Qazaq ádebıetiniń iri tulǵasy Ybyraı Altynsarınniń shyǵarmalary ultymyzdyń sol kezdegi qoǵamdyq ómiri, tynys-tirshiligi, mádenıeti jáne turmysy týraly mańyzdy oqıǵalardy sýretteıdi. «Qypshaq Seıitqul» áńgimesi de osy turǵyda ózindik stıli bar sony shyǵarmanyń biri. Bul shyǵarma ótken ǵasyrdaǵy qazaq qoǵamynyń áleýmettik máseleleri, ásirese eńbekqorlyq, tabandylyq jáne ádildik taqyrybyn tý etkeni anyq.
«Qypshaq Seıitqul otyz úıli tobyrymen, jurttyń tegis attanys barymtasy bar ýaqytta, bul otyz úı kedeıdi qalaıynsha etsem baıytyp, halyq qataryna qosamyn dep oıǵa qaldy. Saýda etýge mal joq, barymtamen mal alsam, bir kúnderde jaý da bizden qýyp alady, aqyrynda burynǵylardyń aıtyp ketýinshe, jortýyl basy jolda qalsa kerek. Sonyń bárin de shamalap qarap, aqyr bir qııalǵa túsip, Seıitqul áýeli meken etkendeı bir oryn izdedi. Kóp jerdi kezip júrip, aqyrynda Torǵaı tórindegi Qabyrǵa degen ózen-sýdyń boıyna toqtady». Seıitquldyń qııaly ómirlik maqsatyna aınalyp, otyz úıli kedeıdi el qataryna qosý úshin jaıly oryn izdeıdi, aqyry ony tabady. Qazaqtyń dáýletti, eńbekqor jáne ádil azamaty Seıitqul óziniń qaısarlyǵy, eńbekqorlyǵy jáne adal áreketterimen halyqqa úlgi bola aldy. Onyń bar baılyǵy malynda emes, ózgeden erekshe oılaıtyn danalyǵy men parasatynda edi. Sol úshin de avtor ony keıipker etip el nazaryna eńbekqorlyq pen tabandylyqty basty ıdeıa retinde usynady. Osy arqyly Seıitqul sekildi el azamattary jurtyn jumyldyryp, elin alǵa bastasa degen uly oıdy alǵa tartady.
Shyndyǵynda, Ybyraı Altynsarınniń de maqsaty – eldi oıatý. Sol úshin ol oqyrmanyna adamnyń eń úlken baılyǵy – eńbekqorlyǵy, aınalasyna adaldyǵy men qoǵamyna degen mahabbaty degendi aıtqysy kelgenin túsinemiz. «Qypshaq Seıitquldyń» basty aıtary eńbek pen ádildik qoǵamda teńdik ornatady degen ustanym bolmaq. Keshegi qazaq qoǵamynda Seıitqul sekildi el aǵalary kóp bolǵany sózsiz. Al olardyń tıptik ókili retinde Seıitquldyń beınesi arqyly avtor qazaq qoǵamynyń adal da tabandy eńbek etetin azamattardyń kúshimen ózgeretinin astarlap aıtyp otyr.
Aınalasy bes-alty jylda Seıitquldyń otyz úıli kedeı-kepshigi tórt júz úıge jýyqtap, bir qaýym el boldy. Armany kóp Seıitqul el aǵasy atandy. Seıitqul beınesinde el azamatynyń rýhanı baılyǵy, adamgershiligi, ózara kómek kórsetýge daıyn kisilik qasıeti jatyr. Tárbıeni tal besikten ǵana emes, el arasynda da dáripteý keregin jaqsy biletin ult qaıratkeri óz oqyrmanyna eń aldymen aqyl-oıdyń, sodan keıin eńbektiń, adaldyqtyń jáne qaıyrymdylyqtyń mańyzyn osy bir shaǵyn áńgimesi arqyly túsindiredi, osy qasıetterdi qoǵamda nasıhattaıdy.
Osydan eki kún buryn besinshi synypta oqıtyn qyzym «Qazaq ádebıeti» pánine daıyndalý úshin Ybyraı Altynsarınniń osy áńgimesin daýystap oqyp, maǵan mazmundap berdi. Áne sol sátte meniń oıyma alty jyl buryn ózim aǵylshyn tilinen aýdarǵan Djek Londonnyń «Kech» áńgimesi tústi. Keıipker Kechtiń de is-áreketi Qypshaq Seıitquldan aınymaıdy. Ol da rýlastaryn, aınalasyndaǵy qaýym eldi óz eńbegimen asyraıdy. Onyń da qarýy – aqyl-oıy. «Kech» áńgimesi — jazýshynyń shyǵarmashylyǵyndaǵy stıldik erekshelikterin kórsetetin týyndy. Áńgimede jasóspirim bala Kechtiń erligi, tap bermede aqyl tabatyn qasıeti, ádildigi men batyldyǵy baıandalady.
