Nurlan Sanjaruly: О́r Altaı – ómirimniń bir kezeńi

– О́skemen óz qalańyz. Osynda oqy­dyńyz, osy jaqtan eń alǵash eńbek jolyn bastap, sonaý taýdyń ara­syn­daǵy Katonqaraǵaıǵa attan­dyńyz. Sondyqtan, shyǵys sizge bóten emes...

– Rahmet! Áńgimege oryssha qosamyn. Aıyp etpe! Oǵan biz kináli emespiz. Kópbalaly otbasynda óstim. Mektep jasyna taıaǵanda, anam alań kóńilmen ákemnen: «Balalardy qazaqsha oqytamyz ba?» dep suraǵan ǵoı. Sonda ákem: «qazaq mektebin qaıdan tabamyz?» dep, amalsyz orys mektebine beripti. Ol zamanda Almatyda birer ǵana qazaq mektebi bar-tyn. Keıinderi ınstıtýttarda qazaq fakýltetteri ashyldy. Bilim sapasyz edi. Qazir ǵoı, zaman basqa. Qazaqtyń bilimdi azamattary kóbeıdi.

– Árıne, túsinikti. Nege sonaý ­Al­ma­tyda júrip, bilimdi О́skemennen izdedińiz?

– Ákem onkologııalyq aýyrýǵa shal­dyqty. Al úlken ápkem osynda, О́s­ke­mende pedagogıkalyq ınstıtýtta dekan­­nyń orynbasary qyzmetin atqardy. Sol shaqyryp, oqýǵa túsirdi, oqytty. Úlbi ózeniniń jaǵasyndaǵy «Solnechnyı» kóshesinde turdyq.

– Qazir ol kóshe Astana bolyp, aýys­qan.

– Iá, О́skemen adam tanymastaı ózgeripti. Kórkeıgen. Sońǵy ret 2008 jyly «Perishte» atty kınony túsirgende kelgen edim... Qalaı degende ór Altaı ómirimniń bir kezeńi ǵoı.

– Oqýyńyzdy támamdaǵan soń basqa emes, kúnshilik jerdegi Katon­qaraǵaıǵa qalaı tap boldyńyz?

– Ol kezde oqý ornynan qolymyzǵa joldama berip, jumysqa jiberetin. Shart boıynsha eki jyl jumys isteýimiz kerek. Bir jaqsysy, tańdaý boldy. Men kartany qarap otyryp, eń jasyl óńirdi, Katonqaraǵaıdy tańdadym. Sóıtip, eki emes, úsh jyl Katonda turdyq. E.Rykov atyndaǵy aralas mektepte qazaq synyptaryna orys tilinen sabaq berdim. Úsh qabatty qyzyl kirpishti ǵımarat edi. Bilim bólimin Seıtqamza Lastaev basqaratyn. Mektep ujymy úlken edi. Dırektor Halel Jóndibaev boldy. Jas, menmendeý jigit edi. Jalaqy azdaý boldy. Qolǵa alatynymyz, 92 som ǵana. Soǵan qaramastan eńbek ettik. Alǵash bara qalǵanda úı tabylmaı, Lenın mek­tebiniń janyndaǵy sheberhanadan bólme berdi. Peshi jarylyp ketken. Ony symmen qursaýlap, lekerlep qoıdym. Otyn joq. Tańǵalǵanym, ormannyń ishinde otyryp, otyn tapshy edi. Kesýge bolmaıtyn. Áıelim V.Lenın atyndaǵy mektepke muǵalim bolyp ornalasty. Aýyldyń halqymen tez til tabysyp, aralasyp kettik. Olar men týraly eki faktini bildi: biri – aǵamnyń fýtbolıst Tımýr Segizbaev ekenin, ekinshisi  «Qoja» rólinde oınaǵanymdy.

– Aýyldaǵylar «Meniń atym – Qoja» fılmine túskenińizdi kelgen bette bildi me?

– Alǵash barǵan jyly bilmegen. Kim aıtyp qoıǵanyn bilmeımin, bir jyldan soń «Qoja ekensiń ǵoı!» dep tańdanysty. Medvedka (qazir Belqaraǵaı) aýylynda turǵan Toqtarhan Orazalın degen raıkom komsomoldyń hatshysy menimen kezdesý uıymdastyryp, máre-sáre bolǵany esimde.

