Orta derjavalar jahandyq yntymaqtastyqqa yqpal etedi

– О́zderińizge málim, búginde adamzat aımaqtyq qaqtyǵystar, ekonomıkalyq turaqsyzdyq, klımattyń ózgerýi, azyq-túlik jáne kóshi-qon qaýipsizdigi sekildi buryn-sońdy bolmaǵan syn-qaterlermen betpe-bet kelip otyr. Atalǵan jahandyq problemalar bárimizdi tolǵandyrady jáne oǵan tótep beretin sharalardy birlese izdegenimiz jón. Bizdiń keleshegimiz qanshalyqty kúsh-jiger biriktirip, ortaq kelisimge kele alatynymyzǵa tikeleı baılanysty. Sondyqtan Qazaqstannyń bul mańyzdy úderiske atsalysýyn zor mártebe sanaımyz, – dedi Qasym-Jomart Toqaev.

Memleket basshysy álemniń jikke bólinýi kúsheıip, kópjaqty halyqaralyq ınstıtýttardyń bedeli álsiregen saıyn, orta derjavalardyń róli arta túsedi dep sanaıdy.

– Iri derjavalar baqtalastyqqa boı aldyryp, bir mámilege kele almaı jatqan kezde, daý-damaıdy ret­teýge orta derjavalar jıi dáneker bolady. Osylaısha, olar jahan­dyq yntymaqtastyqtyń irgesi shaıqa­l­maýyna yqpal etedi, – dedi Prezıdent.

Qasym-Jomart Toqaev forým qatysýshylaryna elimizdiń ósip-órkendeýi jáne qoǵamnyń demo­kratııalyq talpynystaryn júzege asyrý úshin Qazaqstanda júrgizilip jatqan aýqymdy saıası reformalar jóninde aıtty. Onyń pikirinshe, AES qurylysy boıynsha taıaýda ótken jalpyhalyqtyq referen­dým elimizdiń demokratııalyq qun­dylyqtarǵa beıil ekenin kórsetti.

Memleket basshysy júrgizilip jatqan reformalar ishki turaq­tylyqty saqtaýda ǵana emes, ekono­mı­kalyq ósimge jáne sheteldik ı­nves­tısııalarǵa qolaıly jaǵdaı jasaý isinde de mańyzdy ekenin atap ótti.

– Qazaqstan ekonomıkalyq turǵydan aıtarlyqtaı tabysqa qol jetkizdi. Biz 400 mlrd dollar kóleminde shetelden tikeleı ınvestısııa tarttyq. Elimizde jańa ınvestısııalyq kezeń bastaldy. Onyń strategııalyq maqsaty – 2029 jylǵa qaraı 150 mlrd dollar kóleminde qarjy tartý. Biz ınvestorlar úshin jedel sheshim qabyldaýdyń jáne jan-jaqty memlekettik qoldaý kórsetýdiń máni zor ekenin jaqsy túsinemiz. Osy maqsatta Investısııalyq keńes quryldy. Oǵan strategııalyq ınvestısııalyq jobalarǵa jetekshilik etý quzyreti berildi, – dedi Qasym-Jomart Toqaev.

Prezıdent Qazaqstan halyq­aralyq qoǵamdastyqtyń bedeldi múshesi retinde uzaq jyldardan beri óz mıssııasyn minsiz atqaryp kele jatqanyn málimdedi.

– Bizdiń syrtqy saıasatymyzdyń negizgi basymdyqtary – táýelsizdik, mýltılateralızm, óńirlik turaq­tylyq jáne dıplomatııa. Sondyqtan biz jahandyq yntymaqtastyq pen progrestiń qozǵaýshy kúshi ári álemdegi biregeı ámbebap uıym sanalatyn BUU-nyń rólin qoldaımyz. О́z óńirimizde, sondaı-aq odan tysqary jerlerde uzaqmerzimdi beıbitshilik pen damý úrdisin saqtaý úshin negizgi seriktesterimizdiń bárimen konstrýktıvti qarym-qatynas jasaý mańyzdy dep sanaımyz, – dedi Qasym-Jomart Toqaev.

Memleket basshysy elimizdiń Iranmen ıadrolyq qarý máselesinde mámilege kelýge, Sırııa boıynsha kelissóz júrgizýge, sondaı-aq jaqynda ǵana Armenııa men Ázerbaıjan arasyndaǵy kezdesýge arnaıy alań usynǵanyn eske saldy.

