Balalardyń daǵdarysy men kúızelisin qalaı retteımiz?

Depressııa deńgeıi ońalmaı tur

Sýısıdtiń keıingi jyldary elimizde órshı túsýine túrli jat ıdeologııalyq ekspansııanyń da áseri baryn joqqa shyǵara almaımyz. Al psıhologter bul qoǵamdyq qasirettiń beleń alýyna adam basyndaǵy depressııalyq kóńil kúıdiń kóp áser etetinin aıtyp, dabyl qaǵyp júr.

Depressııa deńgeıi boıynsha Qazaqstan búginde 180 eldiń ishinde 93-orynda tur. Biraq sýısıdke qatysty jaǵdaı sol qalpy – jylyna 3,5 myńnan 4 myńǵa deıin adam óz-ózine qol jumsaıdy eken. Bul – 178 eldiń ishindegi 19-kórsetkish. Erler áıelderge qaraǵanda óz ómirin qııýǵa 4-5 ese jıi baratyn bolyp tur.

Rasynda, elimizde keıingi jyldary sýısıd jaǵdaıy tym jıilep ketti. Aıtalyq, kúni keshe «Almaty Management University» stýdentiniń máıiti tabylsa, onyń aldynda ǵana Almatydaǵy Qurlyq áskerleriniń áskerı ınstıtýtynda oqıtyn serjanttyń sýısıd jasaǵany belgili boldy. Sondaı-aq 18 jastaǵy jigit Almatydaǵy kópqabatty úıden sekirip ketti. Dál sol qalada 12 jastaǵy jasóspirim qyzdyń 13-qabattan sekirip, óz ómirin qıǵan oqıǵaǵa da kóp ýaqyt óte qoıǵan joq. Al onyń aldynda eki oqýshy qyz 8-qabattan birdeı sekirip, jumbaq jaǵdaıda ajal qushqan edi. Bul sıfrlar rasynda depressııalyq kóńil kúıdi anyqtap, sýısıdtiń aldyn alý máselesimen jekelegen vedomstvolar deńgeıinde ǵana emes, budan bylaı memleketke tóngen qaýip turǵysynan qarap, arnaıy tujyrymdama qabyldaý arqyly kúsh biriktire kúresý qajettigin kórsetip otyr.

Bıylǵy Aty­raýda ótken Ulttyq qu­ryl­taıda Prezıdent Qasym-Jomart Toqaev jahandaný úrdi­sine, jańa tehno­logııa­lardyń damýyna jáne basqa da sebepterge baılanysty qoǵamǵa qaýip tóndirip kele jatqan jańa keselder paı­da bolǵanyn eske salyp, el bolyp kú­re­sýimizdi, birjola tosqaýyl qoıýymyz qa­jettigin talap etetin bes keseldi atap ótti. Solardyń biri – lýdomanııadan keıin keletin sýısıd.

«Shyn máninde, lýdomanııa – beıbit kúnde eldiń shyrqyn buzyp jatqan qa­ter. Sonyń kesirinen talaı shańyraq shaıqaldy. Talaı azamat zań buzyp, qyl­­mysqa uryndy. Qumar oıyn úshin qa­­ryzǵa batyp, ózine qol jumsaǵan jandar týraly habarlar, ókinishke qaraı, kún saıyn tarap jatady. Bul dert jas ur­paqqa óte úlken zııan keltiredi», degen Mem­leket basshysy qoǵamǵa qaýipti kesel­dermen kúresýge zııaly qaýym, aqparat qu­raldary, úkimettik emes uıymdar, bar­lyǵy bir kisideı jumylýy kerektigin es­kertip, muny ulttyń bolashaǵyna ti­ke­­leı qatysy bar másele retinde atap ótti.

