Áleýmettik sáıkestiktiń qyr-syry

Kópqyrly álemde áleýmettik-gýmanıtarlyq ǵylymdardyń ta­nymal sanattarynyń biri­ne aı­nalǵan sáıkestik (identity) uǵy­my áleýmettaný, mádenıet­ta­ný, tiltaný, tarıh, fılosofııa, ekonomıka, psıhologııa, tipti marketıng salasy maman­da­rynyń tereń zertteýine arqaý bolǵan. Bul tujyrymdama álde­qashan pándik shekaradan asyp, jeke, áleýmettik, mádenı, saıası qubylys retinde kórinis tapty. Qoǵamnyń áleýmettik stra­tıfıkasııasy, ómir súrý deń­ge­ıi men sapasy, kedeılik pen áleýmettik shettelý, ádil de tıimdi áleýmettik saıasat qurý týraly dástúrli máselelerden basqa, qazirde áleýmettik ǵylymdardyń kún tártibine sáıkestiktiń kóp­deń­geıli qurylymy, adam men qorshaǵan ortanyń qarym-qatynasy, qoǵamnyń tehno­lo­gııa­lyq ózgerister men syn-qaterlerge beıimdelýi, ótkir toptar arasyndaǵy qaqtyǵystar, qundylyq aıyrmashylyqtary sııaqty máseleler shyqty. Áleý­mettik álemdegi betalys, kóp­ba­ǵytty, transformasııalyq, dınamıkalyq úderis ótkenge ǵy­ly­mı kózqaras, bolashaqqa baısaldy boljam jasaýdy qajet etedi.

Qazirgi zamanǵy áleýmettik sáı­kestik (ol keıde áleýmettik bire­geılik dep te atalyp júr) máseleleri túrkitildes elder­diń qatysýymen Almatyda ótken áleý­mettanýshylardyń VIII kon­gresinde keń talqy­laý­ǵa negiz boldy. Qazaqstan áleý­met­tanýshylar qaýym­das­ty­ǵy (Halyqaralyq áleýmettaný qaýymdastyǵynyń (ISA) turaqty múshesi) uıymdastyrǵan is-shara mamandardy daǵdy-tájirıbe almasý maqsatynda biriktirip, túrli elderdegi áleýmettik sáı­kes­tik máselesine áleýmettaný zertteýleri turǵysynan qaraý­ǵa, jahandaný men kóshi-qon úde­risteriniń qoǵamnyń qalyp­tasýyna áserin talqylaýǵa múm­kin­dik berdi. Memleket basshysy mańyzdy isterge sarapshylardy jumyldyryp, keshendi taldaýlarǵa súıenip sheshim qa­byl­daýdyń ózektiligine erekshe mán berip keledi. Táýekelder men syn-qaterler kezeńinde qoǵamnyń ilgeri jyljýyna áserin tıgizetin mundaı joba áleýmettaný uıym­dary men mamandardyń ǵyly­mı-tájirıbelik áleýetin ortaq múd­de­ge jumyldyrýǵa tyń serpin beredi.

