«Qara taýdyń basynan kósh keledi,
Kóshken saıyn bir taılaq bos keledi.
El-jurtynan aıyrylǵan jaman eken,
Eki kózden móltildep jas keledi», ‒
degen óleń shýmaqtary talaı shyndyqty ańǵartady.
Bul dastannyń avtory týraly túrli pikir bar. Kóp ǵalym ony «halyq murasy» dese, sońǵy ýaqytta avtorlyǵyn Qojabergen jyraýǵa telip júrgen zertteýshiler ekinshi topty quraıdy. Qalaı bolǵanda da osy mura halyq jadynda saqtalyp qalǵany ras. Joǵaryda keltirilgen shýmaqty kókiregi oıaý árbir qazaq jatqa biledi dep oılaımyn.
«Elim-aı» murasy 1723 jyldyń apatyn, halyqtyń kúızelisin tómendegi shýmaqtan baıqatady:
«Yzǵarly kún shyǵystan jel keledi,
Shubyrǵan Altaı jaqtan el keledi.
Edilden ýbashy qalmaq taǵy shapty,
Zor bóget tas mańdaıǵa kez keledi.
Osylaı eki jaqtan tıdi qalmaq,
Ǵaskerin kún-tún demeı jıdy qalmaq.
Qazaqqa eki betten shabýyldap,
Túsirdi beıbit elge aýyr salmaq.
Bastaryn Qarataýdyń munar japqan,
Syldyrap Syrdyń sýy sylań qaqqan.
Júrgende momyn halyq kóship-qonyp,
Kenetten qalmaq qurdy qandy qaqpan.
Zamana kúnnen-kúnge qaǵynyp tur,
Qatal jaý tus-tus jaqtan jabylyp tur.
Aıaıtyn eshbiri de kórinbeıdi,
Talaıtyn jolbarystaı shabynyp tur.
Bul zaman qaı-qaı zaman, mystan zaman,
Qazaqty qaljyratqan dushpan zaman.
Shubyrǵanda izińnen shań boraıdy,
Qar jaýǵan qańtardaǵy qystan jaman».
Qatty tolǵanystan týǵan bul aıtýly jyr aýyzdan-aýyzǵa tarap, elge keńinen málim bolǵan.
«Elim-aı» dastanynda jońǵarlar men qalmaqtarǵa toıtarys berýdi uıymdastyrǵan halqymyzdyń uly tulǵalary ‒ áz-Táýke men Ábilqaıyr handar, Tóle, Qazybek, Áıteke, Ánet, Malaısary jáne Aqsýat bı, Dat balýan, Bógenbaı, Jaınaq, Aqpanbet pen Baıǵazy atty batyrlarǵa arnap aıtylǵan kóptegen shýmaq kezdesedi.
2023 jyly «Elim-aı» dastanynyń 300 jyldyǵyna baılanysty Qazaqstannyń eńbek sińirgen qaıratkeri Beket Turǵaraevtyń bastamasymen, basqa da azamattardyń qoldaýymen Túrkistan oblysyndaǵy Qarataýdyń bir asýynda tuǵyr tas ornatyldy. Onda «Bul tuǵyrtas Qarataýdyń basynan «Elim-aılap» bastalǵan qaraly kóshti, Otan úshin sheıit bolǵandardyń taǵdyryn arqaý etken dastandy máńgi este qaldyrý maqsatynda ornatyldy», dep jazylǵan. Bul – naǵyz quptarlyq, ónegeli is.
Endigi áńgime «Aqtaban shubyryndy, Alqakól sulama» degen tarıhı tirkestegi Alqakól jer ataýyna baılanysty. О́ıtkeni áli kúnge deıin osy Alqakóldiń qaı jerde ekeni belgisiz bolyp keldi. Bul kóldi tarıhshylarymyz Syrdarııanyń aınalasynan izdestirip júr. Al Syrdyń eki jaǵynda da Arnasaı oıpatyna aǵyp shyqqan sýdan paıda bolǵan Aıdarkólden basqa eshqandaı elep alar kól joq. Eger Alqakól degen kól bolsa, onda ol týraly málimet osy kúnge jeter edi.
