Kollajdy jasaǵan – Záýresh SMAǴUL, «EQ»
Vırtýaldy álemge qumarlyq dertke aınaldy
Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaev Máslıhat depýtattarynyń II respýblıkalyq forýmynda sóılegen sózinde urpaqtyń áleýmettik jelilerge táýeldi bolýy men vırtýaldy álemge degen qumarlyǵynyń dertke aınalǵanyn aıtýy bul máseleniń qoǵamda qanshalyqty ózekti ekenin baıqatty. Sondaı-aq atalǵan forýmda Prezıdent balalarǵa qatysty kez kelgen qaıǵyly jaǵdaı janyna batatynyn tilge tıek etip, bul máselege memlekettik organdar barynsha nazar aýdarý kerektigin qadap turyp eskertti. Iá, qoǵamda balalarymyzdyń áleýmettik jelilerge táýeldiliginiń shekten shyǵyp bara jatqany – shyndyǵynda alańdarlyq másele.
Qazirgi balaqaılar aınalada ne bolyp jatqanyna múldem qyzyqpaıdy. Tabıǵat, dala, ózen, kól, aspanǵa qarap qııaldap, jaratylys syryn uǵýǵa, áke-shesheden ár dúnıeniń mán-maǵynasyn suraýǵa qyzyqpaıtyn, tipti talpynbaıtyn da bolǵan. Sebebi jas urpaqtyń sanasynda ózderi jasap alǵan vırtýaldy álemi bar. Demek, balalarymyz búginde ózderin vırtýaldy, ıaǵnı saǵym álemniń keıipkerleri sezinedi Ol álemde ındıvıdten, ıaǵnı tyrnaqshanyń ishindegi jeke tulǵadan, ózinen basqa eshkim joq. Olardyń tiliniń kesh shyǵýy, sanasynyń qalypty damymaýy, álemge tek telefonnyń kózimen qaraýy, bala bop oınap, bar energııasyn syrtqa shyǵara almaýy bolashaqta qandaı máselelerdi týǵyzatynyn boljaý qıyn emes. Sondyqtan da osy bir dertke aınalǵan saǵym álemge degen qumarlyqpen kúresý joldary qazir basty nazarymyzda bolýy kerek.
Mamandar jas órenderdiń vırtýaldy álemge degen qumarlyǵyn arttyryp otyrǵan áleýmettik jeliler ekenin aıtady. Resmı derekterge qaraǵanda, elimiz boıynsha Instagram-ǵa – 12,1 mln, Facebook-qa – 2,6 mln, al TikTok-qa 14,1 mln qoldanýshy tirkelgen. Elimizde keıingi eki jyldyń ishinde TikTok jelisinen 14,1 mln akkaýnt ashylǵan. Bar bolǵany 20 mln halqy bar memleketimizde TikTok áleýmettik jelisine 13 jasqa tolmaǵan balalardy tirkemeıtin shart bola tura, 14,1 mln akkaýnt ashylýy bul jeliniń qazaq qoǵamyna qanshalyqty tamyr jaıyp úlgergenin kórsetse kerek. Iаǵnı joǵaryda biz aıtqan balalar sanasyndaǵy saǵym álemniń «kiltin» sol jaqtan izdegenimiz durys sııaqty.
Qazir álemde TikTok áleýmettik jelisiniń paıdasy men zııanyn saralaıtyn túrli zertteý júrgizilip jatyr. Olardyń báriniń shyǵarǵan qorytyndysy «bul jeli balanyń psıhologııasyn buzady» degen ortaq toqtamǵa toqaılasady. Áleýmettanýshy ǵalymdar TikTok-ta otyrǵan jetkinshekterdiń basym bóligi basqanyń pikirine táýeldi bolyp, neniń durys, neniń burys ekenin, ıaǵnı aq pen qarany ajyrata almaıtynyn aıtady. Tipti, álemde neni jeý, neni jemeý keregin aıyra almaıtyn balalardyń ósip jatqany týraly derekter de kezdesedi. TikTok sekildi áleýmettik jelilerdiń áserinen búgingi urpaqtyń óz betimen oılana almaýy, sheksiz sábılik qııalynyń damymaı qalýy, ómirge degen jeke kózqarasynyń qalyptaspaýy sekildi sansyz problema týyndaýda. Jalpy, TikTok áleýmettik jelisiniń otany sanalatyn Qytaı ǵalymdarynyń ózi bul platformaǵa balalar men jasóspirimderdiń birjola táýeldi bolyp qalatynyn dáleldep, onymen kúresýdiń jolyn izdep jatýy tegin emes.