Ekonomıkalyq ortanyń, áleý­met­tik qurylymnyń kúrde­len­ýi, el­derdiń ózara táýeldiligi áleý­met­tik ǵylymdar aldyna jańa mindet-sheshimder qoıdy. Ǵasyr shıregine endi ǵana jete bastasaq ta, jańa ómir shyndyǵymen betpe-bet kelip otyrmyz. Áleýmettik damý úderisiniń sáıkestikke yq­paly men onyń ádistemelik prob­lemalaryna toqtalǵan Qazaq­stan áleýmettanýshylar qaýym­das­ty­ǵy prezıdenti Marat Tájın­niń aıtýynsha, eger áleý­met­tik sáıkestik – adamnyń ózin qandaı da bir topqa jatatynyn túısinýi bolsa, zamanaýı álemniń qat­par­ly sıpattamasyna baıla­nys­ty sáıkestik mehanızminiń ózgerýi barysynda kópmólsherli sáıkestik, tipti odan da qýattysy – gıbrıdti sáıkestik sekildi jappaı qubylys tarala bastady. Búginde vırtýaldy sáıkestik týraly aıtýǵa tolyq negiz bar. Qudireti kúshti túrli dúnıejúzilik ba­za­lyq derekterdiń, jeli­lik qaýym­dastyqtardyń yq­pa­ly art­qan saıyn álemde mıl­lıon­daǵan adam, ásirese jas­tar kom­pıýterlik, qumar oıyn­dar­dyń jetegine erip, vırtýal­dy álemge synaptaı sińip bara jatyr. Sondaı-aq eger buryn­dary adamdardyń basym bóli­gi óziniń áleýmettik tobyn obek­tıv­ti túrde tańdap, ári qaraı soǵan sáıkes bolýǵa, toptyq minez-qulyqqa, normalar men stan­dart­tar­ǵa, qundylyqtarǵa talpynsa, búginde bul sáıkestik jyldan-jylǵa shapshań ózgerip bara jatqanyn, kóz aldymyzda belgili bir tulǵalardyń syn-sıpatynyń, kelbetiniń qubylýyn baıqaımyz.

Zamanaýı Eýropa qalalaryn­daǵy kvartaldardyń etnostyq ereksheligi, sol sekildi izgilendirý barysynda Ortalyq Azııada qar­qyndy baıqalyp otyrǵan aýyl­dyq mıgranttardyń (birin­shi, tipti ekinshi urpaǵynyń) ýrbandalǵan aımaqqa nemese mega­po­lısterge aǵylýy – kóp­mól­sherli sáıkestiktiń aıqyn kórinisi. M.Tájın mundaı shyn máninde kúrdeli problemaǵa jeke pikir-baılam tóńireginen emes, tereń ádistemelik-teore­tıkalyq turǵydan qaraý qajet­ti­gine nazar aýdardy. QÁQ tóra­ǵasy áleýmettik sáıkestik (social identity) syndy iri uǵym aıasynda jańa áleýmettik leksıka, tıimdi ádisteme jasap, taza teo­re­tı­kalyq turǵyda ilgeri jyl­jýǵa, sol arqyly júrip jat­qan úde­ris­terdi barabar túsinýge bolatynyn jekizdi.

Eýrazııa áleýmettanýshylar qaýymdastyǵynyń prezıdenti Haıatı Túfekchıoǵlý jańa bire­geı­likti, ultty qalyptastyrý má­se­lesiniń ómirlik mańyz­dy­ly­ǵyn art­tyratyn taǵy bir aspekt demografııalyq qurylymmen baılanysty ekenin aıtady. «Táýel­sizdiktiń eleń-alańynda Qazaq­stan halqynyń quramynda qazaqtardyń úlesi 50 paıyzdan az boldy. Sonymen qatar elde álem úshin biregeı bolyp sanalatyn tildik másele ótkir turdy. Qazaq qoǵamy kópultty jáne kóptildi. Táýelsizdikke deıingi kezeńde orys tili kóptegen etnostyq top­tardy baılanystyratyn til qyzmetin atqarǵan. Demek Qa­zaq­stan úshin biregeılik pen ulttyq qurylym máselesi basqa kóptegen qoǵamdarǵa qaraǵanda áldeqaıda mańyzdy ári kúrdeli», deıdi Ystanbul ýnıversıtetiniń profes­­­sory.

