Kollajdy jasaǵan – Záýresh Smaǵul, «EQ»
Árıne, mundaı taǵdyrsheshti máseleniń belgili bir memlekettiń nemese laýazymdy tulǵanyń buıryǵymen emes, jalpy halyq bolyp daýys berý arqyly sheshimin tabýy – demokratııalyq memleketke tán úrdis. Qasym-Jomart Toqaevtyń uıytqy bolýymen biz respýblıkalyq referendým ótkizý arqyly «Halyq únine qulaq asatyn memleket» tujyrymdamasynyń jarqyn úlgisin kórsetip, kóptep-kólemdep tańdaýymyzdy jasadyq. Jalpy, elektr qýatynyń tapshylyǵy aıqyn sezile bastaǵan keıingi jyldary kózi ashyq jurtshylyq bolashaqta budan da aýyr qıynshylyqqa tap bolmas úshin atom elektr stansasy sekildi jańa tehnologııalarmen jumys isteıtin nysannyń kerek ekenin túsingenine shúbá joq. Degenmen keshegi referendýmda qoıylǵan «Siz Qazaqstanda AES salýǵa kelisesiz be?» degen suraq – máseleniń birinshi satysy ǵana. Endigi suraq: Ony kim salady?
Mamandardyń aıtýynsha, AES – strategııalyq nysan. Ol kerek kezinde júrgizip, qalaǵan ýaqytyńda óshirip, toqtatyp qoıatyn kólik emes. Iske qosylǵan sátten bastap aptasyna 7 kún, táýligine 24 saǵat ýrannan jasalǵan otynnyń kómegimen jumys istep turatyn ıadrolyq reaktor. Ol jerde nysannyń jumysyn jiti qadaǵalap otyratyn bilikti mamandar qajet. Al bizde ondaı mamandar bar ma? Qudaı betin ári qylsyn, Chernobyl men Fýkýsımanyń kebin kımeýimizge kim kepil? Eger AES-ti belgili bir memleket salyp beretin bolsa, erteń alda-jalda el basyna kún týsa, sol ıadrolyq reaktordy ózimizge qarsy qarý retinde qoldanbaı ma? Jalpy, mundaı strategııalyq nysandy ózgeniń qolyna berý qanshalyqty aqylǵa syıady? Jurtshylyq tarapynan osy syndy suraqtar jıi qoıylyp, kóp talqylanǵany jasyryn emes. Keshegi referendýmda halyqtyń kóbi AES salýǵa kelisetinin bildirip daýys bergenimen, árkimniń kókeıinde bir kúmánniń turǵany aqıqat.
Prezıdent Qasym-Jomart Toqaev 6 qazanda respýblıkalyq referendýmda daýys bergennen keıin jýrnalısterdiń «AES qurylysyn qaı el júrgizedi?» degen suraǵyna «Meniń pikirimshe, elimizde eń ozyq tehnologııalary bar álemdik kompanııalardan quralǵan halyqaralyq konsorsıým jumys isteýi qajet», dep osy máselege núkte qoıǵandaı boldy. Iаǵnı AES qurylysyn bir el emes, birneshe eldiń ozyq kompanııalary birigip salýy múmkin. Al bul qalaı júzege asady jáne jaýapty isti halyqaralyq konsorsıýmǵa senip tapsyrýdyń qandaı artyqshylyqtary bar?
«Atameken» UKP basqarýshy dırektory ári Energetıka jáne turǵyn úı-kommýnaldyq sharýashylyq departamentiniń dırektory Jaqyp Haırýshevtiń aıtýynsha, atom elektr stansasyn salýda halyqaralyq konsorsıýmǵa júginý túrli elderdiń tájirıbeli mamandarynyń bas qosýy arqyly aldyńǵy qatarly tehnologııalardy engizip, jobanyń sapasyn arttyrýǵa óz septigin tıgizedi.
«Qarjylyq jáne tehnıkalyq táýekelderdiń joba qurylysyna qatysýshylar arasynda teńdeı bólinýi ár tarapqa túsetin júktemeni azaıtady, sondaı-aq birlesip qarjylandyrý osyndaı úlken jobany iske asyrýǵa kóbirek ınvestısııa tartýǵa yqpal etedi. Buǵan qosa halyqaralyq kompanııalardyń qatysýy atom energetıkasy salasyndaǵy jańa jetistikterge jol ashyp, halyqaralyq qaýipsizdik standarttary men ekologııalyq normalardyń saqtalýyna sep bolady. Bul óz kezeginde atom elektr stansasyn paıdalaný tıimdiligin arttyrady», dedi ol.
J.Haırýshev AES jáne ózge de strategııalyq nysandardy salýda halyqaralyq konsorsıýmdarǵa ıek artqan mysaldardy basqa damyǵan memleketter ómirinen de kórýge bolatynyn aıtty. Máselen, Fınlıandııadaǵy «Olkılýoto-3» atom elektr stansasyn Fransııanyń Areva jáne Germanııanyń Siemens komanııalarynan quralǵan konsorsıým salǵan. Álemdegi eń zamanaýı reaktorlardyń biri sanalatyn bul joba qurylysynda túrli elderdiń ozyq tehnologııalary men sarapshylyq tájirıbesi paıdalanylǵan.
«Sonymen qatar qazirgi tańda Ulybrıtanııadaǵy «Hınklı Poınt Sı» atom elektr stansasynyń qurylysyn Fransııanyń EDF Qytaıdyń CGN korporasııasymen birlesip júrgizip jatyr. Joba birlesip qarjylandyrylyp otyrǵandyqtan, birneshe memlekettiń resýrstary men tehnologııalaryn biriktirýge múmkindik beredi», deıdi sarapshy.