Buǵan qosa Prezıdent ıadrolyq qarýsyzdaný jáne qorshaǵan ortany qorǵaý taqyryptaryna erekshe nazar aýdardy.

– Biz ıadrolyq qarýdan erikti túrde bas tarttyq ári ony taratpaýǵa qa­tys­ty jahandyq bastamalarǵa qol­daý kór­setip kelemiz. Astananyń Bıo­lo­gııa­lyq qaýipsizdik jónindegi halyq­aralyq agenttik qurý týraly usy­ny­sy ǵalamdyq qaýipsizdik sala­syn­daǵy qaterlerge qarsy mindet­teme­lerimizdi tolyqtyra túsedi. Qazaqstan qorshaǵan ortany qorǵaý isinde ǵalamnyń klımattyq kún tárti­bin­d­egi maqsattaryn qup­taıdy. Biz Klımat jónindegi Parıj kelisimin qoldaımyz, – dedi Qasym-Jomart Toqaev.

Prezıdent Qazaqstan halyq­aralyq forýmdarda, sonyń ishinde BUU Qaýipsizdik Keńesinde orta derjavalardyń múddesin qor­ǵaý­dy jalǵastyra beretinin jetkizdi.

– Biz halyqaralyq júıeniń meılinshe ınklıýzıvti jáne ornyqty bolǵanyn qalaımyz. Memleketterdi úlken nemese shaǵyn dep bólmeı, olarǵa jahandy jaqsartý úshin óz úlesin qosýǵa múmkindik berý kerek. Qazaqstan aldaǵy ýaqytta da álemdik arenada belsendi ról atqarýǵa daıyn. Biz dıplomatııanyń, ekonomıkalyq yntymaqtastyq pen kópjaqty basqarýdyń toǵysqan jerinde turmyz. Áriptesterimizben jáne seriktesterimizben birge áreket etý arqyly bolashaq álemniń kelbetin qalyptastyrýǵa atsalysa alamyz. Halyqaralyq tártip ózgerip jatqan kezeńde bizdiń jaı ǵana baqylaýshy bolǵymyz kelmeıdi. Kerisinshe, anaǵurlym teńgerimdi, ádil ári ornyqty ǵalamdyq júıeniń arhıtektorlary bolýǵa umtylamyz, – dedi Qasym-Jomart Toqaev.

Memleket basshysy jıynda Reseı-Ýkraına arasyndaǵy qaqty­ǵys­ty sheshý máselesi jóninde de pikir bildirdi.

– Kansler Sholspen kelissóz barysynda aıtqanymdaı, Reseıdiń áskerı turǵydan jeńilmeıtini anyq. Bul – Reseıdiń áskerı áleýeti, Prezıdent Pýtın júrgizip otyrǵan saıasatty halyqtyń qoldaýy jáne tarıhtyń ózi dáleldep otyrǵan fakt. Sondyqtan biz qaqtyǵysty beıbit túrde sheshý joldaryn qarastyrýdy, barlyq memlekettiń, sonyń ishinde Qytaı men Brazılııanyń aqylǵa qonymdy josparlaryn qoldaımyz. Basqa jol joq. Áıtpese, soǵys qos tarapty da joıyp tynady. Keıbir álemdik kúshter buǵan múddeli shyǵar. Biraq bul – tyǵyryqqa tireı­tin jol. Konstrýktıvti kelissózder arqyly beıbitshilikke umtylý – álsizdiktiń belgisi emes, kerisinshe, strategııalyq parasattyń kórinisi, – dedi Prezıdent.

Jıyn sońynda Memleket basshysy forým qatysýshylarynyń saýaldaryna jaýap berdi.

Plenarlyq otyrystyń moderatory, Berlin Global Dialogue tóraǵasy Lars-Hendrık Rıoller Prezıdentten Qazaqstannyń óńirdegi róli týraly, sondaı-aq aımaqtyq yntymaqtas­tyq arqyly orta derjavalardyń ustanymdaryn tıimdirek paıdalaný turǵysynan qandaı problemalar bar ekenin surady.

