Kollajdy jasaǵan – Záýresh SMAǴUL ,«EQ»
«Bas-basyna bı bolǵan, óńkeı qıqym...»
Qazaqstan – demokratııalyq, quqyqtyq, zaıyrly memleket. Elimizdegi azamattardyń zańdyq turǵyda quqyǵyn qorǵap, qajetin óteıtin sot, prokýratýra, polısııa, ulttyq qaýipsizdik qyzmeti sekildi memlekettik organdar Ata zańda kórsetilgen basty mindetterin qaltqysyz atqaryp jatyr. Mundaı kezeńde joǵarydaǵy quzyretti organdardyń qoǵamdyq tártip pen memlekettik qaýipsizdikti saqtaý, úkim shyǵarý sekildi basty mindetterin ózderine de «tıesili» sanaıtyn qanattas qurylymdardyń qurylýy múmkin emes. Bul – talqylanbaıtyn aksıoma.
Biraq el arasyndaǵy daý-janjal, urlyq-qarlyq máselelerin aýyl úıden uzatpaı sheshkeli júrgen túrli yntaly toptardyń bar ekenin, qazir olar birin-biri bı saılap, aty dardaı ult tanymyndaǵy qasıetti laýazymdy ıelenip alǵanyn áleýmettik jelilerden baıqap júrmiz. Sondaı-aq Ádilet organdaryna resmı tirkelgeni bar, tirkelmegeni bar «Álem bıler alqasy», «Qazaq bıler alqasy» degen sekildi birneshe qoǵamdyq birlestiktiń qurylyp jatqanynan da jurt habardar.
Qazaqstan azamattary ortaq maqsattarǵa jetý úshin bas qosyp, qoǵamdyq birlestikke birigýge zańdyq turǵyda tolyq haqyly. Qoǵamdyq uıymnyń qujattary men «Jarǵysynda» qoldanystaǵy zańǵa qaıshy oı-pikir, maqsat-múdde bolmasa, birlestiktiń resmı tirkeýden ótýi de – qalypty jaıt. Iаǵnı ádilet mekemeleriniń ol birlestikterdi resmı tirkep, uıym retinde jumys isteýine ruqsat bergenine qarsy ýáj aıtýdan aýlaqpyz. Dese de bizdi «Bul birlestikter qazaqtyń ulttyq tanymyndaǵy «bı» degen qasıetti uǵymnyń qadirin ketirip, jibermedi me?» degen suraq mazalaıdy.
Mundaı zańdy saýal qoıýymyzǵa atalǵan qoǵamdyq uıymdar ár oblys, ár aýdan, ár aýyldan, tipti qandastarymyz mekendeıtin shet elderden de bir-birden «saılanbaly bılerin» taǵaıyndap jatýy sebep bolyp otyr. El aýmaǵyndaǵy 84 qala, 200 kent, 2 036 aýyldyq okrýgtiń árbirine bı saılap shyǵýǵa qoǵam muqtaj ba? Qazir atalǵan yntaly top múmkindikteri jetken eldi mekenderdiń denine bı saılap ta qoıdy. Ol bıler keıde Tóle, Qazybek, Áıteke sekildi arýaqty babalarymyzdyń sanadaǵy som tulǵasyn kishireıtý oıynyn oınap jatqandaı kórinedi.
Qazaqtyń dástúrli qoǵamynda bıler daýys berýmen saılanbaǵan. Hannyń da jarlyq shyǵaryp, bı taǵaıyndaýǵa haqy joq. Ultymyz bilim-biligimen buqarany moıyndatyp, sózge sheshen, dilmarlyǵymen kózge túsip, daý-damaıly eldik isterde tek ádildigimen tanylǵan tulǵany ǵana bı dep tanyp, onyń buqarany demokratııa jolymen basqaratynyna sengende ǵana qolyna bıliktiń tizginin ustatqan.