Endigi basty qoıylar saýal – bireý-aq. Bul máseleni sheshýdiń qandaı joldary bar?
Depýtattar da alańdaýly
TikTok-tyń ǵaryshtyq jyldamdyqpen damyp, ol jelige besiktegi baladan bastap, eńkeıgen qarııaǵa deıin altyn ýaqytyn urlatyp, telmirip otyrǵany qarapaıym buqarany bylaı qoıyp, depýtattardy da alańdata bastady.
Máselen osy aptada Parlament senatynyń depýtaty Gennadıı Shıpovskıh Premer-mınıstr Oljas Bektenovke depýtattyq saýal joldap, TikTok áleýmettik jelisiniń jumysyn retteý kerektigi jóninde másele kóterdi. Senator «Atalǵan platforma balalar psıhologııasy men densaýlyǵyna zııan keltirip jatyr» degen pikirde.
G.Shıpovskıh TikTok-tan týyndaǵan problemalardy sheshýdiń jolyn da usyndy. Ol TikTok platformasy ekstremızm, radıkalızm, separatızm sekildi qaýipti aqparattardy anyqtaıtyn algorıtmdi ózderi usynyp, qoǵamǵa qaýipti aqparattardy sol platforma shekteýge tıis ekenin, jas balalardy qaýipti kontentten qorǵaý maqsatynda YouTube Kids sekildi balalarǵa arnalǵan arnaıy jeli jasalý qajettigin aıtady. Depýtat bulaı bolmaǵan jaǵdaıda atalǵan jelini buǵattaý qajettigine de toqtalǵan.
Al senator Alısher Satvaldıev TikTok áleýmettik jelisiniń jastarǵa teris áseri jóninde jeti aı buryn Senat minberinen depýtattyq saýal joldaǵanyn, sol saýaldaǵy talap boıynsha tıisti mınıstrlikter qaýipsizdikke qatysty talaptardy kúsheıtkenin, alaıda platformadaǵy súzgi tetikterin áli de jetildirý qajettigin ańǵaryp otyrǵanyn alǵa tartqan.
Onyń Senattaǵy áriptesi Nurtóre Júsip áleýmettik jelidegi paraqshasynda TikTok-tyń urpaq tárbıesine tıgizip otyrǵan zııanyn tizip, maǵynasy joq «batl» dep atalatyn oıyndardy da synǵa aldy. Depýtat sol jazbasynda: «Ol oıynǵa qatysýshylarǵa basqa azamattardyń birneshe myńdaǵan qarajatpen satyp alynatyn túsiniksiz stıkerlerdi joldaýy, jeńgen adamnyń jeńilgenge qoıatyn neshe túrli arsyz sharttary, kúndiz-túni tikeleı efırden shyqpaı otyratyn saıqymazaqtar, tikeleı efırde balgerlikpen aınalysatyn alaıaqtar, odan bólek oıyn oınap, óz bank nómirin jazyp qoıyp ashyqtan-ashyq qaıyr tilep otyratyn jap-jas zińgitteı jigitter bizdiń qoǵamda masyldar men ınternet qaıyrshylardyń jańa armııasyn qalyptastyrýda», dedi.
Taǵy bir senator Bıbigúl Jeksenbaı: «TikTok áleýmettik jelisine tosqaýyl qoıý jóninde Úkimetke birneshe depýtattyq saýal da joldandy. О́kinishke qaraı, TikTok-qa tosqaýyl bolar úkimettik deńgeıde naqty sheshim bolmaǵandyqtan, ózekti órter ókinishti jaıtter toqtamaı tur», deıdi.
Sondaı-aq ol elimizde jyl basynan beri onlaın-platformalar arqyly sýısıdti nasıhattaý belgileri bar 51 fakti tirkelgenin, onyń 20-sy TikTok áleýmettik jelisine tıesili ekenin de derek retinde keltirgen.