– Eń aldymen, biz aımaqtyq saıasatqa, Ortalyq Azııadaǵy barlyq jaqyn kórshilerimizben tyǵyz yqpaldastyqqa beıil ekenimizdi atap ótkim keledi. Biz yntymaqtastyqty tereńdetken saıyn, Qazaqstan men Ortalyq Azııanyń basqa da elderiniń múddeleri úshin jaqsy bolmaq. Qazirgi jaǵdaıdy on jyl burynǵy ahýalmen salystyrýǵa kelmeıdi, múlde ózgeshe. Búginde biz belsendi yntymaqtastyqty damytyp kelemiz, aýqymy keń máseleler boıynsha sanqyrly baılanys ornatyldy. Ortalyq Azııa memleketteriniń basshylary jıi kezdesedi. Ortaq máselelerdi birlese pysyqtaıdy. Bul basqosýlardyń nátıjesi mol. Sondyqtan meniń jaýabym aıqyn. Bizdiń saıası ustanymdarymyz strategııalyq tepe-teńdikti nyǵaıtý­ǵa baǵyttalǵan. Menińshe, Orta­lyq Azııanyń álem kartasyndaǵy orny erekshelenip keledi. Meniń aımaqtaǵy áriptesterim munymen kelisedi dep oılaımyn. Biz osy óte mańyzdy óńirdiń áleýetin nyǵaıtý­ǵa qoldan kelgenniń bárin jasaımyz. Birikken Ulttar Uıymyna keletin bolsaq, men ony nyǵaıtý kerek degen senimdemin. О́ıtkeni onyń ornyn basatyn uıym joq. BUU-da kóptegen kemshilik bolǵanymen, bizde basqa balama joq. Sondyqtan Qazaqstan BUU rólin nyǵaıtý bo­ıynsha osyndaı ustanymdaǵy bar­lyq elmen yntymaqtasa berýge nıetti. Aımaqtyq derjavalar men orta derjavalardyń úni, eń aldymen, Qaýipsizdik Keńesinde estilýge tıis. Qaýipsizdik Keńesi de reformaǵa muqtaj. О́ıtkeni ol, ókinishke qaraı, tyǵyryqqa tireldi. Al odan shyǵýdyń jolyn bárimiz birlesip tabýymyz kerek. Biz kelesi jyly 80 jyldyǵyn atap ótetin Birikken Ulttar Uıymyna qoldaý kórsetýimiz qajet, – dedi Qasym-Jomart Toqaev.

Budan keıin orta derjavalardyń BUU mártebesin nyǵaıtý jáne mýltılateralızm qaǵıdattaryn ilgeriletý úderisindegi róli jaıynda suraq qoıyldy.

– Álbette, álginde baıandamamda biz mýltılateralızmniń jaqtaý­shysy ekenimizdi aıttym. Biz álem qazir de, bolashaqta da, eń aldymen, BUU Jarǵysynda kórsetilgen qaǵıdattarǵa negizdelýge tıis ekenine senimdimiz. Biz BUU Jarǵysyn ustanýymyz kerek. Eshkimge ony buzýǵa quqyq berilmegen. О́ıtkeni onyń balamasy joq. BUU Jarǵysy – qazirgi halyqaralyq júıeniń tiregi. Bálkim, BUU-nyń róline qatysty qandaı da bir kóńil tolmaýshylyq bar shyǵar, syn da aıtylar. Biraq bizge kúsh-jiger biriktirip, soǵys, qaqtyǵys ataýlyny toqtatyp, kerisinshe, dıalog pen beıbitshilik jolyna túsý qajet. Qazaqstan týraly aıtar bolsaq, reformalardy jalǵastyryp, kózdegen strategııalyq jospardy júzege asyrý úshin beıbit jaǵdaıda damý biz úshin asa mańyzdy. Qazir bizdiń aldymyzda elimizdiń saıası-ekonomıkalyq áleýetin arttyrýǵa qatysty aýqymdy mindet tur. Sondyqtan biz beıbitshilikti jaqtaımyz. Bul rette kópjaqty yntymaqtastyq jasap otyrǵan dúnıe júzindegi seriktesterimizge rızashylyq bildiremiz. Qazaqstan – halyqaralyq naryqqa ashyq el. Biz shetelden tikeleı ınvestısııa tartqymyz keledi. Bul týraly jańa aıttym. Sol úshin Qazaqstanda qyz­met istegisi keletin ınvestorlarǵa barynsha qolaıly jaǵdaı jasaımyz, – dedi Memleket basshysy.