«Jıhaz alaıaqtary» aıylyn jııar emes

«Qarmaǵy» – Instagram

Keıipkerimiz on jyl boıy baspanaly bola almaı, páterden páter jaǵalap, kúneltip júrdi. Dúnıege irkes-tirkes kelgen tete tórt búldirshini kelinsheginiń muǵalimdik qyzmetine shyǵýyna jar bermeı, jalǵyz ózi birneshe jumysty qatar istep, bala-shaǵasyn asyrady. «Otbasy» turǵyn úı jınaq bankine jyldar boıy tirnektep jıǵan aqshasynyń ústine ıpoteka jamap, Esildiń sol jaǵalaýynan eki bólmeli baspana aldy. Mańdaı teri aqtalyp, sanatqa qosylǵanyna týǵan-týys, dos-jaran, tamyr-tanys – bári shyn qýandy. Endi páter jaldaýǵa aqy tólemeıtini shabyttandyryp jiberse kerek, kelinsheginiń atynan nesıe rásimdegen. Nesıe alǵandaǵy basty oıy – toı. Zamanaýı úıin jańa jıhazben árlep, úlken uldy súndettetip, kishi qyzdyń tusaýyn kesip, dúrkiretip turyp qonystoı jasamaq.

Jańa úıge jańa jıhaz jarasa­dy. Kelinshegi ekeýi shat-sha­­dy­man kóńilmen jıhaz satatyn dúken­­derdiń, óndiris oryndarynyń Instagram paraqshalaryn birneshe kún aqta­rady. Áleýmettik jeliniń algo­rıtmi qandaı taýar izdeseń, sony taýyp bere qoıady ǵoı. Qyzyldy, jasyl­dy sansyz jarnamalardaǵy arzan jıhaz una­maıdy, qymbatyn qalta kóter­meı­di. Sóı­tip sansyrap otyryp, jıhaz óndi­retin fırmanyń paraqshasyn tap­qan. Túrli eskız, zamanaýı dızaın, kásibı mamandardyń utqyr she­shimi, jutynyp turǵan «ónimder»... Jańa úıge kerektiń bári bar. Ádettegi baǵa­dan sál arzan. Jıhaz óndiretin kom­panııanyń Instagram-daǵy jeke paraq­shasyna 20 myńnan asa oqyrman tirkel­gen. О́nimderin maqtap, pikir jazǵan tutynýshylarda da esep joq.

Keıipkerimiz jarnamada kórsetilgen telefon nómirine habarlasqan. Tutqany daýsy syńǵyrlaǵan qyz kóterip, resmı tilde aýzy-aýzyna juqpaı, qandaı múlik keregin surap, jıhaz ólshemderin alýǵa eki kúnnen keıin sheberdi jiberetinin aıtady. Erli-zaıyptylarǵa eki táýlik degeniń tym uzaq bolyp kórinse kerek, mamannyń erterek kelýin ótinedi. Telefondaǵy qyz tapsyrystyń tym kóptigin, sheberdi meılinshe asyqtyratynyn jetkizip, telefon tutqasyn qoıady.

Sheber degeni – «uly ártis»

Jıhaz ólshemin alatyn maman keshik­peı, ýádeli ýaqytta kelgen. Sheber degeni tapal boıly, qaratory qazaq jigiti eken. Ústine arnaıy fırmanyń aty jazylǵan forma kıipti. «Aıaqkıimin sheshkende edenge saý etip aǵash jańqalary tógildi. Shulyǵyna jabysqan qoqymdy qaǵyp qoıyp, adymdaı alǵa ozdy. Bir qolyn aq dákemen baılap alypty. Aq dákeniń alaqan tusy qyzǵylttanyp tur. Jumys sátinde jaraqattanǵanyna kúmánim bolmady», deıdi keıipkerimiz.

Sosyn álgi sheber bulardyń aldyna qolynan shyqqan jıhazdardyń sýreti japsyrylǵan qalyń albomdy jaıyp salǵan. Aǵash ustasynyń minsiz múlikteri jalt-jult etip, kózdiń jaýyn alǵan. Instagram áleýmettik jelisindegi jarnama jolda qalyp, jary ekeýi tańǵalǵan­nan tańdaı jutqan. Sosyn saýdalasý bas­talypty.

Tanystyń aıtýynsha, tańdaǵan jıhaz­darynyń quny josparlaǵan baǵadan ájeptáýir qymbat bolyp shyqqan. Alaıaq jıhazǵa qajetti aǵash, boıaý, shege, buranda syndy materıaldardy qaıdan, qansha aq­sha­ǵa aldyratynyna deıin jipke tizip, baǵany bir tıyn da tómendete almaıtyny­na sendirgen. Naryqtaǵy qunynan ájep­táýir arzan jıhaz taýyp qýanǵan ekeýi «uly ártiske» ımandaı senipti. Oǵan mú­lik­­­ter­­di qoıatyn jerdi kórsetip, ólshem jasatqan.