TikTok-qa tórtkúl dúnıeniń kózqarasy qandaı?
Senator aıtqan sýısıdti nasıhattaý belgileri bar 51 faktiniń 20-sy TikTok áleýmettik jelisine tıesili bolýy – rasynda, qoǵamdy alańdatarlyq másele. Bul jaıt álem elderinde qalaı? Olardyń da bas aýrýy bolyp otyr ma? Endi osy saýalǵa qaraı oıyssaq.
Jasóspirimderdiń sanasyn qysqa ǵana mýzykalyq vıdeolarmen jaýlap alǵan jeliniń urpaq sanasyna tıgizetin zııany týraly eń alǵashqylardyń biri bolyp Úndistan memleketi dabyl qaqty. «Bul jeli ulttyq qaýipsizdigimizge qater tóndirip otyr» degen sebeppen TikTok-tyń úndi eli aýmaǵynda taralýyna birjola tyıym salyndy. Úndistannyń bul qatań sheshimin eki el arasyndaǵy shekara daýymen baılanystyrýshylar da boldy.
AQSh baspasózinde TikTok-tyń zııany týraly másele kóterilip, oǵan bılik aralasqanda bul jaıtty da Vashıngton men Beıjiń arasyndaǵy saıası qarym-qatynastyń salqyndaýy retinde sıpattaǵan sarapshylar boldy.
Kanadanyń barlaý qyzmetiniń basshysy Devıd Vınno TikTok qoldanbasy Qytaı úkimeti úshin jeke aqparattardy jınaıtyn jeli ekenin, bul platforma Qytaı Kommýnıstik partııasynyń múddelerin qorǵaý maqsatynda jumys jasaıtynyn málimdedi. Kanada úkimetiniń bul málimdemesin TikTok ókili Denıel Morgan joqqa shyǵardy. Mundaı saıası málimdemeler az emes. Iаǵnı TikTok-tyń «tyńshylyq» qyzmetpen aınalysatyny týraly dáleldenbegen qaýiptiń barlyǵyn jasyryp qalýǵa bolmaıdy. Máselen búgingi tańda Ulybrıtanııa, AQSh, Danııa, Belgııa, Jańa Zelandııa elderi de atalǵan áleýmettik jelini shekteý nemese oǵan tyıym salýdy kózdeıtin naqty sharalar qabyldaǵan. Eýropalyq odaqqa qarasty Eýroparlament, Eýropalyq komıssııa, Eýropalyq odaq keńesi qyzmetkerlerine TikTok jelisin paıdalanýǵa tyıym salǵan. TMD elderiniń ishinde irgedegi qyrǵyz ben ózbek te bul platformanyń jumysyna shekteý qoıyp otyr.
Álemdik derekterge súıensek, búginde TikTok áleýmettik jelisiniń 1,7 mlrd-tan asa qoldanýshysy bar. Qytaılyq IT mamany Chjan Imıng oılap tapqan bul jeli áleýmettik jeliler arasyndaǵy álemdik reıtıngte 6-orynda tur. Bul platforma alǵashynda «Doýın» dep ataldy. Keıinnen áleýmettik jeli álem elderine keń tarap, ataýy TikTok dep ózgertildi. TikTok aınaldyrǵan 8 jyldyń ishinde jer sharynyń 150-den asa elin, mıllıondaǵan halyqty ózine eriksiz elitip qoıdy. Osy joba arqyly kásipker Chjan Imıng az ýaqyttyń ishinde Qytaıdyń eń baı on úshinshi adamyna aınaldy.
TikTok-tyń jetkinshekterimizdi jetektep, qaıda apara jatqanyna alańdaý, onyń paıdasy men zııanyna der ýaǵynda baǵa berý búginginiń basty mindeti sanalsa kerek. Prezıdent Qasym-Jomart Toqaevtyń «Tanymal áleýmettik jeliler balalardy ǵana emes, úlkenderdi de zombıge aınaldyrýy múmkin. Ata-analar balalarynyń tárbıesin memleketke nemese mektepke ysyra salmaýy kerek» degen sózi bul máselede ata-analardyń da jaýapty ekenin anyq ańǵartady. Sondyqtan da erteń barmaq shaınap qalmaý úshin bul jaıtqa beıjaı qaramaýymyz kerek.