Reseı Salystyrmaly áleý­met­­tik zertteýler ınstıtý­tynyń dı­rek­­tory A.Andreenkovanyń pa­ıy­mynsha, áleýmettik ǵy­lym­dar­dyń jańa ádistemelik múm­kin­dikteri túrli elder men mádenıet­ter­degi áleýmettik teorııalardy tekserýge, monoeldik modelden alshaqtaý sııaqty mańyzdy mindetterdi sheshýge kem degende ishinara jaqyndaýǵa múmkindik beredi. Elderge ortaq áleýmettik, demografııalyq, ekonomıkalyq úderisterdi, sondaı-aq áleýmettik ómirdiń biregeıligin, ártúrli toptardyń qurylymyn zertteý shyn máninde jahandyq ǵy­lym­nyń ómir súrýi­ne yqpal etedi.

О́zbekstannyń «Ijtımoı fıkr» respýblıkalyq qoǵamdyq pikir zertteý ortalyǵynyń dırektory N.Rahımova turǵyndardyń ómir sapasyn, kóńil-kúıin, usynys-tilekterin jergilikti atqa­rýshy organdarǵa jetkizýdegi áleýmettik zertteýlerdiń, saýal­na­malardyń aıryqsha mańyzǵa ıe ekenine toqtalyp, О́zbekstan halqynyń áleýmettik-mádenı jáne azamattyq biregeıligi jó­nindegi derektermen bólisti. Áleýmettanýshylar, saıasattanýshylar, tarıhshylar, fılosoftar qozǵalǵan taqyryp aıasynda óz kózqarastaryn baıandap, pikirtalasqa qatysqan sarapshylar derekterdiń ashyqtyǵy men jurtshylyqqa keń qoljetim­di­ligi máselesine mańyz berdi. Qaýym­dastyq búginde otandyq áleý­mettanýshylardyń ınttelek­týal­dyq, uıym­das­tyrýshylyq áleýetin jetil­di­rýde belsendilik tanytyp otyr. Alǵashqy kongres­ten bastap mazmundy, aýqymdy baǵ­darlamalar qatysýshylarǵa prak­­­tıkalyq daǵdylarmen qatar jańa zertteý ıdeıalaryn usynyp, olar­­dyń kásibı baılanys jelisin baıytyp keledi.

Is-sharaǵa qatysýshylar atap ótkendeı, otandyq áleýmettaný salasyn odan ári damytý ýaqyttyń syn-tegeýrinderine jaýap bere alatyn bilikti mamandardyń jańa býynyn qurýdy talap etedi. Olar teorııalyq sheńberlerdi tereń túsinip, jumys isteýge arnalǵan tehnıkalyq daǵdylarǵa ıe bolýy tıis. Bul kásibı sura­nys­ty elde zertteýshiler men sarapshylarǵa arnalyp jańadan ashylyp jatqan mektepter men bilim berý baǵdarlamalary qýat­tap otyr. Kongress aıasyn­da ótki­zilgen Jas sosıologter fo­rýmy qalyptasqan sabaq­tas­tyqtyń saqtalýyna jol asha­dy. Forým aıasyndaǵy oqy­tý­lar Ál-Farabı atyndaǵy Qazaq ulttyq ýnıversıtetiniń Fılosofııa jáne saıasattaný fakýltetiniń áleýmettaný jáne áleýmettik jumys kafedrasynyń bazasynda ótti.

Qoǵam ómiriniń áleýmettik jáne ekonomıkalyq salalarynyń túıisken tusynda jatqan fakti­ler men qubylystardy jan-jaqty zertteý áleýmettik-ekonomı­ka­lyq damý deńgeıinen bastap, qaladaǵy, aýyldaǵy halyqtyń ómir súrý sapasynan, jergilikti máseleler men erekshelikter jaıynan mol maǵlumat beredi. Áleýmettaný ǵylymy halyqtyń jaı-kúıin, tynys-tirshiligin baǵa­laýmen qatar, sol mánde aza­mattyq biregeılikti nyǵaıtýda ońdy sheshimder usynady. Sol turǵyda adamdardyń óz ómirin qalaı qabyldaıtynyn, ózin týǵan elimen qalaı baılanystyratynyn zerttep, qoǵamdyq pikirdiń baıybyna jete boılaý mańyzdy.