Bıdaıǵa suranys qandaı?
Oblys aýmaǵyndaǵy 36 elevator jergilikti sharýashylyqtan 1,2 mln tonna bıdaı qabyldaǵan. Onyń 57%-y – 3-surypty, 29%-y – 4-surypty, 10%-y – 5-surypty bıdaı. Alaıda dıirmenderdiń kóbi byltyr jınap alǵan qoryn áli túgese almaı otyr. Bıylǵy ónimdi satyp alýǵa yjdaǵatsyz. Bıdaıǵa suranys tómen bolǵandyqtan, baǵasy da maıly, burshaqty daqyldardan áldeqaıda arzan. Qurǵaqshylyq pen kúzgi jaýyn-shashyn saldarynan birneshe jyl qatarynan durys ónim ala almaı kelip, bıyl mańdaı teri ótelgendeı bolǵan sharýalardy da osy bıdaı naryǵyndaǵy baǵa máselesi alańdatyp otyr.
Kánigi dıqan Baýyrjan Barsaqbaev Qostanaı aýdanynda 2 myń, Naýryzym aýdanynda 3 myń gektar jerge dán egedi. Birinshisinen gektaryna 20 sentnerge deıin ónim alǵan. Naýryzym aýdanyna qarasty Razdolnyı mańyndaǵy alqabynan alǵan ónimi kelesi jylǵy tuqymdyqqa da jetpeıdi.
«Naýyrzym aýdanyndaǵy Býrevestnık, Razdolnyı, О́leńdi aýyldarynda kesh sepken egin óspeı qaldy. Durys ónim bermedi. Tipti keıbir alqapqa kombaın kirgen joq. Aýrýdan ba, álde jańbyr shaıyp ketti me, masaqta bıdaı joq. Baǵa bolmaı jatyr. Mysaly, men arpany Qostanaıdan 300 shaqyrym qashyqta jatqan Razdolnyıdan tasımyn. Júk kólikteriniń qyzmeti qymbat, bir «KamAZ» arpany Qostanaıǵa jetkizý úshin 60 myń teńge suraıdy. Munda bir tonna arpaǵa 45–46 myń teńge beredi. Sondyqtan birden 4 kólik jaldaımyn, sonyń bireýiniń aqshasy júk kólikteriniń qyzmetine ketedi», deıdi B.Barsaqbaev.
Dıqandar qashanǵy sandalady?
Sharýalardyń aıtýynsha, bıyl soltústik aýdandar jaqsy ónim alǵanymen, bıdaıdyń qamyrlylyǵy tómen – 18, 20, 22% shamasynda. О́ıtkeni jazda jańbyr kóp bolyp, kúnniń kózi durys túspegen. Memlekettik standart boıynsha 3-surypty bıdaıdyń qamyrlylyǵy 23%-dan bastalady. Biraq 23%-dy dıirmender eshqashan 3-surypty bıdaı dep sanamaıdy, oǵan 4-suryptyń baǵasyn beredi. Dıirmenge qamyrlylyǵy 25%-dan joǵary ónim kerek.
«Osydan 10–15 jyl buryn «Azyq-túlik kelisimshart korporasııasy» bizden óte úlken kólemde, mıllıondap bıdaı satyp alatyn. Baǵasy da jaqsy edi. Osylaısha, óńirdegi búkil elevatordy jergilikti bıdaımen toltyryp tastaıtyn. Ony korporasııanyń ózi eksporttaıtyn. Iran, Aýǵanstan, Túrkııa, tipti, Italııaǵa deıin jiberetin. Qazir «Azyq-túlik korporasııasy» naryqtan tys qalǵan sekildi. Mysaly, qazir ótken jyly kúzde, bıyl kóktemde ózderinen qaryzǵa aqsha alǵan sharýalardyń ónimin ǵana satyp alyp jatyr. Bul kólem – óte az, jalpy ónimniń 5%-yna da jetpeıdi. Kanadanyń jáne birqatar Eýropa elderiniń sharýalary ónimin kólikke tıep alyp, biz sekildi sorlap júrmeıdi. Olardyń basty mindeti – sapaly ónim ósirý. Biz sııaqty ónimim ótpeı qalady-aý dep bas aýyrtpaıdy. Bıdaıy kez kelgen ýaqytta laıyqty baǵaǵa ótetinine senimdi. Bizdiń bıdaıdyń quny kók tıyn. О́zimizden basqa eshkimge keregi joq. Qostanaıdyń ózinde eki táýlik júrip arpamyzdy ótkize almadyq. Qalanyń ana shetine bir, myna shetine bir baramyz, bireýi baǵany túsiredi, ekinshisi aqshańdy keıin beremiz deıdi. Sondyqtan joǵarǵy jaq osynyń bárin naryqqa ıtere bermeı, máseleni retteý jaǵyn oılastyrýy kerek. Qansha degenmen azyq-túlik qaýipsizdigin qamtamasyz etýimiz kerek qoı», deıdi sharýalar.