Jazýshy Nábıden Ábýtalıev pen bul taqyrypqa qalam tartqan basqa da muratanýshylardyń aıtýynsha, «Qyrqynshy jyldardyń aıaǵy, elýinshi jyldardyń basynda Qazaq memlekettik ýnıversıtetinde dáris oqyǵan belgili tarıhshy Ermuqan Bekmahanov óz leksııasynda stýdentterge «Aqtaban shubyryndy, Alqakól sulama» oqıǵasyn baıan etkende ondaǵy kóldiń aty «Alqakól» emes – «Alakól» bolsa kerek... Sol apatty jylda qazaq halqynyń qyrylýynyń bir sheti Alakólden bastalǵany ras. Al Alqakóldi eshkim bilmeıdi, osy kóldiń aty jańsaq aıtylyp ketken sııaqty», degen eken.
Osynyń dáleli retinde Nábıden Ábýtalıev «Elim-aıdyń» myna jyr joldaryn keltiredi:
«Atsyz qap jurt júrisi shaban boldy,
Halqyma ashtyq, soǵys jaman boldy.
Bastalyp el sulaýy Alakólden,
Aqtaban shubyryndy zaman boldy».
Iá, shynynda osy shýmaqtan «eldiń sulaýy Alakólden bastalǵany» taıǵa tańba basqandaı anyq kórinip turǵan joq pa?
Meniń oıymsha, E.Bekmahanov joǵarydaǵy pikirin jyǵa aıta almaýynyń basty sebebi «Elim-aı» dastanyndaǵy Qarataýǵa baılanysty bolsa kerek. О́ıtkeni onda jońǵarlardyń shapqynshylyǵyna ushyraǵan halyqtyń Qarataýdyń basynan kóship kelip, Alakólge «sulaǵandary» aıtylady. Jońǵarlar qazaq jeriniń shyǵys jaǵyn mekendegeni tarıhtan, kóne kartalardan belgili. Al Qarataý degen taýdyń qazirgi Túrkistan men Jambyl oblystarynyń aýmaǵynda ekenin barsha jurt jaqsy biledi. Sondyqtan tarıhshylar «Elim-aıǵa» qatysty aıtylǵan Alqakóldi Syrdyń arjaq-berjaǵynan izdestirýge májbúr boldy.
Bizdińshe, qazirgi kezde Qarataý dep atalatyn taý ortaǵasyrlarda Kýrtaq dep atalǵan, ol kóne túrik-qadymsha tilinde «Han taǵy» degendi bildiredi. Kentaý qalasynyń mańyndaǵy qyrat áli kúnge deıin «Han taǵy» dep atalady.
Kýrtaq pen Ýrtaq (qazirgi Alataýdyń bir silemi bolyp sanalatyn Talas taýynyń ejelgi ataýy) Nuh paıǵambardyń Iаfas degen ulynyń jazǵy qonysy bolǵan. Shamamen osydan 4-5 myń jyl buryn Iаfastyń Túrik degen ulynan taraǵan urpaqtary soltústikke, soltústik-shyǵysqa jáne soltústik-batysqa baryp qonystanǵan. Al Shyńǵyz han dáýirine deıin olar (túrkiler) Qıyr Shyǵystaǵy Sary teńizden bastap Dýnaı ózenine deıingi keń-baıtaq aımaqty mekendegen. Ol týraly Rashıd ad-dınniń «Jamıǵ at-taýarıh» atty kitaby túpnusqasynyń 40-42 betterinde aıtylǵan. Ýrtaq taýynyń Talas ózeniniń sol qaptalynda ornalasqany 1866 jyly shyqqan «Karta Kırgızskoı stepı ı Týrkestanskogo voennogo okrýga» degen kartada anyq kórsetilgen.
Al qazaq jerindegi Alakól qazirgi Abaı oblysy men Jetisý oblysynyń aýmaǵynda ekeni málim. Keńes zamanynda ol kól ǵaryshkerlerdiń saýyqtyrý ornyna aınalyp, jergilikti halyq ol jerge baryp demalý túgili, jaqyndaı da almaǵan. Tek táýelsizdikten keıingi jyldary ǵana Alakól halqymyzdyń demalatyn ornyna, shıpajaıyna aınalyp jatyr.
Budan shyǵatyn qorytyndy: Qarataý degen taý «Elim-aı» dastany ómirge kelgen kezinde Alakóldiń shyǵys jaǵynda bolǵan.