О́z-ózine qol jumsaý ádette eresekter arasynda, ásirese ómirden ábden qajy­ǵan, ıa bolmasa qarjylyq tyǵyryqqa ti­rel­gen, qorlyqtyń qurbany bolyp, sha­­rasyz kúıge túsken jandar arasynda kez­desip jatatyn. Jyl ótken saıyn bul sumdyqty janyna jaqyn tutyp, jubanysh kóretinder jasaryp keledi. Eń qorqynyshtysy, ózine qol jumsaǵan jasóspirimderdiń bári tegis qıyndyq tyǵyryǵyna tirelgender emes. Artyn qazbalasań, keıbir qaıǵyly oqıǵanyń artynda áleýmettik jeliniń azǵyrýy shyǵady.

Zańnyń oryndalýy syn kótermeıdi

Osy aıdyń basynda bul máseleni Parlament depýtattary nazarǵa alyp, Májilistegi Áleýmettik-damý komıtetiniń múshesi Juldyz Súleımenova ún qatty. Depýtat keıingi ýaqytta elimizdegi balalar sýısıdi búkil qoǵamdy dúr silkindi­rip, ata-analar men pedagogter arasynda úlken alańdaýshylyq týdyrǵanyn aıtyp, Úkimet basshysyna saýal joldady. Saýalǵa Májilistegi barlyq partııa frak­sııalarynyń músheleri qol qoı­ǵan. Onda Parlament osy dertti aýyz­dyqtaý ba­ǵy­tynda zańdardy qansha qatań­dat­qa­nymen, sol normalardyń oryn­da­lýynyń tómen ekeni aıtylyp otyr.

– Bul qaıǵyly jaıttar, ásirese áleý­mettik jeliler men messendjerlerdiń balanyń psıhologııalyq densaýlyǵyna tıgizip otyrǵan zııandy áserin eskersek, máseleni sheshý kezek kúttirmeıdi. Parlament búgingi tańda zańnamalyq sha­ralardy, mysaly, Qylmystyq kodekste arnaıy jańa quramda sýısıd týraly 2-bap qabyldady. Sonymen qatar sýısıdti nasıhattaýdy boldyrmaýǵa «Mass-medıa týra­ly» zańǵa naqty retteý tetigi engizildi. Buǵan ­qosa býllıngke jáne kıberbýllıngke ar­naıy ákimshi­lik quqyqbuzýshylyq jaýap­ker­shiligi engizildi, bilim basqarmalary­nyń janynan psıhologııalyq ortalyq­tar­dy qurý, psıhologııalyq qyzmetti jetildi­rýge baılanysty normalar qabyldanǵa­ny­na qaramastan, atalǵan normalardy oryn­daý deńgeıi áli de álsiz, – dedi J.Súleımenova.

Depýtat áleýmettik jelilerdegi qaýip­ti oıyndar, kvester jáne zorlyq-zom­bylyqty nasıhattaıtyn kontent jas­óspirimderdiń sanasyn ýlap, olardy qaýipti áreketterge ıtermelep jatqanyna qynjylyp, osyndaı kontentterdiń ta­ralýyna baqylaýdy kúsheıtý kezek kút­tirmeıtin másele ekenin atap ótti.

– Áleýmettik jelilerdegi jáne mes­sendjerlerdegi negatıvti áserlerge kóz jumý – urpaq bolashaǵyna nemquraıdy­lyq tanytýmen teń. Zańnamalyq qabyl­dan­ǵan sharalardy oryndaýdy kúsh­tik organdar, ásirese messendjerlerdiń jas­óspirimder kontentinde gıgıena sha­ra­­laryn qatańdatýyn talap etetin ýaqyt keldi. Prezıdent tapsyrmasymen Par­la­ment qabyldaǵan zańnama­lyq she­shim­derdi oryndaýdy memlekettik organ­dar qatań baqylaýǵa alýǵa tıis. Árbir ata-ana balalardyń ınternettegi ýaqytyn qatań baqylap, zııandy kontentterden qorǵalǵanyna kóz jetkizýi kerek. Áleýmettik jelilerde emes, shynaıy ómirde qarym-qatynas pen jetistikke jetýge úıretýi qajet, – degen depýtat osyǵan baılanys­ty Mádenıet jáne aqparat mınıstrligi, Bas prokýratýra jáne Sıfr­lyq damý mı­nıstr­ligi balalarǵa qaýipti kontentti anyq­tap, zerdeleýde vedomstvoaralyq jaýap­ker­shi­likti odan ári kúsheıtýi qajettigin eskertti.