Sapaly bıdaı da satylmaı tur
Meńdiqara aýdanyndaǵy «Qarqyn» agrofırmasy da kúzgi naýqandy oıdaǵydaı aıaqtady. Seriktestik bir gektardan 20 sentnerden ónim aldy. О́nimniń 60%-y – 3-shi, qalǵany 4-surypty. Iаǵnı bıdaıynyń basym bóligi sapaly.
«Biraq baǵa tústi. Suranys joq. О́zbekstan bıdaıdy ǵana alyp jatyr, un ótpeıdi. Al un eksportqa ótpese, dıirmender bizdiń bıdaıdy almaıdy. Ekinshiden, bıdaıdy eksporttaý da qıyn bolyp tur. Respýblıka boıynsha shamamen 26 mln tonna dándi daqyl, onyń ishinde 18 mln tonna bıdaı alatyn shyǵarmyz. Al elimizde kelesi jylǵa tuqym qaldyrýǵa, turaqtandyrý qoryn toltyrýǵa, halyqty bir jyldyq un ónimderimen, nanmen qamtamasyz etýge 7 mln tonna bıdaı jetedi. Qalǵanyn syrtqa satý kerek. Bireýler bıyl bizdiń bıdaıdy Qytaı alady eken dep jatyr. Olar jylda alamyz deıdi. Biraq Qytaıdyń kóp alǵanyn kórgen joqpyn. Qazir eń sapaly degen 3-surypty bıdaıdyń baǵasy 60–65 myń teńge. Sondyqtan sharýashylyqtardyń kóbi bıdaıyn sata almaı otyr. О́ıtkeni elevatorlar bıdaıdyń qamyrlylyǵyn túsirip, baǵany arzandatyp jiberip jatyr. 3-surypqa 4-suryptyń baǵasyn beredi. О́tkende qamyrlylyǵy 23% bolatyn 2 myń tonna bıdaı tapsyryp edik, elevator ony 22%-ǵa túsirip tastady. Elevatorǵa barsań, qamyrlylyqty 5-6 pýnktke deıin túsirip, ylǵaldy kóbeıtedi. Sharýalar osy máselege narazy. Elevatorlar jekeniń menshiginde bolǵan soń, oǵan eshkim eshteńe aıta almaıdy. Nege olaı ekenin bilmeımin. Buryn astyq ınspeksııasy degen bolýshy edi, ony qurtty. Qazir dıirmen, elevatorlardy eshkim teksermeıdi, ol durys emes. Úkimet osy máseleni rettep berse ıgi. Elevator jekeniń menshiginde bolsa da, osy elde turǵandyqtan, bir tártipke baǵynýy kerek qoı», deıdi Qazaqstannyń Eńbek Eri Saıran Buqanov.
Sharýalar nesıesin jaba almaı otyr
Sharýalardyń aıtýynsha, naryqtaǵy bıdaı baǵasy 40, 50, 60 myń teńgeden aspaıdy. Sondyqtan bıyl rekordtyq kórsetkishke qol jetkizgen sharýashylyqtardyń ózi astyǵyn laıyqty baǵamen ótkize almaı jatyr. Byltyr «Azyq-túlik kelisimshart korporasııasynan» forvardty satyp alý boıynsha qaryz alǵan sharýalardyń birazy áli kúnge deıin bereshegin jaba almaǵan. Oblystyq Aýyl sharýashylyǵy jáne jer qatynastary basqarmasynyń basshysy Ibragım Bekmuhamedovtiń aıtýynsha, búginde bereshegi bar dıqandardyń 50%-y ǵana boryshyn ótegen.
«Aýyl sharýashylyǵy taýaryn óndirýshilermen kúndelikti jumys júrgizip jatyrmyz. Olar qaryzyn 1 qarashaǵa deıin óteýge tıis. Munyń syrtynda, byltyr 19 sharýashylyq taýarlyq nesıe merzimin uzartyp prolongasııa alǵan. Olardyń 13%-y ǵana beresheginen qutyldy. Qalǵan sharýashylyqtar jeltoqsannyń birine deıin qaryzyn óteıdi dep úmittenemiz. Kóbi qaryzyn búgin-erteń óteýdi josparlap otyr. Sharýashylyqtar bereshekten bıyl qutylýǵa tıis. Muny kásipkerlerdiń bári biledi. Eger talap oryndalmasa, korporasııa bergen qaryzyn kelisimshartta kórsetilgendeı sot tártibimen májbúrli túrde óndirip alady», deıdi basqarma basshysy.