Qyzyqty kezder edi. Balalar tárbıeli, aǵalap turdy. Uldar fýtbolǵa qyzyqty. Qoldan kelgen kómegimdi aıamadym. Aýylda dáriger tapshy bolǵandyqtan ba, túlekterdiń kóbi medısınalyq oqý­ǵa túskisi keldi. Qaıdaǵy joqty oıǵa tú­sirdiń, feldsher bolyp istegen Kúl­zıpa kórshim, saý tisimdi julyp alǵany bar.

– Katonqaraǵaı unady ǵoı...

– О́te keremet jer. Halqy da jaıdary, tabıǵaty da jaıly. Jańaúlgide kýrs­ta­sym Toqtarhan Seıitqalıev turdy. Ol ta­rıh fakýltetinde oqyǵan. Soǵan jıi ba­ratynmyn. Ekeýmiz Buqtyrma jaqta úırek atamyz, balyq aýlaımyz. Toqtarhannyń áke-sheshesiniń úıin­de de boldym. Eske túsip otyr, Sovet Iman­­ǵa­lıev degen azamatpen jaqsy aralas­tyq.

Úı sharýasyna yńǵaıym jaqsy edi. Ovcharka ıtim boldy, eldiń bári soǵan qyzyǵatyn. Baý-baqsha ósirdim. Taýyq asyradym. Otyz shaqty qoıan ustadym. Aıtqandaı, keptirilgen balyq bar. Qıyn kezderi kórshiler kómektesti.

Úsh jyldan keıin jubaıym syr­qattana bastady. Bala kótere almady. Qaıtý kerek boldy. Sóıtip О́skemenge kelip, áıelim emdeldi. Kóp turaqtaǵan joqpyz, Almatyǵa qonys aýdardyq. Odan keıin Máskeýge oqýǵa bardym.

– Sol ketkennen eńbek jolyńyzdy bastaǵan aýylǵa bar­madyńyz ba?

– Aıtyp edim ǵoı, 2008 jyly ­О́ske­mende «Perishte» fılmin tú­sirdik. Sonda Katonqaraǵaıda túsirýdi usynǵan edim. Biraq, qarjy jaǵy jetiń­kiremedi. Áıtpese, Altaıǵa baryp, aýnap-qýnap qaıtqanǵa ne jetsin? Bári kóz aldymda. Oqýshylarǵa deıin umytqam joq. Birnesheýi medısınalyq oqýǵa tústi.

Erterekte ǵoı, Almatynyń kóshesinde kele jatyr edim, artyma jalt qarasam, boıshań jigitter sońyma tústi. Aıǵaılap keledi. Bitken jerim osy shyǵar dedim ishteı. Sóıtsem, Katondaǵy oqýshylarym eken. Men sabaq bergende olar 9-synypta oqyǵan. Sóıtip arqa-jarqa bolyp qalǵanymyz bar. 

– Esińizde jaqsy qalǵan eken. Al endi taqyrypty bala kezińizge qaraı ata-anańyzǵa qaraı oıystyrsaq. Bala Nurlan qandaı edi? «Qojany» bilemiz...

– Túp-tamyrymyz Aqtóbeden. Súıe­gimiz – Ja­ǵalbaıly. Ákemniń ákesi Baq­tybaı feldsher bolǵan kisi. Kámpeskeleý kezinde atylyp ketipti. Shyndyǵynda, ákemniń tegi Baqtybaıuly bolýy kerek edi. Segizbaı sol aımaqta bı bolǵan adam. Al ákemniń shyn esimi Sanjar emes, Shynjyl. Esimin, tegin ózgertýge týra keldi. Ol zamanda Sanjar degen esim sırek kezdesetin. Sonymen, San­jar Segizbaev bolyp, Máskeýge ketken. Ákem kommýnıst edi. 1924 jyldary KSRO Joǵarǵy sotynda úlken qyzmette bolǵan. Keıinnen ǵoı, naqaq tutqyndalyp ketti. Abaqtyda Sáken Seıfýllınmen birge otyrǵan. Ákemdi de Alashqa qatysy bar dep, qatty tergegen. Ádiletsizdikke tózbegen ol KSRO prokýrory Vyshınskııge narazylyq bildirip, hat joldaǵan. Ol kisi qyzmette bolǵanyn kórip, bosatý týraly telegramma jibergen. Keıin aqtaldy. 1948 jyly partııa bıletin qaıta aldy. Aqtalǵany týraly anyqtamasyn kórdim. Alaıda kóp jyl jumys tappaı júrip, Mınıstrler keńesine qyzmetke turdy. О́miriniń sońyna deıin sonda istedi. Dinmuhammed Qonaevpen jaqsy qarym-qatynasta boldy. Keıin túsindim, ákem bizge jeti atany aıtqan emes. NKVD-dan qoryqty. Men 1951 jyly týdym. Stalın 1953 jyly qaıtys boldy. Biraq 1956 jyldary da jala jabylǵandar tutqyndalyp jatty. Emis-emis esimde qalǵany, anam aǵa-áp­kelerimdi tańǵy besten oıatyp, nanǵa jibe­retin. Bir alǵanda tórt-bes nandy bir-aq alyp ketetinbiz. Qandaı qıyndyq kórse de, áke-sheshemiz bárimizdi oqytty, to­qytty. Men segiz balanyń ishindegi altynshysymyn. Anam, qarapaıym otbasynan shyqqan. Toqsannan asyp, qaıtys boldy.