Eskertip qana qoımaı, Májilistegi «Amanat» partııasy fraksııasynyń Úki­met úıine baǵyttaǵan birqatar usyny­syn joldady. Onda qaýipti kontentti anyqtaý jáne monıtorıng jasaý boıyn­sha avtomattandyrylǵan júıelerdi en­gizý, ata-analardy zııandy kontenttiń qaýpi týraly aqparattandyrý úshin sapaly aqparattyq beınerolıkter ázirleý, sıfrlyq saýattylyqty damytýdy bar­­lyq negizgi pánniń baǵdarlamasyna engi­zip, ata-analarǵa kómek bolatyndaı, tár­bıe jumysynyń mańyzdy bóligine aınaldyrý shart ekeni qamtylǵan.

Búgingi balaǵa jeký de – býllıng

Osy másele boıynsha biz pedagogıka jáne psıhologııa salasynan PhD, Astana IT ýnıversıtetiniń qaýym­dastyrylǵan professory Ásel Isaha­novanyń keńesine júginip, pikirin bildik. Tájirıbeli psıholog keıingi jyl­dar­daǵy balalardyń óz-ózine qol jum­saýy negizinen kovıd pandemııasy kezinde órshı túskenin aıtty.

– Bul – árıne, birneshe ret kóterilgen óte ózekti másele. Jalpy, sýısıd kór­set­kishteri buǵan deıin de, koronavırýs pan­demııasy aldynda alańdatarlyq jaǵ­daıda edi. Mektepterde myqty, bilikti psıholog, psıhıatrlar belsendi jumys istep, bul keseldiń betin birshama qaıtarǵan edi. Iаǵnı muǵalimderdiń de túrli testimen, kýrs­tarmen biliktiligin shyńdap, nátıjesinde, kórsetkishter tómende­gen. Al pandemııadan keıin jaǵdaı kúrt ózgerdi. О́ıtkeni shekteý kezeńinde búkil el barlyq qatynasty smartfondardyń, kompıýterdiń kómegimen onlaın atqaryp, sonyń ishinde onlaın oıyndardyń da dáýreni júrdi, – deıdi psıholog.

Ásel Álimahanqyzy balalarǵa kórse­tiler psıhologterdiń kómeginen bólek, eń aldymen olardy emosıonaldyq turaq­ty­lyqqa úıretý kerektigin alǵa tartyp otyr.

– Emosıonaldyq turaqtylyq bet­pe-bet qarym-qatynastar arqyly qalyp­tasa­dy. Iаǵnı búginde balalar kóbine onlaın ortada, vırtýaldy álemde ómir súr­gendikten ol ózin shynaıy ortada qalaı ustaý kerekti­gin, emosııasyn qalaı jetkizýge daǵdylan­baı, bir jaǵdaı bolsa, syryn syrtqa aıta ­almaı, ishteı tynyp, aqyry sýısıdke barady. Ol úshin mektepte, JOO-larda ar­naıy ortalyqtar ashyp, jastardyń top bolyp aralasyp, kóbirek betpe-bet qarym-qaty­nas orna­týyna jaǵdaı jasaý kerek. Ásirese 1-2-kýrs stýdentteri arasynda óz-ózine ­qol jumsaý oqıǵalary jıi oryn alady, – degen psıholog búgingi býynnyń balalaryna ursýdyń ózi qaýipti degen pikirin jetkizdi.