Byltyr nesıe alǵan, joǵaryda atalǵan korporasııamen kelisimshart jasasqan sharýashylyq ókilderi máseleniń túıinin bıdaıdyń baǵasyna ákep tireıdi.
«Korporasııanyń osydan bir aı buryn bergen baǵasy jaman emes. О́te sapaly bıdaıǵa 100 myń teńgeden, ortasha 3-surypty bıdaıǵa 85 myń teńge, 4-surypqa 75 myń teńge berdi. Biraq qazir bul baǵamen eshkim alyp jatqan joq. Naryqtaǵy baǵa 50–60 myń teńge. Korporasııa jazǵyturym sharýalarǵa 40 mlrd teńge kóleminde nesıe úlestirgen. Endi sony jabý bizge qıynǵa soǵyp otyr. О́ıtkeni bıdaı alyp jatqan elevator joq, elevatordy baqylap jatqan adam joq. Aparǵan 3-surypty bıdaıdy 4-shi, 4-surypty bıdaıdy 5-suryp qyp jiberedi. Taıaýda Qostanaıda Májilistiń Agrarlyq máseleler komıtetiniń otyrysy ótti. Osy jıynda da biraz másele kóterildi. Tasymaldaý máselesi sóz boldy. Biraq áli naqty sheshim joq. Elevatorlar bıdaı qabyldamaıdy. Keıbir jekenmenshik elevatorlar korporasııamen múlde jumys istegisi kelmeıdi. Bıyl maıly daqyldardyń da túsimi joǵary boldy. Biraq ony da naryqta satyp alyp jatqan adam joq. Mysaly, Reseıde kúnbaǵystyń 1 tonnasy 45 rýblge baǵalanady. Bizdiń valıýtamen 210–215 myń teńge. Biraq biz kúnbaǵysty ne Reseıge, ne Qytaıǵa shyǵara almaımyz. Sebebi otandyq kúnbaǵystyń tonnasyn 100 eýroǵa baǵalap qoıǵan kvota bar. 100 eýrońyz – 52–55 myń teńge. Sonda bizdiń kúnbaǵys 150 myń teńgege arzan bolyp shyǵady. Qazir bizde maı zaýyty kúnbaǵysty 140–150 teńgeden qabyldap jatyr. Onyń ózi kóp mólsherde qabyldaı almaıdy, óıtkeni mol shıkizat satyp alatyn qarajaty joq», deıdi Meńdiqara aýdanyndaǵy «Azat» JShS basshysy Marat Ahmetov.
Memleket bereshegin qashan óteıdi?
Sharýalar Agrarlyq máseleler komıteti ókilderine arnaıy komıssııa shyǵarýdy, ol komıssııa elevatorlar bosaǵansha sharýashylyq qoımalarynda jatqan bıdaıdyń sapasyn anyqtap, qolhat arqyly qoımany qulyptap qoıýdy suraǵan. Komıtet ókilderi bul usynysty qoldaǵan syńaı tanytqanymen, áli naqty nátıje joq.
«Biraq aýyzdy qý shóppen súrtýge bolmaıdy. Bıyl táýbe, egindi bárimiz jınap aldyq. Memleket bergen arzan janarmaı jetkilikti boldy. Memleket keptirgishterge de sýbsıdııa berdi. Biz ózimiz 4-5 myń tonna maıly, dándi daqylymyzdy osy qurylǵylarmen keptirdik. Biraq ónim kóp, sapa tómen. Bıdaıdyń 65–70%-y sapaly degendi estip qalyp jatyrmyz. Bul durys aqparat emes. О́ıtkeni ózimiz óndirip jatyrmyz ǵoı, bizdiń Meńdiqara óńirinde bıdaıdyń 30%-y sapaly, qalǵany – 4-shi, 5-suryp», deıdi M.Ahmetov.
Toqsan aýyz sózdiń tobyqtaı túıini, sharýalar bereshek merzimin jeltoqsan aıyna deıin uzartýdy suraıdy. Munyń syrtynda, óńirde 9 túrli memlekettik baǵdarlamaǵa qatysqan sharýashylyqtar ózderine tıesili sýbsıdııa qarjysyn biraz ýaqyttan beri ala almaı otyr. Iаǵnı memlekettiń oblys sharýashylyqtaryna 45 mlrd teńge kóleminde bereshegi bar.
«Sýbsıdııa málesesi boıynsha Aýyl sharýashylyǵy mınıstrligimen turaqty baılanys jasap otyrmyz. Áıtkenmen tıesili qarjynyń naqty qashan túsetini ázirge belgisiz», deıdi Ibragım Bekmuhamedov.
Qostanaı oblysy