О́lshem jasaǵan kezde sheber jıhaz­dy budan da jetildirip jiberýge bolatyn birneshe ıdeıasymen bólisken. Ból­meniń ornalasýy, múlik turatyn jer, sheberdiń ólshemderi usynysqa dál kelip turǵan soń, onyń jańalyǵy erli-zaıyptylarǵa unaıdy. Olar ár usynys taýardy qymbattataryn bile tura bas tarta almaǵan. Sheber klıentteriniń qınalǵanyna ýaıymdaǵan túr kórsetip, «úıdegi kishkentaılarǵa syılyǵym bolsyn» dep bir usynysyn tegin jasap ta jibergen. Qııaldaǵy jıhaz elesimen ar­bal­ǵan erli-zaıyptylar alaıaqtyń márt­tigine rıza bolyp, tólem men kelisim­shart máselesin sheshý jaıyn suraıdy.

Sheber fırmaǵa kelip, kelisimshart jasap, tólem qunynyń elý paıyzyn aldyn ala tóleý keregin, taýar bir aı, on kúnde daıyn bolatynyn eskertedi.

«Fırmanyń mekenjaıyn ınternet­tegi «2gis» qosymshasynan taýyp berip, ketýge yńǵaılanyp, tabaldyryqty attaı bere «aıtpaqshy» dep irkilip tu­ryp qaldy. «Aıtpaqshy, mende daıyn ke­lisimshart bolýy kerek» dedi so­syn sómkesin aqtaryp jatyp. Kelisimshartqa bola erteńgi jumystan keshigerimdi oılap, ýaıymdap tur edim, kókten izdegenim jerden tabylyp, qýanyp kettim. Úıge qaıta kirdik. Dırektordyń qoly men móri basylǵan daıyn qujatty útir, núktesine deıin qarap, asyqpaı oqyp shyqtym. Jıhaz fırmasynyń resmı tirkeýinen bastap, úkimettik onlaın platformalardaǵy jeke sáıkestendirý nómirlerine deıin tekserip, kelisim­sharttaǵy nusqamen salystyrdym. Bári týra bolǵan soń, qol qoıdym. Sosyn kelinshegim 1,7 mln teńgeni sanap turyp qolyna ustatty. Jyly júzdi, alasa boıly jigitti qushaqtap, arqasynan qaǵyp turyp qoshtastym», dedi keıipkerimiz «uly ártis» týraly áńgimesin sál irkip.

Kútýmen ótken kúnder

Jutynyp turǵan qymbat múlikterdiń úıdi tabar kún týdy. Keıipkerimiz jıhaz­dy ári ketse eki-úsh aptada ornatar­myn dep oıdan-qyrdan keletin qonystoı qonaq­taryn shaqyryp tastaǵan. Shydamsyz­danyp sheberge úsh ret qońyraý shalypty. Ol esh alańsyz sóılesken. Jıhaz dál ýaǵynda daıyn bolatynyn, jumys qyzý júrip jatqanyn súıinshileıdi. Jumys barysyn taspaǵa túsirip, whatsapp-qa jiberedi. Qysqasy, mejeli kún jetti. Sol sátten bastap sheber «eki-úsh kúndik jumys qaldy, boıaýy keppeı jatyr» degen sııaqty áńgimelerdi kóbeıtip, árneni syltaýratýdy bastaıdy. Tanysym alyp ushyp, fırmanyń mekenjaıyna barady. Qalqaıyp seh sekildi ǵımarat tur. Biraq kelimdi-ketimdi eshkim joq. Sheberge te­lefon soqsa, týysy qaıtys bolyp, Al­matyda júr eken. «Bir aptadan keıin qa­laı­da jıhazdy ornatyp beremin» dep ke­­shirim surap, kezekti ýádesin úıip tógedi. Bir apta sońy aıǵa, aı jylǵa sozylady.

Aqyry qonystoı jıhazsyz toılan­ǵan. Tanysym alaıaqqa qońyraý shalýdan, ol ótirik ýáde berýden sharshamaǵan. Sehtyń mekenjaıy degen ǵımaratqa neshe ret baryp, esik tutqasyn sıpap qaıta bergen. Úmit shirkin sóne me, aldanǵanyna sengisi kelmegen. Bireý kelip qalar dep kún uzaqqa bos ǵımarattyń esigin de kúzetken kezderi bolypty. Bir kúni sol mańda serýendep júrgen aqsaqalmen sóılesken. Sóıtse, alasa boıly, fırma ataýy jazyl­ǵan forma kıgen qara jigitti izdep júr­gender tym kóp kórinedi.