«Shyńǵyz han» atty kitabymda («Folıant», Astana, 2022) keltirilgen derek boıynsha, qazirgi kezdegi Jetisý men Abaı oblysynyń shekarasyndaǵy Jońǵar Alataýy Shyńǵyz hannyń zamanynda Kýhı Sııah (Qara taý) dep atalǵan. Ol taýlar ‒ F.Stralenbergtiń 1730 jyly shyqqan «Verhnee Prıobe ı Prıırtyshe» degen kartasy men K.Rıtterdiń 1839 jylǵy shyqqan «Rýsskıı Altaı» dep atalatyn kartasyndaǵy Borotola men Emil ózenderiniń aralyǵyndaǵy Mons Kara Nudun (Qara taý) degen taý.
Bul taýlar shynynda alystan qap-qara bolyp kórinedi, onsha bıik te emes (1000-2000 metrden aspaıdy). Ol taýlardyń qazirgi Jambyl men Túrkistan oblysyndaǵy Qarataýdan esh aıyrmasy joq. Sondyqtan bizdińshe, Altaıdan aýyp kelip, ejelgi ońtústik jerindegi Kýrtaqtyń etegine qonystanǵan halyq ol taýdy ózderiniń ejelgi mekenindegi taýǵa uqsatyp, Qarataý dep atap ketken.
Bizdińshe, jońǵarlar men qalmaqtardyń shapqynshylyǵy kezinde Altaı men onyń tóńireginen údere kóshken jurt (jalaıyr, dýlat, arǵyn, kereı, ýaq, naıman jáne Kishi júz rýlary) shyǵystaǵy Jońǵar Alataýynan (Qarataýdan) beri qaraı asyp túsip, Alakóldiń mańaıyna bir toqtap («Elim-aıda» aıtylǵandaı «sulap»), sodan soń kúsh jınap, ońtústik, batys jáne soltústik ólkelerge qaraı bettegen. Ony atalǵan rýlardyń qazirgi Qazaqstan aýmaǵyndaǵy turaqtaǵan jerlerinen anyq kórýge bolady.
Mysaly, kereıler men ýaqtar Altaıdyń tórinen Ertisti boılap Esil men Tobyl ózenderiniń boıyna deıin, ári qaraı Túmen men Qorǵanǵa deıin yǵysqan.
Al tobyqty rýy Shyǵys Qazaqstan jerinen, Reseıdiń Or (qazirgi Orsk) qalasyna deıin aýyp barǵan, sodań soń keri qaıtyp, qazirgi Aqtóbe oblysyndaǵy Yrǵyz ben Torǵaı ózenderiniń boıynda biraz jyl turaqtap, odan keıin olardyń bir bóligi Syrǵa qaraı aýǵan, sóıtip Buharadan bir-aq shyqqan, al qalǵandary qaıtyp kelip qazirgi Qaraǵandynyń Qarqaralysy men Abaı oblysyndaǵy Qaraýyl men Shyńǵystaýǵa kelip qonystanǵan. Ol týraly Muhtar Áýezovtiń «Abaı joly» romanynda, ótken ǵasyrdyń 20-jyldary Buhara Keńestik Halyqtyq Respýblıkasynyń basshylyǵynda bolǵan Myrza Naýryzbaevtyń «Eńbekshi qazaq» (qazirgi «Egemen Qazaqstan») gazetinde jarııalanǵan maqalalarynda aıtylǵan.
Jońǵar Alataýynyń arjaǵyndaǵy Moǵolstan (Muǵulstan) dep atalǵan jerde turǵan dýlattar, ol taýdan beri ótip, qazirgi Jalańash kóldiń mańaıyna, Balqash kóliniń ońtústigine, Ile men Qaratal ózenderiniń aralyǵyna, Shilik aýdanynan Almaty qalasynyń mańaıyna, odan beri Ile Alataýynyń bókterin jaǵalaı Tashkent qalasynyń shyǵys jaǵyndaǵy Bostandyq aýdany men atalǵan qalanyń aınalasyndaǵy jerlerge, qazirgi Qarataýdyń tóńiregine qonystanǵan.