«Bir kúni aýyldyq keńes, aýyl basshysy – Klosh-Kýannyń keń qar úıinde jınalys ótkizdi. Jınalysqa Kech te ózgelermen birge baryp tyńdaýshy boldy ári jınalys sońyna deıin únsiz qalypta otyrdy.
Ol kenet: «Bizge et úlestiretinińiz ras, biraq bergenderińiz eski, qatty, onymen qoımaı súıek-saıaq», – dep dúrse qoıa berdi. Qarshadaı ǵana balanyń aýyl basshysyna qarsy ýáj aıtyp turǵanyna ózge ańshylar tań-tamasha bolysty. Ol beıne eresek adam sekildi kesek qalypta sóıledi:
– Ákem Bok keremet ańshy edi, estýimshe ol kisi otbasyna ózge eki tisqaqqan ańshydan da molyraq azyq ákeledi deıdi. Sóıte tura, ol ákelgen azyqtardy meılinshe teń bóledi eken».
Djek London keıipkerleriniń bári tabıǵat pen adam arasyndaǵy kúresterdi negiz etedi. Sol úshin de jazýshy adam aqylmen, kúsh-jigermen jáne ádildikpen qıyndyqtardy jeńe alady degen oıdy ár eńbeginde basty arqaý qylady, sol ıdeıany tý etip, oqyrmanyna jetkizedi. Qalamger eskımostar ómirindegi bir oqıǵa arqyly ádiletsizdikpen kúreske shyqqan azamattyń beınesin somdaıdy. Kechtiń ákesi ań aýlap júrip, qapııada qaza tabady. Polıar jaǵasynda ómir súretin eskımostar qoǵamynda ol ataqty ańshynyń uly bolsa da, úlkenderden qurmet kórmeıdi, et úlestirgende, oǵan súıek-saıaq tıip, aınalasynan qaǵajý kóredi. Bul ádiletsizdik Kechti qatty mazalaıdy jáne ol óziniń myqty ańshy bola alatynyn dáleldeý úshin sheberligin kórsetýdi maqsat etedi. Osylaısha avtor qoǵamdaǵy áleýmettik teńsizdikterdi synǵa alady. Kechtiń jas ta bolsa, óz qabileti men aqyl-oıyn qarý etip, qoǵamnyń qurmetine ıe bolýy – teńdikke, ádildikke qol jetkizýge qulshynǵan adamnyń beınesi.
Bul áńgimede keıipkerdiń muzdy ólkede ań aýlap, qaýipti jaǵdaılarda aqylmen áreket etýi – adam men tabıǵat arasyndaǵy shıelenisti kórsetedi. Aq qar, kók muz keshken Kechtiń basty maqsaty anyq. Avtor ony bylaı sýretteıdi. «Kelesi kúni tańerteń Kech qaıtyp oraldy, quralaqan emes, jas et arqalaı keldi. «Jarandar, ıt pen shanalaryńdy daıyndap meniń izimdi qýalap muzdyqqa baryńdar!.. Ol arada bárimizge jeterlik azyq bar. Bir úlken aıý men qos qonjyǵyn jaırattym», – dedi ol. Muny estigen sheshesiniń júregi qýanyshtan jarylarman boldy. Kech beıne eresek adamsha: – Kelińiz, sheshe, tamaqtanaıyq. Sodan soń men sál myzǵyp alaıyn, qatty qaljyradym, – dedi. Kech qaıtyp oralǵannan keıin de aýyl arasynda ol týraly áńgime tolastaǵan joq. Qaharynan tiri jan seskenetin polıar aıýyn jaıratý da ońaı sharýa emes. Onyń ústine ana aıýdy qonjyǵymen birge jaıratý asa qaýipti edi. Erkekter jaǵy Kechten mundaı erlik kúte qoıǵan joq. Biraq áıelder jas etti kórsetti. Aqyrynda, er azamattar muzdyqta qalǵan etti ákelýge bet alǵanymen de, tym kóńilsiz keıipte boldy. Áldebireýi: – Ol aıýdy jaıratty degen kúnniń ózinde de, etin jáýkemdeı qoımaǵan shyǵar, – dep mińgirledi. Olar muzdyqqa jetkende Kechtiń quddy kánigi ańshydaı aıýdy jaıratyp qana qoımaı, etin borshalap qoıǵanyn kórdi».
Djek London bir ǵana áńgime arqyly biraz nárseniń basyn ashady. Onyń tarıh pen mádenıetti de oqyrmanyna tanystyrýdy kózdegeni baıqalady. «Kech» áńgimesi Alıaska jerinde, polıar jaǵasynda ómir súretin eskımostardyń ómir saltyn beıneleıdi. Bul halyqtyń tabıǵatqa táýeldiligi, onymen etene ómir súretini, sonymen birge, olardyń ózgeshe salt-dástúrleri men dúnıetanymy týraly aqparat beretin tartymdy eńbek. Baıyptap qarasaq, jazýshy osy shyǵarmasyn jazarda el aýzyndaǵy etnografııalyq málimetter men ańyz-áńgimelerdi erkin paıdalanǵanyn ańǵaramyz.
