Zeınetaqy jınaǵy – strategııalyq qor

26 jyl – jarty joldan sál asatyn beles

Elimiz 1998 jyldan bastap jınaqtaýshy zeınetaqy júıesine kóshti. Sebebi, táýel­sizdiktiń alǵashqy jyldarynda elimizde zeınetaqymen qamsyzdandyrý eń ózekti máselege aınaldy. Sol tustaǵy ortaq zeınetaqy júıesinde zeınetaqy zeınetkerlerge jumys isteýshi azamattardyń salyqtary esebinen tólenip otyrdy. Mundaı júıe memlekettiń menshikti qara­jaty jetkilikti bolǵan kezde, ıaǵnı shamamen bes jumys isteýshi azamatqa bir zeınetkerden kelgen jaǵdaıda ǵana óte tabysty bolatyn. Al 1998 jylǵa qaraı bul kórsetkish 3 jumyskerge deıin qysqaryp, memleket bıýdjetine asa aýyr salmaq túsirdi. Sondyqtan el úkimetiniń ortaq júıeden jınaqtaýshy zeınetaqy júıesine kóshý týraly sheshimdi qabyldaǵany durys ári batyl qadam ekenin arada ótken 26 jyldyq beles aına-qatesiz aıqyndady.

Zeınetke shyqqanda laıyqty tólemder alý úshin jınaqtaýshy zeınetaqy júıesi bir urpaqtyń tolyq eńbek etý kezeńine teń ýaqyt jumys istep turýy kerek. Bul – 40 jyl ýaqytty alatyn, ıaǵnı 2038 jyly aıaqtalyp, óz máresine jetetin kezeń. Al ázirge bizdiń jınaqtaýshy júıege bıyl 26 jyl toldy. Iаǵnı jarty joldan sál asatyn kezeńdi endi ǵana júrip óttik degen sóz.

Qazir elimizde memlekettik jáne jınaq­taýshy quramdaýyshtardy qamtıtyn kóp deńgeıli (aralas) zeınetaqy júıesi jumys isteıdi. Kóp deńgeıli zeınetaqy júıesi tómendegideı negizde qurylǵan:

* Birinshi deńgeı – barlyq otandyq zeınetkerlerge arnalǵan bazalyq zeınetaqyny, 1998 jylǵa deıin keminde 6 aı eńbek ótili bar adamdarǵa ortaq zeınetaqyny qamtıdy.

* Ekinshi deńgeı – jumyskerlerdiń min­detti 10% jarnalaryn (MZJ), ju­mys berýshilerdiń esebinen mindetti kásiptik zeınetaqy jarnalaryn (MKZJ) – zııandy, qaýipti óndiristerde jumys isteıtin jumyskerler tabysynyń 5% mólsherin qamtıdy. 2024 jyldan bastap jınaqtaýshy júıe jumys berýshiniń min­det­ti zeınetaqy jarnalarymen (JMZJ) tolyq­­tyryldy, olar tek 1975 jyly, odan keıin týǵan qyz­metkerlerge arna­lyp júzege asyrylady. Bul shara ortaq zeınet­aqyny paı­da­lanýǵa múmkindigi joq qyz­met­ker­ler­diń kórsetilgen sanatyn zeınet­aqy­nyń neǵurlym joǵary deńgeıimen qamtamasyz etetin bolady.

* Úshinshi deńgeı – jeke jáne korpora­tıv­tik erikti zeınetaqy jarnalarynan tura­dy.

Nátıjesinde, zeınetaqy tólemderi eki kózden: memlekettik bıýdjetten bazalyq jáne ortaq zeınetaqy túrinde, BJZQ-dan jarnalar men eseptelgen ınvestısııalyq kiris esebinen júrgiziledi.

Elimizdiń zeınetaqy júıesi – ádil, turaqty, jahandyq trendterge súıene otyryp, zamanaýı jaǵdaılardy eskerip, únemi jańar­tylyp otyrady. Zeınetaqy shotyn­daǵy jınaqtar salymshynyń menshigi bolyp tabylady jáne muraǵa qaldy­ry­lady. Qazaqstan – zeınetaqy jınaq­tary­nyń ınflıasııa deńgeıin eskere otyryp, saqtalýyna memlekettik deńgeıde kepildik beretin álemdegi jalǵyz el.

Qart adamdar sany kóbeıip keledi

Qazir álemde demografııalyq erekshe ahýal qalyptasyp otyr, ıaǵnı ómir súrý uzaqtyǵy men qart adamdar sanynyń ósimi baıqalady. Bul qubylys bizdiń elge de tán. Sandyq derekterge súıensek, 2021 jyly elimizdegi ómir súrý uzaqtyǵy 70,23 jas bolsa, 2023 jyly 75,09 jasqa deıin ósken. BUU-nyń boljamy boıynsha 2050 jylǵa qaraı ómir súrý uzaqtyǵynyń artýyna baılanysty álemdegi memleketter demografııasynda qart adamdardyń úlesi basym bolady eken. 60 jáne odan joǵary jastaǵy adamdardyń úlesi elimizde 2008 jyly 9,7% bolsa, 2023 jyly 13,6%-dy kórsetken. 2050 jylǵa qaraı 16,7%-ǵa jetedi dep boljanyp otyr, ıaǵnı 25 jyldan keıin orta eseppen árbir altynshy el azamaty 60 jastan asa ómir súredi. «BJZQ» AQ da óz jumysynda osy boljamdardy basshylyqqa alady.