Qazaqtyń san ǵasyrdan beri salt-dástúr, ulttyq tanym, tarıhı jadymen birge qalyptasqan bıler ınstıtýtynyń osy qaǵıdattaryn aıaq asty etip, júzge jeter-jetpes adamnyń keńesimen barsha buqara jete tanymaıtyn bireýdi «qazaqtyń bas bıi» dep saılaı salýy, durysy az ǵana yntaly toptyń «taǵaıyndaýy» saıası saýatty qoǵamnyń isi deýge bola ma? Álgi qoǵamdyq birlestikterge birikken «kóp bı» halqymyzdyń tóbe bıi atanǵan Tóle bılerdiń ulyq dárejesine jalpaq jurtqa esim-soıy múldem beımaǵlum bir azamatty teńestirip qoıýy «ógizdeı bolýǵa nıetti baqanyń tyrbańyna» uqsamaı ma? Aldaǵy on jyldyqtarda jurtymyz «Bas-basyna bı bolǵan, óńkeı qıqym» degen Abaıdyń kúıin keshpeı me?
«Paıda, maqtan, áýesqoı – shaıtan isi...»
Ras. Jerine jetkizip aıtar sóz aýyzǵa túspese, Abaıǵa arqa súıeımiz. Qunanbaı balasynyń adamzat boıyndaǵy paıda, maqtan, áýesqoılyq sekildi minezderdi shaıtannyń isine teńeýi búgingi jańa qazaqqa tikeleı qatysy bardaı áser etedi. Yntaly toptyń saılaý ótkizgen bolyp, ózderine tańyp alǵan «qazaqtyń bas bıi», «oblystyń aǵa bıi» degen sekildi laýazymdar «áýesqoılyq» pen «maqtanǵa» asyqtyqtan týǵan ańsar dúnıe sekildi. Ataq, dańq, maqtaý men marapatqa qumartqan nápsiniń kómeıin aty dardaı laýazymdarmen tyǵyndaý áste múmkin emes.
«Qazaq bıler alqasy» uıymynyń bilek sybana kirispekke beıildi bastamalaryn súzip shyqqanda kádimgi aýyl arasyndaǵy aqsaqaldardyń «qazaqtyń bas bıi», «aýyldyń aǵa bıi» atanbaı-aq ózara keńesip sheship júrgen isterinen aıyrmashylyǵy joq ekenin ańǵardyq. Tipti «Aqsaqaldar keńesi» sekildi uıymdar bıdiń shendi shapanyn jamylmaı-aq elimizdegi san alýan problemalarǵa qatysty resmı organdarǵa usynys berip, talaı kúrmeýli máselelerdiń túıinin tarqatyp júrgen joq pa?
«Qazaq bıler alqasy» uıymy «qazaqtyń bas bıi», «aýyldyń aǵa bıi» degenderdi saılamaı-aq, «El aǵalarynyń alqasy» degen sekildi sanaǵa da, qulaqqa da salmaq salmaıtyn ataýdyń aınalasyna birikse, ózderi aıtqan ulttyq qundylyqty dáripteýge de, urpaq tárbıeleýge de, el arasyndaǵy usaq buzaqylyqtardy zańǵa jetkizbeı sheshýge de, tipti dástúrli bıler ınstıtýtyn jańǵyrtýǵa da dańǵyl jol ashpas pa edi?
«Olarǵa jol – aramnyń sózin uqpaq...»
Qosh! Qoǵam Abaıdyń «Adasqannyń aldy – jón, arty – soqpaq» degen tálimine boı usynyp, bárine qol silteı salsyn. Biraq sol óleńniń «Olarǵa jol – aramnyń sózin uqpaq» degen ekinshi jolyn qaıda qoıamyz?
Qazaqstanda 2007 jyldan beri Alqa bılerdiń qatysýymen ótetin sot júıesi jumys isteı bastady. Sodan beri memleketimizde keıbir qoǵamdyq rezonans týǵyzǵan qylmystyq isterdi Alqa bıler qarap, ortaq ádil úkim shyǵaratyn júıe qalyptasty. Bastapqyda alqa bıler ólim, ıa ómir boıyna bas bostandyǵynan aıyrý jazasy taǵaıyndalýy múmkin qylmystyq isterdi qarasa, qazir alqa bılerdiń «úkimine» tapsyrýǵa bolatyn qylmystardyń sany 44-ke deıin artty.