– Bilýimizshe, anańyzdyń beıiti Bıken Rımovamen qatar eken. Kıno­da­ǵy anańyz ben ómirdegi ana­ńyzdyń qa­­tar jatqandyǵy da táńirdiń jazýy ǵoı.

– Iá, alǵashynda ózimiz de tańǵaldyq. Qazir barǵan saıyn ekeýine bir­deı quran baǵyshtap qaıtamyz.

– Kıno dep qaldyq. Bir ǵana «Meniń atym – Qoja» fılmimen tanyl­dy­ńyz. Oǵan qalaı túskenińizdi buryn da aıtqan suhbattaryńyzdan oqydyq, estidik. Dese de, aıtylmaǵan estelikter bar shyǵar...

– Kınoǵa túsýge sabaqqa barmaý úshin kelistim. Jaqsy syltaý boldy maǵan. Abdolla Qarsaqbaevtyń alǵashqy fılmi ǵoı. Kartına sozbalańǵa salynyp bara jatqan soń shyǵar, Sháken Aımanov Abdollaǵa; «sen basty keıipkerdi tap­pasań, jobany jabamyn» degen ǵoı. Olar Qoja róline balany uzaq izdegen. Myńdaǵan balany baqylap kórgen. Kó­ńil­den shyqpaǵan. Kúnderdiń kúni joldyń arǵy jaǵyndaǵy mektepke baryp qaraǵan. Sol jerde men júrgem ǵoı. Sabaǵym da jaqsy emes, tentekteý bol­dym. Sol ketkennen qazanǵa deıin sabaq­qa barmadym. Biraq ekinshi jylǵa qal­dyrdy.

«Qoja» sátti shyqty. Mek­tepten kelsem, úıde Sháken Aımanov ákemmen shaı iship otyr. «Taǵy bir fılm bar, Oljas Súleımenovtiń. Soǵan túsirsem» depti. Kınoǵa endi túspeımin dep, basymdy ala qashtym. Sháken aǵa jalynǵandaı boldy. Biraq taǵy bir jyl kóshpeı qalǵym kelmedi. Sodan soń Sháken aǵanyń Murat Ahmadıevke nazary aýyp, balasyndaı qarady. Murat ta qazaq eline adaldyǵyn tanytty. Sońǵy ýaqytta Sháken aǵa týraly kitap ta jazypty.

– Bertinderi sizdi «Qosh bol, Gúl­sary» kınosynda Tanabaıdyń do­sy­nyń rólinen kórdik. Bala kúni­ńizde she, kınoǵa túsýge basqa da usy­nystar bol­dy ma?

– Rejısser Ardaq Ámirqulov kınoǵa túsýimdi ótinip surady. Kóńilin qımaı, «Qosh bol, Gúl­saryǵa» tústim.

– Dostaryńyz kimder?

– О́nerde dos bolmaıdy. Árkim ózi úshin ómir súredi. Dos degen jas kúnde ǵana. Keıin olar básekelesińe aınalady.

– Kınoǵa kóp túspegenińizben, kıno­dan alystaǵan joqsyz. Qan­shama ssena­rıı jazdyńyz. Jazý­shylyqta da jet­­ken jetistigińiz az emes. «Perishte» at­ty povesińiz oqyrmanǵa jaqsy tanys...