Kelinsheginiń atynan alǵan nesıe­niń jabylmaǵan qaryzy qamyt bolyp, moıyn­ǵa ilindi. Tapa tal túste qolyndaǵy baryn alaıaq­tarǵa ustata salǵan tanysym zań oryn­daryna shaǵymdanýǵa barǵanda alaıaq­tardyń tuzaǵyna túsken ózindeı júz­degen, tipti myńdaǵan adam bar ekenin bilgen. Internettegi áleýmettik jeliler arqyly taǵdyrlas jandardy taýyp, óz sharasyzdyǵyn olardyń oqıǵalarymen salystyryp, saralaǵan. Báriniń basynan keshken, keıbiri áli de keship jatqan jaıttar uqsas eken. Keıingi 3-4 jylda «jıhaz alaıaqtarynyń» elimizde tym erkinsip ketken sebepterin de anyqtaǵan. Zań oryndary «jıhaz alaıaqtarynyń» ústinen qoldanystaǵy zańdarymyzben qylmystyq is qozǵaı almaıtynyn, olar azamattyq sotta jeńil jaza alyp, jaýapkershilikten sytylyp ketetinin túsine almaı dal bolǵan.

Alaıaqtardyń kóbeıýine ne sebep?

Alaıaqtar qurǵan torǵa túsip, aldanyp qalǵandardyń isin saralaǵan zańger­ler «jıhaz alaıaqtarynyń» kó­beıýine tómendegi jaıttardy basty sebep retinde ataıdy. Biz oqyrmanǵa jalpy kartına túsinikti bolý úshin oǵan óz tarapymyzdan birer faktini de qosamyz.

Birinshi sebep – suranystyń tym joǵary bolýy. Resmı derekterge qara­sańyz, elimizde 2024 jylǵy qańtar men shilde aılary arasyndaǵy jıhaz ónim­derin óndirý kólemi 53,3 mlrd teńgege jetip, byltyrǵy eseppen salystyrǵanda 18,3 paıyzǵa artqan. Iаǵnı jyl saıyn jaqsy múlik alýǵa degen suranys artpasa, kemigen emes. Saýdanyń kórigi qyzǵan jerde alaıaqtardyń júrýi – zańdy qu­bylys.

Ekinshi sebep – jıhaz qunynyń qymbattyǵy. Mysaly, bıyl jıhaz ben turmystyq zattardyń naryqtaǵy baǵasy 11,8 paıyzǵa sharyqtaǵan. Sondaı-aq bir ǵana jıhaz mıllıondaǵan teńgege satylatyndyqtan alaıaqtardyń aldyn ala tólemniń quny retinde aldap alatyn qarjynyń ózi qomaqty bolatyny anyq.

Úshinshi sebep – jıhazdyń daıyn bolý merziminiń uzaqtyǵy. Úı múlkin ala salyp, bólmege qoıa salatyn baıaǵy zaman ótken. Qazir kez kelgen múlik úıdiń jaıy men bólmeniń yńǵaıyna qaraı arnaıy tapsyryspen, erekshe dızaınmen, jınaqy úılesimmen jasalady. Daıyndaý merzimi aılarǵa, tipti odan da uzaq merzimge sozylýy múmkin. Mundaı uzaq ýaqyt alaıaqtardyń qylmystyq izin jasyryp úlgerýine, jaýapkershilikten ońaı jaltarýyna oraı týǵyzady.

Tórtinshi sebep – buqaranyń quqyq­tyq saýatsyzdyǵy. Quqyqtyq saýat­syzdyq­tyń bir mysaly, taraptardyń ózara kelisim­shart jasasýy eken. Kelisim­shart – azamat pen zańdy tulǵa arasynda jasalǵan quqyq­tyq qujat. Bul qujat eń aldymen qurbandardyń alaıaqtardyń sózine ılanýy­na jol ashady. Odan soń taraptardyń jaýapkershiligi men mindetteri, qujattyń jaramdylyq merzimi sekildi sharttar birjaqty múd­dege ǵana beıimdelip jasalýy múmkin. Sondyqtan da tergeýshiler bir kom­panııanyń ústine birneshe jábirlenýshi bir mezette shaǵymdanbasa, mundaı isterdi qylmystyq is retinde tanymaı, azamattyq sotqa joldaı salady. Osylaı kelisimshart alaıaqtyń qorǵanyna aınalyp shyǵa kelýi ábden múmkin.