Ybyraı Altynsarın Seıitqul arqyly qazaq ómiriniń bir sátin anyq sýrettese, Kechtiń oqıǵasy arqyly Djek London eskımostardyń ómirindegi qaýip-qaterge toly ómirdi, qıyndyqtar men olardyń rýhanı qundylyqtaryn bizge jetkizedi. Eki avtordyń da oılaǵany – ómirdiń beınesin qaz-qalpynda berý. Qypshaq Seıitquldyń otyz úıli kedeıdi qalaı tórt júz úıli elge aınaldyrǵanyn oqydyq. Al Kechtiń qarpaıym jetim baladan qalaı susynan jan shoshıtyn polıar aıýlaryn alyp uryp, eń sońynda is-áreketi men batyrlyǵy arqyly rý basyna aınalǵany egiz jeli, bir úndestiktiń jemisi sekildi seziledi. Eki keıipkerdi de jetelegen asyl murat pen azamattyq namys. Seıitqul aınalasyn kedeılikten, al eskımos Kech aldymen anasyn, sodan keıin rýlastaryn teńsizdikten qutqarýǵa kúsh saldy. Ekeýi de halyqtyq ańyzdardaǵy keıipkerler sııaqty eń sońynda muratyna jetedi.
Kechtiń aıý aýlaý tásiline kóz juma qaraǵan aınalasyndaǵylar «ol ań aýlaýda sıqyr qoldanady eken» degen daqpyrt taratady. Biraq Kechtiń ádisi bul emes edi. Judyryqtaı balanyń alpamsadaı aıýdy qalaı aýlap júrgenin eń sońynda aýyldastaryna keıipker Kechtiń ózi aıtyp beredi:
«Ol kıttiń murtshasynyń jińishke bir bóligin alyp shyǵyp olarǵa kórsetti. Kıt murtshasynyń shet jaǵy pyshaqtyń basy tárizdi tym úshkir eken. Kech ony doǵasha dóńgelektedi de qoıa bere salyp edi, qatty ekpinmen baryp alysqa qadaldy.
Sodan soń ol taǵy bir parsha ıtbalyq etin kórsetti. – Mine, osylaı, – dedi ol. – Aldymen kıt murtshasymen sheńbershe jasap, ony ıtbalyqtyń etiniń arasyna qystyramyz. Sosyn ony qarǵa tastap muzdatamyz. Ashyqqan aıý domalaqtalǵan etti jeımin dep ımektelgen murtshany jutyp alady. Domalaqtanǵan etti aıý jegen soń ystyq jalyn sharpyp, murtsha qatty ekpindi kúsh shyǵarady. Bul kúsh aıýdyń janyn jahannamǵa jiberedi. Sodan keıin ony jaıratý qıynǵa soqpaıdy. Osyndaı qarapaıym ǵana ádis qoldandym, – dedi ol aǵynan jarylyp.
Úg-Lúk: «O, o», al Klosh-Kýan: «A, a», – desti, tańyrqap. Árkim ózinshe tańǵalystaryn bildirip jatty. Aýyl arasynda ańyzǵa aınalyp bara jatqan istiń baıybyna barlyǵy derlikteı kóz jetkizgendeı boldy».
Ol aıýdy jaıratý úshin aqyldyń kúshine súıengenin jurttyń bári túsindi, Londonnyń búkil álemdegi oqyrmany da túsindi. Shyǵarmany oqı kele oıyńyz eriksiz kúresker adamdardyń boıynda bolatyn órshil minez, erlik pen kóshbasshylyq qasıetterine taban tireıdi.
Shyndyǵynda, Djek London sóz etken eskımostar da, Ybyraı Altynsarın áńgimesine arqaý bolǵan bizdiń halqymyz da qashannan beri azattyqqa umtylǵan, emin-erkin ómirdi kóksegen, soǵan jetý jolynda san qurbandyq bergenin kári tarıh jaqsy biledi. Bizdi qyzyqtyrǵany, birin-biri oqymaǵan, shekarasy shektespeıtin eki elde, eki zamanda ómir súrgen qos avtor óz shyǵarmalary arqyly adam rýhynyń kúshin, onyń tabıǵatpen jáne qoǵammen kúresin osylaı shynaıy da shymyr sýrettegeni. Qypshaq Seıitqul men Kechtiń beınesi – árqashan ádildikke umtylatyn, ózgeniń sońynan emes, óz jolymen júrip, izgilik qoǵamyn qalyptastyratyn adamdardyń beınesin ashady.
Quddy Qypshaq Seıitqul sııaqty Kechtiń de batyldyǵy men erligi onyń kóshbasshy retinde qalyptasýyna jol ashady. Ol eń aldymen ózin kekep-muqatqan, tipti adal asynan aıyrǵan ádiletsizderge, qurmeti azaıyp bara jatqan qoǵamǵa óziniń sheber ańshy ekenin dáleldep qana qoımaı, óz rýynyń kóshbasshysy bolýǵa talpynady. Baıqasańyz, bizdiń Seıitquldyń da maqsaty osy.