Al buǵan keri qubylys – bala týý kór­setkishi edáýir tómendegen. BUU esep­teýleri boıynsha elimizde 2023 jyly týýdyń jalpy koeffısıenti bir áıelge shaqqanda 3,05 baladan 2,96 balaǵa deıin tómendegen. Halyqaralyq uıymnyń boljamyna sáıkes, 2050 jylǵa qaraı bul kórsetkish 2,42 balaǵa deıin tómendeıdi. Bala týý kórsetkishiniń tómendeýi de jahandyq úrdis. Mamandar mundaı qubylys eńbekke qabiletti 1 adamǵa shaqqandaǵy demografııalyq júktemeni arttyra túsedi dep tujyrymdaıdy.

Ulttyq statıstıka bıýrosynyń derek­te­rine sáıkes, 2024 jyldyń 1 shilde­sinde el halqynyń sany 20 mln 160 myń adamǵa jetken. Onyń ishinde 25 jasqa deıingileri – 8,5 mln (42,6%), 25 jastan 65 jasqa deıingiler – 9,7 mln (48,5%), 65 jastan asqandar – 1,8 mln adam (8,9%). Jalpy elimizdegi halyq sany 2050 jyldyń sońyna qaraı 26,3 mln adamǵa jetedi dep boljanyp otyr.

Biz munyń barlyǵyna nege toqtalyp otyrmyz? Qazirgi demografııalyq syn-qaterler qoǵamǵa zeınetaqymen qamsyz­dan­dyrýǵa baılanysty mańyzdy mindet qoıyp otyr. Bul mindetti demografııalyq, ekonomıkalyq qıyndyqtarǵa neǵurlym tegeýrindi, tózimdi bola alatyn jınaqtaýshy zeınetaqy júıesi sheshedi.

Zeınetaqy júıesindegi jańashyldyq

Túrli qıyndyqtarǵa qaramastan elimiz­diń zeınetaqy júıesi qarjylyq turaq­ty­lyq pen aktıvterdiń ósýin saqtap keledi. 2024 jylǵy 1 qazandaǵy jaǵdaı boıynsha zeınetaqy jınaqtary 21,4 trln teń­geni qurady. Jyl basynan beri BJZQ sal­ym­shylarynyń shottaryna 2,1 trln teń­geden astam taza ınvestısııalyq kiris tústi, bul 2023 jyldyń sáıkes kezeńimen salystyrǵanda 52,3%-ǵa artyq.

Jalpy, sońǵy eki jyl zeınetaqy júıesi úshin jańalyqtarǵa toly boldy. 2023 jyldyń 1 shildesinde kúshine engen Áleýmettik kodekstiń erejelerine sáıkes, mindetti zeınetaqy jarnalaryn barlyq sanattaǵy eńbekkerler tóleýge mindetteldi. Jeke kásipshilik jasap júrgender de, halyq­aralyq uıymdar men sheteldik dıp­loma­tııalyq, konsýldyq mekemelerde ju­mys isteıtinder de zeınetaqy jarnasyn tóleı bastady. Zeınetke eńbek sińirgen jyldary boıynsha shyqqan adamdarǵa mindetti jarnalar esebinen qalyptastyrylǵan jınaǵynyń barlyǵyn turǵyn úı jaǵdaıyn jaq­sartýǵa nemese emdelýge jumsaýǵa múm­kindik berildi. Jerleýge beriletin bir rettik tólemniń somasy kóbeıtildi. Aza­mat­tardyń qajettilikterin eskere oty­ryp, BJZQ-nyń sıfrlyq zeınetaqy qyzmetteriniń deń­geıi 92%-dan asty. Muny elimizdiń barlyq óńirinde mıllıondaǵan azamattar kúndelikti paıdalanady.

Bıyl da jańalyqtar az bolǵan joq. 1 qańtardan bastap Memleket basshysynyń tapsyrmasymen «Ulttyq qor – balalarǵa» jobasy aıasynda elimizdiń ár balasynyń nysanaly jınaqtaý shotyna 100 AQSh dollary 52 senti mólsherinde aqsha túsip, ony bıyl kámeletke tolǵan azamattar turǵyn úı nemese bilim alý aqysyn tóleý maqsatyna paıdalanýǵa múmkindik aldy.

