– Bul máseleni birazdan beri qozǵap kelesiz. Bastamanyń tıimdiligine nazar aýdarǵandar boldy ma?
– Topyraqqa mıneraldy tyńaıtqyshty úzbeı berse, ondaǵy organıkalyq zattar jıyntyǵy – qara shirindi mólsheri azaıyp, tyńaıtqysh quramyndaǵy aýyr metaldar, ýly qaldyqtar jıyntyǵyn ydyratýǵa shamasy kelmeı, ónim sapasy tómendep ketetini áldeqashan dáleldengen. Árıne, oǵan jol berýge bolmaıdy. Qyzylordadaǵy kúrish sharýashylyǵy ǵylymı-zertteý ınstıtýty uzaq jylǵy zertteý men tájirıbeden keıin topyraq qunaryn arttyrýdyń dástúrli júıesin usynyp otyr. Tabıǵı qunar ósimdiktiń ósýi men jetilýine qolaıly jaǵdaı jasaıdy. Qunary azaıǵan topyraqta ósimdikter óskenimen damýy tejelip, jetilýi uzaryp, ónim mólsheri azaıyp, sapasy nasharlaıdy. Organıkalyq zattar qosý arqyly qara shirindi mólsherin aıtarlyqtaı joǵarylatýǵa bolady. Biraq bizde osy topyraqtaný salasyna asa bir mán berilmeı kele jatqany qynjyltady.
Sý tapshylyǵyna baılanysty kúrish egistigi kólemin azaıtýǵa májbúrmiz. Osynyń áserinen qambaǵa túsetin ónim 30-35 paıyzǵa deıin azaıýy múmkin. Biraq kúrish egýdi shektegenmen jer qunarlanyp ketpeıdi. О́ıtkeni burynǵydaı tabıǵı tyńaıtqysh joqtyń qasy. Barynyń baǵasy mıneraldy tyńaıtqyshtarmen bara-bar.
– Y.Jaqaev atyndaǵy Qazaq kúrish sharýashylyǵy ǴZI kúrish sabany men qaýyzyn kompostaý patentin ıelengenin bilemiz. Ol qalaı júzege asyrylyp jatyr?
– Sizdiń aıtyp otyrǵanyńyz syǵylǵan qaldyq sabanǵa qurǵaǵyn qosyp tıimdi kompost jasaýdyń patenti ǵoı. Bul ádis arqyly bıdaı sabanyn kúrish sabany men qaýyzy sııaqty qoldan shiritip, topyraqty qunarlandyrýǵa bolady. Bıdaıdyń untalǵan saban massasyn kombaınǵa tirkeletin shómele salýshyǵa jınap, iri astaýshaǵa tógýdi uıymdastyrýǵa arnaıy brıgadalar qurý kerek bolatyn shyǵar. Bul ǵylymı turǵyda asa jaýapty jumysty Sáken Seıfýllın atyndaǵy Qazaq agrotehnıkalyq zertteý ýnıversıteti ǵalymdary qolǵa alǵany abzal. Sabanyn kompostaý arqyly bıdaıdyń ortasha ónimin 50 paıyzǵa kóterýge bolady eken. Buǵan Qyzylordadaǵy kúrish sharýashylyǵy ǵylymı-zertteý ınstıtýty usynysyn ruqsatpen alyp, qoldanǵan durys bolar. Kóp jyl qoldanysta bolǵan egis topyraǵynyń qunary tyń kezeńdegisinen 40-45%-ǵa tómendeıdi. Biz sony tabıǵı jolmen tyńaıtýdyń jolyn usynyp otyrmyz.
Komposty ylǵal kúıinde de, túıirshik túrinde de jerge tereńdete sińirý kerek. Onyń sarqyndy sólinen eritindi jasap, arnaıy quralmen ósimdik tamyryna jetkizý de ónim kórsetkishin arttyra túsedi. Osy baǵytta ǵylymı tájirıbeler jasaýǵa Sáken Seıfýllın atyndaǵy QazATIÝ ǵalymdarynyń áleýeti tolyq jetedi. Bul is-sharalar júıeli aýyspaly egis jospary sheńberinde oryndalady. Aýyspaly egis talaptaryn saqtaýdyń ónim kólemi men sapasyna áserin árkim-aq biledi. Biraq myna jaǵdaıdy da eskerýimiz kerek. Jońyshqa men bıdaı egilgen jerde mindetti túrde fosfor elementi jetispeıdi. Jońyshqa topyraǵynda azot pen ósimdik qaldyǵy qalatynyn taǵy eskereıik. Aýyspaly egis tártibi kezinde osy tyńaıtqysh jetispeýshiliginen bıdaı sapasynyń keıbir qasıeti tómendeýi múmkin. Onyń ústine aýyspaly egiste jońyshqa úlesi qomaqty bolǵanymen, bakterııalar olardy tez ydyratyp, qunarlyq qoryn onsha ósirmeıdi.
Osy kúni Qarataý fosforıtinen óndirilgen fosfor tyńaıtqyshtary orta fosfatty bolyp esepteledi. О́ndirisimiz fosforıttegi aýyr metaldardy tyńaıtqysh quramynan azaıtýǵa qol jetkize almaı otyr. Bul tyńaıtqyshpen birge ýly zattar mólsheri topyraqta birtindep jınalyp jatyr degendi bildiredi. Qarataý fosforıtiniń quramynan ýly zattardy tazartý úshin fosfor tyńaıtqyshynyń polıfosfat topty tyńaıtqyshyn óndirý kerek. Ortafosfattyń 1 molekýlasynda bir PO4 qyshqyl qaldyǵy bolsa, polıfosfattyń 1 iri molekýlasynda tyǵyz túrde ornalasqan PO4 qaldyǵynyń eń azy 50, kóbi myńǵa jýyqtaıdy. Polıfosfatty tyńaıtqyshta aýyr metaldar qaldyǵy joqtyń qasy ári ol fosforǵa baı ekologııalyq taza tyńaıtqysh.
– Áńgimeńizge rahmet.
Áńgimelesken –
Murat JETPISBAI,
«Egemen Qazaqstan»