Iá, rasynda keńestik dáýirdi kórgen ata-analar sanasyndaǵy «Kezinde ata-anamyzdan, úlkenderden bizdiń kórmegenimiz joq, qansha taıaq jesek te osy kúnde ólip qalmaı aman-esen júrmiz ǵoı» degen kónergen zamannyń kózqarasy búgingi bala tárbıesine júrmeıdi.

– Bul jaǵdaıda mektep muǵalimderin de, ata-analardy da túzeý kerek. Býllıng máselesin kótergende eń aldymen osy túıtkilge kelip tirelemiz. О́ıtkeni ata-analardyń da, muǵalimderdiń ishinde bala­larǵa óte qatty qysym kórsetetini belgili. Olar ony sezbeıdi, baıqamaı da qalady. «Nege balańyzǵa qysym kór­settińiz?» dep surasaq, keıbir ata-analar kezinde óz basynan ótkenin aıtyp, muny qalypty jaǵdaı sııaqty qabyldaıdy. Bul – óte qate ári qaýipti túsinik. Salystyrýǵa kelmeıtin eki bólek álem. Sebebi qazirgi balalar áleýmettik ortaǵa óte jaqyn. Kóp aqparat alady, kóbi ózderiniń quqyǵyn biledi. Búgingi býynmen negizinen aqyldasý, keńesý, túsindirý túrinde sóılesken jón. Burynǵydaı aıqaıdyń astyna alyp, uryp-soǵýdyń zamany ótken, – deıdi Á.Isahanova.

Psıholog býllıng máselesin zań normalarymen de, ata-ana, muǵalimdermen de tikeleı jumys júrgizý arqyly retteýge bolatynyn eskerte ketti.

Zań demekshi, bul baǵyttaǵy qu­qyq­tyq-normatıvtik aktiler bıyl biraz kú­sheıtildi. Jýyrda Bas prokýror Berik Asylov X paraqshasynda sýısıdke aparatyn 15 myń saıt jáne siltemelerdiń kózi joıylǵanyn da málimdedi. Sondaı-aq ol apta basynda sýısıdti nasıhattaıtyn she­teldik saıttar boıynsha quqyqtyq kómek kórsetýge qatysty aqparatpen bólisti.

«Sýısıdti nasıhattaıtyn sheteldik saıt­tarǵa qatysty quqyqtyq kómek kór­setý baǵytynda halyqaralyq tapsyr­malar jiberiledi. Tergeý barysynda qoldanystaǵy zańnamaǵa ózgerister engi­zý qajettiligi týraly máseleni qaras­ty­ramyz», dedi Bas prokýror.

Ol qajetti tergeý áreketterin júrgi­zip, birqatar saraptama taǵaıyndalatynyn ­da aıtty.

«IIM sýısıdtiń faktilerinde QK-niń 313-1-baby belgilerin tekserý tapsyryldy. Tergeý barysyn baqylaýǵa aldym. Basqa da áleýmettik jelilerde QK-niń 313-1-baby belgileriniń bar-joǵyn tekse­re­miz. Internette óz-ózine qol jumsaýdy nası­hattaǵany úshin prokýratýra QK-niń 313-1-babymen 3 qylmystyq is qozǵady. Tergeýdi arnaıy prokýrorlarǵa tapsyrdym. О́z-ózine qol jumsaýǵa ıtermelegen kontentke qatysty birneshe Telegram-arnanyń qatysýshylary men ákimshileri tekseriledi», dedi Bas prokýror.

Qalaı desek te, qyrkúıekten bergi ótken kúnder kórgen tústeı bolyp kóńi­limizge kóp oı salyp, kúpti etip qoıǵany ras. Birinen keıin biri bolǵan balalar sýı­sıdi, áskerdegi kúnara qyrshyn ketip jat­qan jalynda­ǵan jastar erteńinen úmit kútpeı me degen kúmándi saýal maza­laı bastady.