– «Qyzyl qar» degen kitabymdy da alyp oqy. Qazaqshasy bar. Jazýshy adamǵa úıdegi atmosfera óte qatty áser etedi. Jasyratyn emes, qyzymdy jalǵyz ósirdim. Birinshi áıelimniń ulty orys edi. Ajyrasyp kettik. Qyzym Neılıa 12 jasynda menimen qaldy. Alaqanymda ustadym. Injener ma­mandyǵyn meńgerdi. Eshkimnen kem etpedim. Kúıeýge shyqqanda el qatar­ly toıyn jasap berdim. Sóıtip ózim jalǵyz qaldym. Ne isteımin? Máskeýge kettim. Biraq tura almaı Novosibirge keldim. Qysqasy, jersinbedim. 1997 jyly qaıta О́skemenge keldim. Munda «Perishte» degen kitabymdy jazdym. Kópshilikke unap, Almatyda úlken tırajben basyldy. «Qazaqfılm» serıal túsire bastaǵan. Biraq bıýdjeti az bolyp, jartysyn ǵana túsirdi. Keıin kıno salasyna qaıta bet burdym. «Allajar», «Oralman» fılmderine ssenarıı jazdym. Aıta keteıin, Qazaqfılm kınostýdııasymen «О́liara» fılmi túsirildi. Rejısseri Tamash Tot degen majar azamaty. Biraq Mádenıet mınıstrligi­­­­nen pro­kat kýáligin ala almaı otyrmyz. Kıno saıası repressııanyń 90 jyldyǵyna túsiril­gen edi. Mereıli data ótip ketti. Fılm shyqpady.

Mańaıymdaǵylar kıno emes, kitap jaz degen soń Batýhan týraly roman jazdym. «Allajardyń» povesi shyqty.

– Sultan rólindegi jigittiń esimi – Marat Kókenov. Qaıtys bolyp ketti dep esti­gen­biz. Aralasyńyz bolyp pa edi?

– 2004 jyly ǵoı deımin, qaıtys boldy. Jýrnalıstıka fakýltetinde oqyǵan. Ol shynymen ártis bolǵysy keldi.

– Basqa fılmderge túspedi ǵoı...

– Túsken, róli bar... Áskerden kelgen soń KGB-da jumys istedi. Men bilgende, áskerı qyzmetten zeınetke shyqty. Almatyda ákesinen qalǵan jer úıde turǵan. Jýrnalısterdiń biri izdeý salyp, KGB-ǵa hat jazyp, mekenjaıyn taýyp alǵan. Barsa, ol úıde basqa bireýler turady eken. Jańa qojaıyndardyń aıtýynsha, áıelimen ajyrasyp, úlken úıde jalǵyz qalypty. О́zi aýlasyndaǵy as úıge kóship, úlken úıdi arendaǵa bergen eken. Ishimdikke de jaqyn bolǵan sekildi.

– Kınoǵa birge túsken bala kúngi árip­tes ártistermen de aralaspaısyz ba?

– Janar bolyp oınaǵan Gúlnar bar. Ol da ekranǵa shyqpady. Jalǵyz ózi ulyn ósirip, jetkizdi. Mamandyǵy – ınjener.

– О́tkenge saıahat jasap, bala kúndi eske alyp, kıno áleminde óshpes iz bolyp qalǵan «Meniń atym – Qoja» túsirilgen jerlerge barmadyńyz ba?

– Sultandy izdep júrgen jýrnalıst kıno túsirilgen jerlerge meni alyp bardy. Talǵar, Qyzyl qaırat, Taldyqorǵan, Úshqońyr mańynda túsirilgen-tuǵyn. О́zgerip ketken qazir. Al Úshqońyrǵa kire almaısyń, qorshaý. Kınonyń bas jaǵynda fýtbol oınaǵan jerge qurylys júrip jatyr eken. Sol jerdegi dúkenge kirip edik, meni birden tanydy. Sóıtsek, kınoda birge dop qýyppyz.

– Shyǵarmashylyq atmosfera jasap berip otyratyn apaıy­myzdy qaıdan taýyp aldyńyz?

– Apaıyńnyń esimi – Mádına. Aýrýhanada meni emdep júrgen. Tanysa kele surastyrsam, eki balamen jesir qalypty. Abaı oblysy, Aqsýat aýdanynyń týmasy eken. Taǵdyrly jan eken. Jasym úlken bolǵanymen, minezimiz jarasty. Sol aıaǵyń bolmasa, oń aıaǵy bar adamdy izdeısiń degendeı, úıli boldyq. О́mir ońaı emes. Mádına on jyl eki aýysymda jumys istedi. Úshinshi kúni ǵana uıyqtaıtyn. Jumysqa tańǵy altyda turady. Ol ýaqytta men jazý ústelinde otyramyn. Mádınaǵa alǵysym sheksiz. О́mirimde de, ónerimde de jaqsy adamdarǵa jolyqqanyma rızamyn.

Áńgimelesken –

Mereı Qaınaruly,

«Egemen Qazaqstan»