Quqyqtyq saýat – qorǵan

Zańger Syrymbaı Ermek bul máse­le jóninde: «Qazir ınternettegi on­laın plat­formalardan «jıhaz alaıaq­tary­nyń» az emes ekenin kórip otyrmyz. So­laı eken dep kúdikti azamattarǵa aldanyp qalǵan birneshe isti jınap, bárine ortaq, teń dárejede baǵa berýge bolmaıdy. Ár faktini jeke qarap, qylmystyq quramnyń bar-joqtyǵyn zerdeleý kerek. «Oqıǵa qalaı bastaldy, qalaı órbidi, kim ne aıtty, qandaı áreketter jasady, sońynda ne boldy?» degen sııaqty ár faktini anyq saralamaı, birjaqty pikir aıtýǵa bolmaıdy. Mysaly, siz «zat satyp alamyn» dep jıhaz dúkeni dırektorymen kelisimshart jasastyńyz ba, bul azamattar arasyndaǵy quqyqtyq qarym-qatynas bolyp esepteledi. Sizdiń qolyńyz qoıylǵan, eki jaqtyń oryndaýǵa tıis mindettemeleri kórse­tilgen, zańdyq negizge ıe qujat bar. Tipti standartty kelisimshart bolsa da, tergeýshi ony avtomatty túrde «aza­mat­tyq quqyq buzýshylyq» dep tanıdy. Eger 4-5 jábirlenýshiden shaǵym túsip, is birneshe epızodty qurasa, ony Qylmystyq kodekstiń 190-babymen, ıaǵnı alaıaqtyq jasady dep aıyptaýǵa bolady. Eger kúdikti eshqandaı kelisimshartsyz, «jıhaz jasap beremin» dep aqshańyzdy aldap alsa, telefonyn buǵattap qashyp júrse, t.b. faktilerine qarap, ony qylmystyq is retinde óndiriske alǵyzýǵa múmkindik joǵary bolar edi. Sondyqtan azamattarymyz zańdyq turǵyda saýatty bolyp, kelisimshart jasaǵanda zańgerler­diń kómegine júgingeni jón dep oılaımyn», deıdi.

«Jıhaz alaıaqtaryna» aldanǵandar basqa jol bolmaı, amalsyz azamattyq sotqa júginedi. Azamattyq sot kelisim­sharttaǵy sharttarǵa qarap, taraptardy medıasııaǵa, ortaq bitimge kelýge shaqyrýy múmkin. Jábirlenýshi joly bolyp, jaqsy zańgerler jaldap, azamattyq sottan jeńip shyqqannyń ózinde «jıhaz alaıaqtary» keltirilgen shyǵyndy óteýge ǵana mindetteledi.

Qudaı saqtasyn, bul is sizdiń basyńyz­ǵa tússe, eń sońynda tistegenniń aýzynda, ustaǵannyń qolynda ketken qarjyńyzdy qaıtartý úshin sot oryndaýshylarǵa júginesiz. Olar kelisimshart jasasqan kompanııanyń shottaryn buǵattaıdy. Ol shotqa buǵaý salǵan siz ǵana emes eke­nińizdi, fırmanyń basqa da mıllıon­daǵan qaryzy moınynda turǵanyn estısiz. Alaıaq eski ánine salyp, bankrot jaǵdaıdaǵy kompanııasynyń tólem qabiletti joqtyǵyn aıtyp zarlaıdy. Biraq ol zańdyq qujattary bar fırmasyn bankrotqa jiberip, birjola jaýyp tastamaıdy. О́ıtkeni jurtty aldap, janyn baqqyzyp otyrǵan shyrmaýyq sekildi toryn óz qolymen úzgisi kelmeıdi.

Resmı málimetter 2024 jyly elimizde 15,5 mln sharshy metr turǵyn úı saly­nyp, 145 myń otbasy baspanaly bolatynyn aıtady. Eskini jańalaǵysh aǵaıyndy bylaı qoıǵanda, bıyl ýysyna baspananyń kiltin qysatyn 145 myń otbasynyń birazy osy maqala keıipkeriniń kúıin keshýi ábden múmkin ekenin joqqa shyǵara almaımyz. Sol úshin de qýlyǵyna quryq boılamaıtyn «jıhaz alaıaqtarynyń» aılasyna jaza qoldanar tóte joldy quqyqtyq organdar tabýy kerek. Al bizdiń mindet – ár óńirde jalǵandy jalpaǵynan basyp, jurtty zar qaqsatyp júrgen «jıhaz alaıaqtarynyń» kóp ekenin buqaraǵa estirtý.