Jastardy jumyspen qamtýdyń jahandyq úrdisteri, 2024
Mereıtoılyq basylym retinde bıylǵy shyǵarylym XXI ǵasyrdyń basynan beri qol jetkizilgen jetistikterdi, sondaı-aq daǵdarys pen belgisizdik dáýirinde jastardy jumysqa ornalastyrýda alda qandaı táýekel kútip turǵanyn taldaıdy.
Esep derekterine súıensek, Covid-19 pandemııasy bastalǵaly bergi tórt jyldan asa ýaqytta 15 pen 24 jas aralyǵyndaǵy jastar úshin eńbek naryǵynyń bolashaǵy aıtarlyqtaı jaqsarǵan. Turaqty ekonomıkalyq ósý qarqyny men jumys kúshine suranystyń qalpyna kelýi daǵdarystan keıingi kezeńde eńbek naryǵyndaǵy jastardyń múmkindigin keńeıtti. Byltyr álemdegi jastar arasyndaǵy jumyssyzdyq deńgeıi 13 paıyzdy qurap, keıingi 15 jyldaǵy eń tómengi deńgeıge jetken. Bul kórsetkish dúnıe júzinde 65 mln azamatty qurap, álem boıynsha jumyssyz jastardyń jalpy sany XXI ǵasyrdyń basynan bergi eń tómengi kórsetkishke jetti. Sonymen qatar byltyr jastardyń jumyspen qamtylýynyń halyq sanyna qatynasy 35 paıyz deńgeıinde qalpyna kelgen. Oǵan sebep, pandemııa kezinde jumys ornynan ýaqytsha ketken nemese jumyssyz qalǵan jastardyń kópshiligi eńbek ornyna qaıta oralǵan.
Zertteýge súıensek, eńbek naryǵyndaǵy qalpyna kelý geografııasy men gender derekteri birkelki bolmaǵan. Byltyr jastar arasyndaǵy jumyssyzdyq deńgeıi daǵdarysqa deıingi kórsetkishke qaıta oralsa da sýbaımaqtardyń kópshiliginde tómendegen. Mysaly, Arab memleketterindegi, Shyǵys Azııadaǵy, Ońtústik-Shyǵys Azııa men Tynyq muhıty aımaǵy elderiniń jastar arasynda ótken jyly jumyssyzdyq deńgeıi 2019 jylmen salystyrǵanda joǵary boldy. Arab memleketterinde bul Covid-19-ǵa deıingi jumyssyzdyq deńgeıiniń ósý betalysynyń jalǵasy retinde tirkeldi. Biraq Azııanyń eki sýbaımaǵy úshin atalǵan ósim daǵdarysqa deıingi jyldarmen salystyrǵanda ekonomıkalyq ósý qarqyny men jastar úshin jumys oryndaryn qurý turaqty bolǵanyn kórsetedi.
2010 jyldan beri dúnıe júzindegi qaqtyǵystyń sany eki esege kóbeıip, búgingi tańda 57 mln jastyń ómirine qaýip tónip tur. Qazirgi álem 20 jyl burynǵy jaǵdaıǵa qaraǵanda qaqtyǵysqa toly ekeni málim. Halyqaralyq eńbek uıymynyń baǵalaýy boıynsha, 2002 jyldan bergi 20 jyl ishinde qaqtyǵystan zardap shekken aýdandarda kúresip jatqan jastardyń úlesi 2,9%-dan 4,6%-ǵa deıin ósken. Mamandar esebine júginsek, qaqtyǵys aımaqtarynda jumysqa ornalasý bolashaǵynyń bolmaýy jastardy kóshi-qonǵa nemese ekstremızmge ıtermeleýi múmkin.
Demografııalyq úrdister. Keıingi 20 jyldaǵy ózgeristerdiń biri – memleketter men aımaqtar arasyndaǵy demografııalyq jaǵdaıǵa qatysty polıarızasııa kúsheıgen. Jastarǵa laıyqty jumys oryndaryn qurý baǵytyndaǵy kúres Afrıkada múldem basqa maǵynaǵa ıe bolyp otyr. Esep derekterine súıensek, Afrıkadaǵy jumys oryndaryn qurý men ony jas afrıkalyqtarǵa laıyqty oryndarǵa aınaldyrý áleýmettik ádilet pen álemdik ekonomıkanyń bolashaǵy úshin mańyzdy máselege aınalǵanyn bildiredi.
Mamandardyń qorytyndysyna sáıkes, jastar úshin laıyqty jumys pen jarqyn bolashaqtyń túpki maqsattaryna jetý qıyn bolady. Biraq alǵa jyljýǵa múmkindik bar. Jekelegen elder men halyqaralyq kópjaqty qoǵamdastyq jastardy jumyspen qamtý boıynsha is-qımylǵa shaqyryp otyr jáne XXI ǵasyrdyń alǵashqy eki onjyldyǵynda bul salada kóp eńbek atqaryldy. Esepte jastardy jumyspen qamtýǵa járdemdesý jáne eńbek naryǵyndaǵy ózgeristerdi qoldaý saıasatynyń kelesi negizgi baǵyttary boıynsha áldeqaıda kóp sharýa atqarý qajet degen usynystar berilgen:
– jumys oryndaryn qurýdy yntalandyrýǵa jáne qarjylandyrýǵa qoljetimdilikti jaqsartýǵa baǵyttalǵan eńbekpen qamtý jáne ekonomıkalyq saıasatty júrgizý;
– mektepten jumysqa ornalasýdy jeńildetý jáne eńbek daǵdylarynyń sáıkes kelmeýine jol bermeý úshin bilim berý men oqytýdy qolǵa alý;
– eńbek naryǵyndaǵy az qamtylǵan jastardy jumyspen qamtýǵa baǵyttalǵan saıasatty jalǵastyrý;
– kásipkerlik jáne ózin-ózi jumyspen qamtýǵa járdemdesý, kásipke áleýetti jastarǵa kómek kórsetý saıasatyn júrgizý;
– jastardyń jalaqy alýyn qamtamasyz etý úshin halyqaralyq eńbek standarttaryna negizdelgen eńbek quqyqtary, teń qarym-qatynas ornatýǵa qatysty zańdyq normalardy jetildirý.
Qoryta kelgende, Halyqaralyq eńbek uıymynyń Jastardy jumyspen qamtýdyń jahandyq úrdisteri esebi mamandarǵa, zertteýshi ǵalymdar men taqyrypqa qyzyǵýshy oqyrman qaýymǵa statıstıkalyq málimetterimen, taldamalyq zertteý qorytyndylarymen qosymsha kómekshi qural bola alady.
Erkebulan QÝANBAI,
Qazaqstan qoǵamdyq damý ınstıtýtynyń sarapshysy