Taǵy bir aıta ketetin jaıt – «Elim-aıdaǵy» Edildiń boıyndaǵy qalmaqtardyń qazaqtarǵa jasaǵan shapqynshylyǵy týraly. О́ıtkeni bul jerde Altaıdyń arjaǵyn mekendegen oırat taıpasynyń bir tarmaǵy sanalatyn qalmaqtar qalaısha Edildiń boıyna baryp qaldy degen suraq týyndaıtyny sózsiz.
Rashıd ad-dınniń «Jamıǵ at-taýarıh» degen eńbeginde oırattardyń túrkilerge jatatyny aıtylǵan. Shynǵyz han dáýirinde oırattar Altaıdyń arjaǵyndaǵy Seńgir mýran degen segiz ózenniń boıyn mekendegen. Olar Shyńǵyz han áskeriniń quramynda bolǵan. Shyńǵyz han men onyń urpaqtary oırattardan qyz alyp, olarǵa qyz berip, quda-jegjat bolyp, tyǵyz qarym-qatynas ornatqan.
Oırattyń qalmaq jáne jońǵar degen tarmaqtary, tarıhı derekter boıynsha, Shyńǵyz han dáýirinen keıin, ıaǵnı XIII-XIV ǵasyrlarda ǵana paıda bolǵan. XV ǵasyrdyń basynda oırattar men onyń tarmaqtary bir odaqqa birigip, Shyńǵyz han áýletine baǵynýdan bas tartyp, ózderiniń jeke saıasatyn júrgize bastaǵan. Sol kezden bastap qalmaqtar qazaqtyń baıtaq jerine kóz tigip, birneshe ret shapqynshylyq jasaǵan. XVI ǵasyrda ishki alaýyzdyqtyń sebebinen bılikke talasqan qalmaqtar úshke bólinip, bir bóligi oırat taıpalarynyń quramynda qalǵan, ekinshi bóligi shyǵysqa qaraı aýǵan, al úshinshi bóligi qazaq jeri arqyly ótip, olardy qyryp, kúızeliske ushyratyp, maldaryn aıdap ketip, Reseıdiń kómegimen Kaspıı teńiziniń soltústigindegi jerlerge baryp qonystanǵan, onda qalmaq handyǵyn qurǵan. Sóıtip, qazirgishe aıtqanda, Reseı men Qazaq handyǵynyń arasyndaǵy býferlik memleketke aınalǵan.
XVII ǵasyrdyń orta sheninde oırattar Altaıdyń eki jaǵyna da qonystanyp, Jońǵar (Jońǵarııa) degen memleket quryp, XVIII ǵasyrdyń basynda qazirgi О́skemen qalasynyń shyǵysy men soltústigindegi Eneseı ózeniniń basseınindegi jerlerdi jaýlap alǵan. Birneshe dúrkin qazaq jerine shapqynshylyq jasaǵan, solardyń ishinde 1723 jylǵy shapqynshylyqtyń zardaby óte aýyr bolǵan, qarý kóteretin qazaqtardyń kóbisin qyryp tastap, úılerin órtep, qalalaryn talqandap, maldaryn aıdap ketken. Sodan soń qazaqtyń úsh júzi birigip, jońǵarlarǵa oısyrata soqqy berip, qazaq jerinen aıdap shyqqan.1757 jyly qytaı áskeri jońǵarlardy túgeldeı derlik qyryp jibergen. Al Edil boıynyń qalmaqtary birneshe dúrkin qazaq jeri arqyly ózderiniń atajurtyna oralǵylary kelgen, biraq olardy qazaqtar oısyrata jeńip, Edildiń boıyna qaıtadan qýyp tyqqan, sóıtip olar jat jerde qalyp qoıǵan. Sonymen eki ǵasyrdan astam qazaqtarǵa qııanat jasaǵan jońǵarlar men qalmaqtardyń taǵdyry osylaı bolǵan.
Bul – «myń ólip, myń tirilgen» qazaqtyń tek eki ǵasyrdan astam tarıhy. Odan buryn da, keıin de halqymyz qanshama qıynshylyqty bastan keshirgeni belgili. Olardy jas urpaq bilgeni abzal. О́ıtkeni ótkendi bilmegenniń bolashaǵy bulyńǵyr.
Erjan Isaqulov,
saıası ǵylymdar doktory, professor
