizge qarap, tutas qazaqty synaıdy. Balalarymyz eshkimnen kem bolmasyn dep júr­miz» deýden jalyqpaıtyn Manas Ismaǵululy shákirtterin tehnıkaǵa baýlyp qana qoımaı, dombyra úıretip, Mahambettiń jyrlaryn jattatyp júredi. Ásirese alys saparlarda, jol ústindegi ermegi sol.

Kez kelgen eldiń damýy bilimdi de bilikti mamandarǵa baılanys­ty. Al sol myqty mamandardy sala boıynsha jastaıynan iriktep, daıyndaýda modelızmniń paıdasy shash-etekten ǵoı. «Osy­ny memleket tutqasyn ustap otyr­ǵandar jete túsinip, osy salaǵa betin bursa ǵana kúlli dúnıege tehnologııasy men tehnıkasyn tańyp otyrǵan Japon, Batys elderimen tereze teńestire alamyz. Jetkilikti jaǵdaı jasalsa, qazaq balalarynyń orasan zor áleýeti bar. Elimiz ǵylym­dy damytýǵa kóńil bólip, ǵylym ja­saıtyn jandardy tez arada qam­qorlyqqa alýy kerek. Áıtpese, qazaq­tyń aqyldy balalary shetel­diń ǵylymy men ekonomıkasyna qyzmet etýge májbúr bolady», deıdi keıipkerimiz.

Batys Qazaqstan oblysy