Sondaı-aq jyl basynan beri jumys berýshiniń mindetti zeınetaqy jarnalary (JMZJ) tólene bastady. JMZJ mólsheri qyzmetkerdiń aılyq tabysynyń kólemine baılanysty, ony jumys berýshi óz esebinen aýdarady. Osy rette jarna birtindep ulǵaıtylady. Bıyl 1,5% mólsherden bastalǵan soma 2028 jyly qyzmetkerdiń tabysynyń 5%-y mólsherine jetkizilmek. Bul shara 1975 jyldan keıin týǵan, zeınetaqy mólsheri zeınetaqy aýdarymdaryna tikeleı baılanysty bolatyn otandastarymyzdy qoldaýǵa baǵyttalǵan. Zııandy eńbek jaǵdaıynda jumys isteıtin jumysshylarǵa arnalǵan zeınetkerlikke deıingi tólemder engizildi. Mindetti kásiptik zeınetaqy jarnalary (MKZJ) keminde 84 aı aýdarylǵan qyzmetkerlerge 55 jasqa tolǵannan bastap qoljetimdi bolady.

Zeınetaqy aktıvterin ınvestısııalaý­men Ulttyq Bank aınalysady. Al 2021 jyldan bastap mundaı quzy­ret Inves­tı­sııa­lyq portfeldi basqarý­shy­larǵa (IPB) da berildi. Bizdiń jınaǵy­myz­dy saqtaý ǵana emes, sonymen qatar kóbeıtý de olardyń tikeleı mindeti.

Áleýmettik kodekstiń qabyldanýymen qatar salymshylardyń ınvestısııalyq kiris alý múmkindikteri de keńeıdi. Endi MZJ men MKZJ esebinen 50% mólsherge deıin, erikti zeınetaqy jarnalaryn (EZJ) 100%-ǵa deıin paıdalaný múmkindigi týdy. Memleket MZJ men MKZJ esebinen túzil­gen zeınetaqy jınaqtarynyń Ult­tyq Banktiń basqarýyndaǵy bóliginiń saq­talýyna ınflıasııa deńgeıin eskere otyryp, kepildik beredi. Al MZJ men MKZJ jınaqtarynyń Investısııalyq portfeldi basqarýyna berilgen bóliginiń saqtalýyna salymshy tańdaǵan IPB jaýapty.

Bul rette BJZQ zeınetaqy jınaq­ta­rynyń, onyń ishinde ınvestısııalyq kiris­tiń de esebin júrgizýdi jalǵastyra beredi. Salymshylar uıaly qosymshadaǵy jeke kabınette IPB-nyń ózderi úshin qansha aqsha tapqany týraly aqparatty kóre alady. Al mamandar ınvestısııalyq qyz­mettiń nátıjelerin uzaq merzimdi, kem degende bir jyl kezeń ishinde baǵalaýǵa keńes beredi.

Jalpy, 2021 jyldyń 15 naýryzynan 2024 jyldyń 1 qazanyna deıingi aralyqta 41 936 ótinish boıynsha 57,5 mlrd teńge senimgerlik basqarýǵa aýdarylǵan eken.

Túıin

Búginde elimizdiń jınaqtaýshy zeınet­aqy qorynda 12,2 mln-nan astam jeke jınaqtaýshy zeınetaqy shoty bar. Eń bas­tysy, qazirdiń ózinde shamamen 500 myń otandyq zeınetker zeınetaqysyn Qordan alyp otyr. Árıne, zeınetaqy kólemi ár­túr­li deńgeıde. Demek, resmı túrde ju­mys istep, zeınetaqy jarnalaryńyzdy Qordaǵy jeke zeınetaqy shotyńyzǵa turaq­ty túrde aýdaryp, ony únemi qadaǵa­lap otyrýdyń qanshalyqty mańyzdy ekendigi aıtpasa da túsinikti.

Salymshylar men alýshylardyń Qor­daǵy zeınetaqy jınaqtary tek qana jar­na­lardan turmaıdy. Olarǵa kún saıyn ınvestısııalyq kiris eseptelip oty­­rady. Onyń mólsheri salymshynyń shotyn­daǵy qarajattyń, aı saıyn túsetin jar­na­lardyń kólemine, olardyń túsý jıili­gine, jınaqtardy ınvestısııalaý kezeńine, sondaı-aq satyp alynǵan baǵaly qa­ǵazdardyń naryqtyq baǵasy men valıýta baǵa­mynyń ózgerýine tikeleı táýeldi. Búginde Qordaǵy zeınetaqy jınaqtarynyń 70 paıyzy salymshylardyń jarnalarynan, 30 paıyzy tólemderdi eskere otyryp jınaqtalǵan ınvestısııalyq kiristen turady.

Bolashaq zeınetaqynyń mólsheri sa­lym­shylardyń jarnalardy Qorǵa qandaı mólsherde, qanshalyqty turaqty aýdar­ǵanyna baılanysty. Qazir jınap jatqan aqshamyz ınvestısııalyq saıasattyń arqasynda ósip jatyr. Basqasha aıtsaq, saýsaqtyń ushyn qımyldatpaı tabys taýyp jatyrmyz. Ol bizdiń, ıaǵnı salymshylardyń bildirgen senimine berilgen dıvıdend. Sondyqtan qazynaly qarttyqqa qamdaǵan qarjyńyzdy shamańyz kelgenshe saqtap, Qordaǵy jınaǵyńyzǵa tıispegenińiz abzal.

Nurlan SÁRSENǴALIULY