Iаǵnı qarapaıym buqara sot júıesindegi osy «alqa bıler» uǵymyn, qoǵamdyq birlestiktiń «bıler alqasy» degen atymen shatastyryp, jańyltpashtyń jigin ajyratpaýy múmkin ekenin eshkim joqqa shyǵara almaıdy. Munyń astarynan Abaı aıtqan «Olarǵa jol – aramnyń sózin uqpaq» degen oıdyń sulbasyn kórýge bolatyn sııaqty.
Osy oraıda zań ǵylymdarynyń kandıdaty Qazybek Dáýitáliniń sózine qulaq túrdik.
– Batysta «quqyqtyq plıýralızm» degen túsinik bar. «Quqyqtyq plıýralızm» ustanymy bir saıası-qoǵamdyq júıede túrli quqyqtyq mádenıetter men áralýan jón-joralǵy, salt-dástúrlerdiń qatar ómir súrýine jaǵdaı jasaıdy. Qazirgi tórtkúl dúnıeni mýltımádenıetti qoǵam retinde qaraǵan jón. Máselen, damyǵan memleketter jer betindegi dinderdiń, ártúrli salt-dástúr ustanatyn halyqtardyń ishki senimi men ulttyq tanymyna qatysty quqyqtyq múddelerin Konstıtýsııaǵa qaıshy kelmeıtin tártippen rettep otyr. Bizge de sol quqyqtyq mádenıettiń túbi ornaıtyny anyq, – deıdi zańger.
Ol saıası-qoǵamdyq júıede túrli quqyqtyq mádenıetterdiń qatar damýyna qarsylyq kórsetýge bolmaıtynyn, áldebir bastamashy top respýblıkalyq deńgeıde dástúrli bıler ınstıtýtyn jańǵyrtý maqsatynda qoǵamdyq uıym quryp jatsa, oǵan da demokratııalyq kózqaraspen qaraýymyz qajettigin aıtty.
Álemde túrli daýdy bitimgershilikpen sheshe bilý quqyqtyq mádenıettiń eń joǵarǵy kórsetkishi sanalady. Damyǵan elderde adamdar arasyndaǵy daý-damaıdyń 90 paıyzy bitimgershilik pen sheshiledi.
«Elimizde dástúrli bıler ınstıtýty shynymen jańǵyratyn bolsa, olar birinshiden, aǵaıyn arasyndaǵy kıkiljińderdi sheship, medıasııa isimen, ıaǵnı arazdasqandardy tatýlastyrýmen aınalysýyna bolady», deıdi Q.Dáýitáli.
Sonymen qatar zańger: «Dástúrli bıler ınstıtýty «aralyq sot» mindetin atqaryp, qoldanystaǵy zańdarymyzda qaralmaǵan keıbir qoǵamdyq qatynastardy taraptardyń kelisimen ala otyryp sheshedi, olardyń shyǵarǵan sheshiminiń úkim retinde zańdyq kúshi bolmasa da, el arasyndaǵy tatýlyq-birlikti saqtap qalýǵa septeseri anyq», degen pikirde.
Máselen, zańger qazaqta enshi bólý degen dástúr bolǵanyn, bir otbasy balalarynyń qara shańyraqtaǵy dúnıe-múlikti bólisý quqyǵy qoldanystaǵy azamattyq zańnamada da, muragerlik zańnamada da qarastyrylmaǵanyn, bir ǵana nekeni moıyndaıtyn zańymyz kóp áıel alǵan azamattardyń ekinshi, úshinshi áıelderiniń quqyqtyq múddeleri men olardan týǵan balalardyń muragerlik quqyǵyn zańmen ádil retteı almaıtynyn, azamattyq qoǵamdy damytý úshin bıler ınstıtýty osyndaı kúrdeli isterdi sheshýge mindetteý kerek ekenin tilge tıek etti.
P.S. Ǵasyrlarǵa sozylǵan otarlyq dáýiri ulttyń salt-sana, tanym-túsinigi negizinde qalyptasqan el bıleý dástúrin, ıaǵnı qazaqtyń bıler ınstıtýtyn joıyp tyndy. Sol ınstıtýtty qaıta jańǵyrtyp, jalpy halyqtyq sıpat alatyn qoǵamdyq ıgilikke aınaldyrýǵa belsenip júrgen eriktiler «qazaqtyń bas bıi» degen laýazym men zańger aıtqan el isiniń qaısysy alda turý keregin túsinse eken deımiz.