J.Haırýshev Túrkııadaǵy «Akkýıý» AES qurylysynda Reseıdiń «Rosatom» memlekettik korporasııasy negizgi merdiger sanalǵanymen, jobany iske asyrýǵa túrik kompanııalary da tartylǵanyn mysalǵa keltirdi. Onyń aıtýynsha, bizdiń elimizde de negizinen munaı-gaz salasynda osyndaı halyqaralyq konsorsıýmdar qurylyp, sátti jumys istep jatyr.
Al Abaı atyndaǵy QazUPÝ Áleýmettik damý jónindegi prorektory, sarapshy Maqsat Jaqaýovtyń aıtýynsha, elimizde AES qurylysyn júrgizýdi halyqaralyq konsorsıýmǵa berý týraly bastamany Prezıdent Qasym-Jomart Toqaev eki jyl buryn da kótergen.
«Halyqaralyq konsorsıým belgili bir memleketke táýeldi uıym emes, ol – Qazaqstannyń tapsyrmasyn oryndaıtyn birikken joba. Oǵan AES salyp kórgen, ıadrolyq reaktormen jumys isteý tájirıbesi joǵary birneshe memlekettiń kompanııalary qatysady. Men ózim tájirıbesi bar aldyńǵy qatarly elder retinde Fransııa, Ońtústik Koreıa, Japonııa, Qytaı, AQSh jáne Reseıdi aıta alamyn. Konsorsıýmǵa osy memleketterdiń kompanııalary kiredi degen úmittemiz. Olar jaıynda mamandar da kópten beri aıtyp keledi», deıdi M.Jaqaýov.
Ol strategııalyq joba qurylysyn júrgizýdegi mundaı jan-jaqtylyq pen kópvektorlyq bizdiń elimiz úshin qaýipsiz ári tıimdi ekenin jetkizdi. О́ıtkeni bul konsorsıým birikken orta bolǵandyqtan, ár tarap AES qurylysynda belgilengen óz jaýapkershilikterimen shekteledi.
«Al konsorsıým qurylǵannan keıin AES-ti salý jumystary qalaı bólinetini – úkimettik deńgeıde sheshiletin ekinshi másele. Eń bastysy, AES qurylysyn birneshe taraptyń birigýimen «asarlatyp» júrgizý qaýipsizdik, ekologııalyq, tıimdilik máselelerinde eń durys sheshim dep esepteımin», dedi M.Jaqaýov.
Sarapshy konsorsıým quramyna enetin kompanııalar atom energetıkasy salasyndaǵy halyqaralyq uıymdardan lısenzııa alǵannan keıin ǵana olardyń jumys isteýine ruqsat beriletinin atap ótti. Osy saladaǵy eń iri halyqaralyq uıym – MAGATE.
«Bul uıym da elimizdegi AES qurylysyn baqylaýynda ustaıdy, sondaı-aq qurylysty salatyn kompanııalarǵa óz lısenzııasyn beretini – zańdylyq. Bizdiń elimiz MAGATE-niń múshesi bolǵandyqtan, mundaı iri joba qatań qadaǵalaý aıasynda iske asady. Sondyqtan odan qorqýdyń qajeti joq», dedi ol.
Kópshilik tarapynan jıi qoıylatyn suraqtyń biri – AES-te jumys isteı alatyn otandyq mamandar bar ma? Májilis depýtaty Sergeı Ponomarevtyń aıtýynsha, Almatydaǵy «Qazatomónerkásip» kompanııasyna qarasty oqý orny jylyna joǵary bilikti 400 maman daıyndap berýge qaýqarly ekenin jetkizgen. Depýtat bıyl jazǵy demalys kezinde atalǵan kásiporynǵa arnaıy baryp, basshylyǵymen júzdeskenin aıtqan edi.
«Almatyda 60 jyldan beri Iаdrolyq fızıka ınstıtýty jumys istep turǵanyn kóp adam bilmeýi de múmkin. Bir aı buryn men sol jerge arnaıy baryp, jumysymen tanystym. Onyń barlyq qyzmeti MAGATE-niń tikeleı baqylaýymen júrgiziledi. Instıtýttyń akademıkter men professorlardan quralǵan basshylyǵy maǵan bolashaq AES úshin joǵary bilikti 400 maman daıarlaýǵa múmkindik baryn jetkizdi. Bul mamandar oqý-jattyǵýǵa arnalǵan makette emes, jumys istep turǵan ıadrolyq reaktorlarda daıarlanady. Tek jataqhana máselesin sheship berýdi surap otyr. Instıtýt basshylyǵynyń sózine súıensek, bizdiń elimizde AES-ke maman daıarlaýǵa áleýetimiz tolyq jetkilikti. Biz osyny halyqqa jetkizýimiz kerek. Buǵan ýran qory jóninen álemde aldyńǵy qatarda ekenimizdi qosyp qoıyńyz. Sonymen qatar elimizde ıadrolyq otyn óndiretin Úlbi zaýyty jumys istep, ónimderin shyǵaryp jatyr», dedi depýtat.
Iá, keshegi ótken referendým – birneshe jylǵa sozylatyn kúrdeli jobanyń bastamasy ǵana. Áńgimemizdiń shymyldyǵyn «Toıdyń bolǵanynan boladysy qyzyq» degen maqalmen ashyp edik. Sonymen bir toı ótti. Biraq mamandardyń pikirine qulaq salsaq, aldymyzda áli toı da, qyzyq ta kóp. Eń bastysy, AES aman-esen el ıgiligine berilsin dep tileıik.
